Guzy i masy adneksem
Objawy
Guzy i masy adneksalne, rozwijające się w okolicy jajników, jajowodów oraz otaczających tkanek łącznych, są najczęściej zmianami łagodnymi, choć istnieje ryzyko ich złośliwości, szczególnie u kobiet po menopauzie oraz przy masach przekraczających 6-7 cm średnicy. Objawy kliniczne są zróżnicowane i mogą obejmować ból miednicy, uczucie pełności, zaburzenia oddawania moczu, nieprawidłowe krwawienia czy objawy ogólne jak gorączka. Szczególną uwagę należy zwrócić na symptomy sugerujące raka jajnika, takie jak nawracające wzdęcia, szybkie uczucie sytości, utrata masy ciała i zmęczenie, które pojawiają się częściej niż 12 razy w miesiącu w ciągu ostatniego roku. W przypadku nagłych, ostrych bólów brzucha z towarzyszącymi nudnościami i wymiotami, należy rozważyć skręt przydatków lub pęknięcie torbieli, co wymaga pilnej interwencji chirurgicznej.
- Objawy guzów i mas adneksem
- Brak objawów u wielu pacjentek
- Typowe objawy guzów i mas adneksem
- Objawy sugerujące nowotwór złośliwy
- Nagłe objawy wymagające natychmiastowej pomocy
- Przebieg i progresja guzów i mas adneksem
- Naturalny przebieg guzów i mas adneksem
- Czynniki ryzyka złośliwości
- Przebieg w różnych grupach wiekowych
- Powikłania i stany nagłe
- Rokowanie
- Znaczenie wczesnego wykrycia
- Objawy związane z konkretnym typem guza adneksalnego
Objawy guzów i mas adneksem
Guzy i masy adneksem to zmiany, które tworzą się w pobliżu jajników, jajowodów lub otaczających je tkanek łącznych. Większość z tych zmian jest łagodna (niezłośliwa), choć niektóre mogą mieć charakter złośliwy (nowotworowy). Wiele mas adneksalnych zanika samoistnie, ale niektóre wymagają leczenia, w tym interwencji chirurgicznej1. Objawy guzów i mas adneksem mogą być bardzo zróżnicowane, a ich charakter często zależy od lokalizacji, wielkości oraz przyczyny powstania zmiany.
Brak objawów u wielu pacjentek
Wiele guzów i mas adneksem nie powoduje żadnych objawów, zwłaszcza we wczesnym stadium. Często są one wykrywane przypadkowo podczas rutynowego badania ginekologicznego lub badań obrazowych wykonywanych z innych powodów12. Rzeczywista częstość występowania mas adneksalnych w populacji ogólnej pozostaje nieznana właśnie ze względu na ich bezobjawowy przebieg i brak rozpoznania1.
Typowe objawy guzów i mas adneksem
Kiedy guzy i masy adneksem powodują objawy, mogą one obejmować12:
- Ból – w tym ból w miednicy lub brzuchu, bolesne miesiączki o większym niż zwykle nasileniu oraz ból podczas stosunku płciowego12
- Uczucie pełności lub ucisku w okolicy miednicy lub brzucha, bądź uczucie szybkiego nasycenia podczas jedzenia12
- Nudności i wymioty12
- Zaparcia lub wzdęcia12
- Problemy z oddawaniem moczu – częste oddawanie moczu lub trudności z oddawaniem moczu12
- Nieprawidłowe krwawienia z pochwy12
- Gorączka1
- Nieregularne miesiączkowanie, szczególnie u kobiet w wieku przedmenopauzalnym12
Objawy sugerujące nowotwór złośliwy
Niektóre objawy mogą sugerować większe prawdopodobieństwo wystąpienia nowotworu złośliwego jajnika. Kobiety, które zgłaszają ból brzucha lub miednicy, zwiększenie obwodu brzucha lub wzdęcia, trudności z jedzeniem lub szybkie uczucie sytości występujące więcej niż 12 razy w miesiącu w okresie krótszym niż rok, powinny być ocenione pod kątem raka jajnika1.
Objawy sugerujące nowotwór złośliwy obejmują:
- Uczucie pełności w jamie brzusznej i ucisk1
- Ból pleców1
- Brak energii i ogólne zmęczenie1
- Niezamierzona utrata masy ciała12
- Zaburzenia trawienia, zgaga1
Rak jajnika może wywoływać niespecyficzne objawy w ciągu ostatnich 12 miesięcy, naśladując zespół jelita drażliwego, nieokreślone objawy żołądkowe, zmęczenie i niewyjaśnioną utratę masy ciała. Bardziej specyficznie obserwuje się objawy infiltracyjne lub kompresyjne, gdy zwiększa się objętość brzucha, co prowadzi do bólu miednicy, zmiany rytmu wypróżnień, nieprawidłowych krwawień macicznych i uczucia pełności pęcherza. Te objawy pojawiają się szybko, są niedawne i utrzymują się1.
Nagłe objawy wymagