Guzy i masy adneksem
Epidemiologia
Częstość występowania mas przydatków u kobiet wzrasta wraz z wiekiem, osiągając 152 na 100 000 kobiet w wieku 35 lat, a w USA diagnozuje się je u 5-10% kobiet w ciągu życia. Rak jajnika pozostaje główną przyczyną zgonów z powodu nowotworów żeńskich narządów rozrodczych, z roczną zachorowalnością ponad 25 000 i śmiertelnością około 14 000 przypadków. Charakterystyka mas różni się w zależności od wieku: u dziewcząt poniżej 9 lat 80% torbieli jest złośliwych (głównie guzy z komórek rozrodczych), u dojrzewających dominują dojrzałe torbielowate potworniaki, a u kobiet w wieku rozrodczym większość mas jest łagodna (tylko 10% złośliwych). U kobiet po menopauzie częstość złośliwości mas sięga 30%, a u przedmenopauzalnych 6-11%. Diagnostyka opiera się na przezpochwowym USG (czułość 93,5%, swoistość 91,5%) z oceną cech takich jak rozmiar, grubość przegród, obecność komponentów litych i przepływ Dopplera. Marker CA-125 jest użyteczny głównie u kobiet po menopauzie, z czułością 50-83% i odsetkiem fałszywie dodatnich 14-36%, natomiast u kobiet przed menopauzą jego stosowanie nie jest zalecane.
Epidemiologia guzów i mas adneksem
Precyzyjne określenie częstości występowania mas przydatków jest niemożliwe, ponieważ niektóre guzy przydatków pozostają niezdiagnozowane. Guzy i masy przydatków występują u kobiet we wszystkich grupach wiekowych, a ich etiologia i częstość różnią się w zależności od wieku.12 Częstość występowania mas przydatków zwiększa się wykładniczo wraz z wiekiem, od 0,43 na 100 000 kobiet w wieku 1 roku do 152 na 100 000 kobiet w wieku 35 lat.3 W Stanach Zjednoczonych diagnoza masy przydatków wystąpi u 5-10% kobiet w ciągu ich życia.4
Częstość występowania i śmiertelność z powodu raka jajnika pozostały stabilne w ciągu ostatnich trzech dekad i stanowią główną przyczynę zgonów z powodu złośliwych nowotworów kobiecego układu rozrodczego w krajach rozwiniętych.5 Badania przeprowadzone przez Duke Evidence-based Practice Center na zlecenie Agencji ds. Badań i Jakości Opieki Zdrowotnej wykazały, że rak jajnika jest główną przyczyną zgonów z powodu nowotworów złośliwych żeńskich narządów płciowych w USA. Roczna zachorowalność na raka jajnika wynosiła ponad 25 000, przy rocznej śmiertelności około 14 000.6
Rozkład według wieku
Rozważając kliniczne znaczenie mas przydatków, należy uwzględnić różne grupy wiekowe:7
- U dziewcząt poniżej 9 roku życia prawie 80% torbieli jajnika jest złośliwych, a są to głównie guzy z komórek rozrodczych
- U dziewcząt w okresie dojrzewania około połowa nowotworów przydatków to dojrzałe torbielowate potworniaki (torbiele dermoidalne)
- U kobiet w wieku rozrodczym większość mas przydatków to łagodne torbiele – tylko 10% mas jest złośliwych
- Odsetek złośliwości jest niski u pacjentek w wieku poniżej 30 lat
- Około 25% zmian w przydatkach to endometrioma, 33% to dojrzałe torbielowate potworniaki, a reszta to torbiele czynnościowe lub surowicze lub śluzowe torbielakogruczolaki
Zachorowalność na raka jajnika gwałtownie wzrasta wraz z wiekiem, chociaż jest stosunkowo rzadka przed 50 rokiem życia.11 Ryzyko zachorowania na raka jajnika wzrasta stale wraz z wiekiem, przy czym największe ryzyko występuje po menopauzie. Istnieje 1,42% ryzyko śmierci z powodu raka jajnika w ciągu życia.12
U kobiet po menopauzie z bezobjawowymi masami przydatków częstość występowania złośliwości sięga 30%, podczas gdy u kobiet przed menopauzą wynosi tylko 6-11%.13 Badania wskazują, że u kobiet po menopauzie częstość występowania złośliwych mas wynosi 0,09-0,18%, a łagodnych guzów 0,08-1,3%.14
Różnice rasowe i etniczne
Zachorowalność na raka jajnika różni się w zależności od rasy i pochodzenia etnicznego. Zarówno zachorowalność, jak i śmiertelność są najwyższe u białych kobiet.15
Występowanie guzów łagodnych i złośliwych
Większość mas przydatków to zmiany łagodne. Ogólnie, tylko około 7,7% guzów przydatków stanowią zmiany złośliwe lub graniczne, a stosunek między guzami łagodnymi a złośliwymi różni się w zależności od wieku i jest najniższy u dzieci przed menarche.16 W badaniu obejmującym kobiety z historią rodzinną raka jajnika, piersi lub jelita grubego oraz kobiety po menopauzie, częstość występowania guzów złośliwych wynosiła 0,10-0,11%, guzów granicznych 0,02%, a guzów łagodnych 1,1-1,2%.17
Najczęstsze masy złośliwe to guzy z komórek ziarnistych, pierwotny rak jajnika, taki jak śluzowy i surowiczy gruczolakorak oraz niezróżnicowany gruczolakorak. Najczęstsze masy łagodne to torbiel przytrąbkowa (0,1-0,16%), gruczolak surowiczy (0,4-0,7%), dojrzały potworniak (0,02-0,08%) i endometrioma (0,03-0,3%).18
Należy zauważyć, że około 10% raków jajnika ma charakter dziedziczny. Pacjentki z rodzinną historią zespołu niepolipowatego raka jelita grubego lub zespołu raka piersi i jajnika mają zwiększone ryzyko rozwoju guzów złośliwych.1920
Metody nadzoru i screeningu
Obecnie nie istnieje skuteczna metoda badań przesiewowych w kierunku raka jajnika, która wykazałaby znaczącą poprawę wyników klinicznych w populacji ogólnej.21 Amerykańska Grupa Zadaniowa ds. Usług Profilaktycznych zaleca przeciwko rutynowym badaniom przesiewowym w kierunku raka jajnika, w tym stosowaniu przezpochwowego badania ultrasonograficznego, poziomu CA 125 i badania przesiewowego miednicy.2223
Diagnostyka obrazowa
Przezpochwowe badanie ultrasonograficzne pozostaje standardem oceny mas przydatków.24 Jest to metoda pierwszego wyboru w obrazowaniu masy przydatków z czułością 93,5% i swoistością 91,5%.25 Zaleca się wykonanie zarówno przezpochwowego, jak i przezbrzusznego badania ultrasonograficznego, gdy tylko jest to możliwe. Obrazowanie przezpochwowe okazało się lepsze od innych technik obrazowania do oceny masy miednicy i pozwala na szczegółową charakterystykę masy jak najbliższą jej rzeczywistemu wyglądowi.26
Charakterystyka ultrasonograficzna guzów przydatków obejmuje:27
- Rozmiar
- Grubość przegrody
- Grubość ściany torbieli
- Liczba komór
- Obecność wyrośli brodawkowatych lub litych
- Ogólna echogeniczność
- Wskaźnik pulsacyjności (PI)
- Wskaźnik oporu (RI)
Ustalenia sugerujące złośliwość masy przydatków obejmują:29
- Komponent lity
- Grube przegrody (większe niż 2-3 mm)
- Obustronność
- Przepływ w badaniu Dopplera do litego komponentu masy
- Obecność wodobrzusza
Dodanie kolorowego Dopplera do rutynowego przezpochwowego badania ultrasonograficznego dostarcza informacji o przepływie krwi w masie i wokół niej. Ogólnie, zarówno dla kobiet przed, jak i po menopauzie, obecność guzków przyściennych, wyrośli i wodobrzusza jest podejrzana o złośliwość, podczas gdy proste masy torbielowate bez towarzyszącego płynu miednicy są zwykle łagodne.31
Markery biochemiczne
Badanie markerów surowiczych może odgrywać istotną rolę w dalszej ocenie masy miednicy.32 Najczęściej stosowanym markerem jest CA-125, białko surowicze. Chociaż jest czuły na obecność zaawansowanego nowotworu złośliwego, podwyższenia CA-125 w wielu łagodnych stanach i niska czułość dla raka jajnika we wczesnym stadium powodują, że CA-125 jest nieskutecznym testem przesiewowym dla populacji ogólnej.33
Czułość i odsetek wyników fałszywie dodatnich dla CA-125 wynoszą odpowiednio 50-83% i 14-36%. CA-125 jest bardziej przydatny w populacji po menopauzie.34 Poziom CA-125 w surowicy nie powinien być rutynowo stosowany podczas diagnostyki masy przydatków u pacjentki przed menopauzą. Natomiast poziom CA-125 w surowicy powinien być oznaczany u pacjentek po menopauzie z masami przydatków w celu ukierunkowania opcji leczenia.35
Skuteczność stosowania paneli biomarkerów w połączeniu z oceną kliniczną i radiologiczną do rozróżnienia między łagodnymi i złośliwymi masami przydatków była badana. Obecnie nie ma wystarczająco silnych dowodów, aby zalecać określony test.36 Algorytm indeksu ryzyka złośliwości (RMI) łączy wartość poziomu CA-125 w surowicy, badanie ultrasonograficzne i status menopauzalny.3738
Systemy klasyfikacji i oceny ryzyka
Opracowano kilka systemów opartych na ultrasonografii w celu pomocy w różnicowaniu między łagodnymi a złośliwymi guzami jajnika. Proste reguły ultrasonograficzne i model ryzyka ADNEX to dwa podejścia grupy International Ovarian Tumor Analysis (IOTA). Obie metody zostały zwalidowane jako skuteczne w różnicowaniu między łagodnymi a złośliwymi guzami jajnika.39
System stratyfikacji ryzyka O-RADS stworzony przez American College of Radiology powstał w celu ujednolicenia interpretacji i zmniejszenia niejasności w zarządzaniu i klasyfikacji mas przydatków. System ten obejmuje podejście oparte na wzorcach i algorytm modelu IOTA-ADNEX; składa się z systemu sześciu kategorii (0 do 5). Każda z tych kategorii pokazuje szacowany odsetek ryzyka złośliwości i zawiera zalecenia dotyczące postępowania dla każdej grupy ryzyka, podzielone na pacjentki przed i po menopauzie.40
Indeks morfologiczny (MI) z Uniwersytetu Kentucky to system oceny ultrasonograficznej, który łączy objętość guza i strukturę guza w prosty i skuteczny indeks o punktacji od 0 do 10. Wzrastająca punktacja MI ma liniowy i przewidywalny wzrost ryzyka złośliwości jajnika. W przeglądzie prawie 40 000 sonogramów, 85% nowotworów złośliwych miało punktację MI równą 5 lub większą. Stosując ten punkt odcięcia, czułość i swoistość w przewidywaniu złośliwości wynosiły odpowiednio 86% i 98%.41
Porównanie modelu ryzyka ADNEX z Kentucky MI wykazało, że większość nowotworów została sklasyfikowana przez model ADNEX w najniższych 4 z 10 grup ryzyka złośliwości, w porównaniu z tylko 15% dla MI. Model ADNEX zidentyfikował tylko 30% wczesnych stadiów raka w porównaniu z 80% przy użyciu MI.42
Seryjne badania ultrasonograficzne
Seryjne badanie ultrasonograficzne może być stosowane do lepszej charakterystyki fizjologii guza, a także jego morfologii. Z czasem złośliwe guzy jajnika naturalnie rosną pod względem objętości i złożoności, i robią to w tempie szybszym niż guzy niezłośliwe.43
Porównując seryjne wyniki MI z wynikami klinicznymi, badania wykazały, że guzy złośliwe wykazują gwałtowny wzrost, guzy niezłośliwe mają stabilny lub stopniowy wzrost, a zanikające torbiele wykazują spadek wyniku MI w czasie. Zwiększenie wyniku MI o 1 lub więcej na miesiąc jest niepokojące pod kątem złośliwości i należy rozważyć chirurgiczne usunięcie. Jeśli wynik MI bezobjawowego guza jajnika nie zwiększa się o 1 na miesiąc, można go nadzorować za pomocą okresowych badań ultrasonograficznych.44
Pomimo pojawienia się łagodnego wyglądu w badaniu ultrasonograficznym i niskiego RMI, masy przydatków o szybkim tempie wzrostu były związane z ryzykiem złośliwości wynoszącym 9,3%. Pacjentki, u których masa przydatków wzrosła o ponad 50% w ciągu 6-12 miesięcy przed operacją lub u których masa przydatków pojawiła się po raz pierwszy 6-12 miesięcy przed operacją, miały większe prawdopodobieństwo złośliwej histologii w porównaniu z tymi, u których masa przydatków rosła w wolniejszym tempie.45
Strategie zarządzania i nadzoru
Głównym celem oceny mas jajnika jest diagnoza lub wykluczenie złośliwości, aby zminimalizować niepotrzebne zabiegi chirurgiczne w przypadku zmian łagodnych i zoptymalizować wyniki raka jajnika poprzez szybkie skierowanie do ginekologa onkologa w przypadku zmian złośliwych.46
Podejście do zarządzania
Postępowanie z masami przydatków opiera się na równoważeniu ryzyka interwencji dla pacjentki i ryzyka powikłań wynikających z obserwacyjnego podejścia. W przypadku mas uznanych za łagodne, które nie mają wskazań do leczenia chirurgicznego lub nadzoru, dalsze działania nie są konieczne.47
Nadzór jest opcją, jeśli podejrzenie złośliwości jest niskie, ale nie zostało całkowicie wykluczone. Nadzór zwykle obejmuje jedno lub więcej badań ultrasonograficznych miednicy i/lub pomiar markerów nowotworowych w surowicy.48
Operacja jest przeprowadzana, gdy istnieje wysokie ryzyko złośliwości, pożądana jest diagnoza histologiczna lub pacjentka ma utrzymujący się ból lub inne objawy.49
Zalecenia z Pierwszej Międzynarodowej Konferencji Konsensusu na temat mas przydatków wskazują, że istnieją skuteczne strategie ultrasonograficzne, które są dobrze zwalidowane, a łagodne bezobjawowe torbiele jajnika nie wymagają chirurgicznego usunięcia.50
Kryteria skierowania do specjalisty
Lekarze rodzinni mogą zarządzać wieloma niezłośnymi masami przydatków; jednak dziewczęta przed okresem dojrzewania i kobiety po menopauzie z masą przydatków powinny być skierowane do ginekologa lub ginekologa onkologa w celu dalszego leczenia. Wszystkie kobiety, niezależnie od statusu menopauzalnego, powinny być skierowane, jeśli mają dowody choroby przerzutowej, wodobrzusze, złożoną masę, masę przydatków większą niż 10 cm lub jakąkolwiek masę, która utrzymuje się dłużej niż 12 tygodni.51
Zaleca się szybkie skierowanie do ginekologa onkologa w przypadku kobiet po menopauzie z podwyższonym poziomem CA 125, masą miednicy, dowodami przerzutów do jamy brzusznej lub odległych, lub wodobrzuszem; oraz dla kobiet przed menopauzą z bardzo podwyższonymi poziomami CA 125, wodobrzuszem lub dowodami przerzutów do jamy brzusznej lub odległych.52
Centralizacja leczenia raka jajnika w ośrodkach referencyjnych wykazała znaczny wzrost ogólnego przeżycia. Pacjenci leczeni w szpitalach ogólnych, które nie przestrzegają ścisłych protokołów, w porównaniu do ośrodków referencyjnych, mają ogólne przeżycie pięcioletnie wynoszące odpowiednio 11,4 vs 49,5 miesięcy.53
| Kryteria wskazujące na wysokie ryzyko złośliwości | Zalecane działania |
|---|---|
| Nieprawidłowe obrysy, stałość, nieruchomość, guzkowatość, obustronność, wodobrzusze | Skierowanie do ginekologa onkologa |
| Masa przydatków > 10 cm | Skierowanie do specjalisty |
| Złożona masa (lita lub z grubymi przegrodami) | Skierowanie do specjalisty |
| Masa utrzymująca się > 12 tygodni | Skierowanie do specjalisty |
| Wiek pomenopauzalny + podwyższony CA-125 | Skierowanie do ginekologa onkologa |
Nadzór nad masami przydatków
Nadzór za pomocą seryjnych badań ultrasonograficznych jest rozsądną alternatywą, którą można wykorzystać, aby sprawdzić, czy w zmianie jajnika wystąpią zmiany, które będą sprzyjały albo złośliwej, albo łagodnej interpretacji.57
Niedawny przegląd ekspercki zasugerował, że nieprawidłowości o niskim ryzyku mogą przejść początkową trzymiesięczną obserwację, a te, które pozostają stabilne lub zmniejszają się, powinny być badane co 12 miesięcy przez pięć lat.58
Konsensus zgodził się, że rozsądne jest wykonywanie corocznego badania ultrasonograficznego kontrolnego torbieli większych niż 5 cm u kobiet przed menopauzą i większych niż 1 cm u kobiet po menopauzie, chociaż takie torbiele są mało prawdopodobne, aby były złośliwe.59
Idealny odstęp i czas trwania obserwacji ultrasonograficznej nie został jeszcze zdefiniowany. Jednak w jednym badaniu wszystkie masy, które były monitorowane i ostatecznie zdiagnozowane jako złośliwe, wykazywały wzrost w ciągu 7 miesięcy. Niektórzy eksperci zalecają ograniczenie obserwacji stabilnych mas bez elementów litych do 1 roku, a stabilnych mas z elementami litymi do 2 lat.60
Czynniki ryzyka i grupy wysokiego ryzyka
Chociaż badania przesiewowe w kierunku wczesnego wykrycia raka jajnika u bezobjawowych kobiet po menopauzie nie wykazały korzyści w zakresie przeżycia, zaleca się badania przesiewowe w grupach wysokiego ryzyka.61
Czynniki demograficzne i genetyczne
Wiek i silna historia rodzinna raka piersi lub jajnika pozostają ważnymi czynnikami ryzyka złośliwości jajnika.62 Częstość występowania raka jajnika u pacjentek bez historii rodzinnej choroby wynosi prawie 1,4%. Historia rodzinna raka jajnika powinna zaalarmować klinicystę w zarządzaniu masami przydatków u kobiet, zwłaszcza między 35 a 45 rokiem życia, ponieważ dziedziczne formy raka jajnika stanowią 5% wszystkich złośliwości jajnika.63
Kobiety, które mają gonadę niosącą chromosom Y, mają 25% szans na rozwój złośliwego nowotworu.6465
Czynniki, które mogą wpływać na ryzyko, że guz lub masa przydatków będzie rakiem, obejmują:66
- Menopauza: Osoby, które przeszły menopauzę, są bardziej narażone na guz lub masę przydatków, która jest rakiem, niż osoby, które nie przeszły menopauzy
- Osoby, które stosowały leki na niepłodność z hormonami są bardziej narażone na złośliwy guz przydatków
- Osoby, których członkowie rodziny chorowali na raka piersi, raka jajnika lub raka jajowodu są bardziej narażone na rozwój złośliwego guza lub masy przydatków
- Palenie papierosów zwiększa ryzyko rozwoju guza lub masy przydatków, które są rakiem
Objawy kliniczne wymagające oceny
Większość mas przydatków jest bezobjawowa, chyba że doszło do powikłań w postaci pęknięcia zmiany torbielowatej lub skręcenia masy.68 Najczęstsze objawy zgłaszane przez kobiety z rakiem jajnika to:69
- Ból miednicy lub brzucha
- Zwiększony rozmiar brzucha
- Wzdęcia
- Parcie na mocz, częstotliwość lub nietrzymanie moczu
- Wczesne uczucie sytości
- Trudności z jedzeniem
- Utrata wagi
Te niejasne objawy są obecne przez miesiące u do 93% pacjentek z rakiem jajnika. Każdy z tych objawów występujący codziennie przez ponad dwa tygodnie lub niereagujący na odpowiednią terapię uzasadnia dalszą ocenę.71
Kobiety, które zgłaszają ból brzucha lub miednicy, zwiększony rozmiar brzucha lub wzdęcia, trudności z jedzeniem lub szybkie uczucie sytości, które występują więcej niż 12 razy w miesiącu w okresie krótszym niż rok, powinny być ocenione pod kątem raka jajnika.72
Znaczenie współpracy multidyscyplinarnej
Głównym celem operacji w leczeniu mas przydatków powinno być całkowite i natychmiastowe usunięcie masy. Guzy łagodne powinny być leczone za pomocą procedur zachowujących jajniki, a guzy złośliwe powinny być klasyfikowane najszybciej jak to możliwe.73
Ginekolodzy onkolodzy są przeszkoleni do odpowiedniego ustalania stadium i cytoredukcji raków jajnika. Zaleca się szybkie skierowanie do ginekologa onkologa.74
Bezpośrednie skierowanie do ginekologów onkologów i leczenie przez nich wykazało poprawę wskaźników przeżycia u kobiet z rakiem jajnika.75 National Comprehensive Cancer Network (NCCN) zaleca ocenę przez ginekologa onkologa dla wszystkich pacjentek z podejrzeniem złośliwości jajnika; opublikowane dane wykazują, że pierwotna ocena i cytoredukcja przez ginekologa onkologa skutkują przewagą w zakresie przeżycia.76
Gdy złośliwość jest zidentyfikowana, Childrens Oncology Group (COG) ma obecnie kilka zaleceń dla młodych pacjentek:77
- Nienaruszone usunięcie guza bez naruszenia in situ
- Oszczędzanie jajowodu, jeśli nie jest przylegający
- Uzyskanie wodobrzusza do cytologii
- Badanie i palpacja sieci większej, z biopsją lub usunięciem podejrzanych obszarów
- Badanie i palpacja węzłów biodrowych i aortalno-kawowych, z biopsją nieprawidłowych obszarów
Biorąc pod uwagę rzadkość zmian złośliwych, unikanie nadmiernie agresywnej chirurgii jest ważne, szczególnie u młodych pacjentek.79 Podejście współpracy, łączące chirurgów ginekologicznych, a także chirurgów pediatrycznych, którzy powszechnie opiekują się tą unikalną populacją pacjentów, ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia tych celów.80
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.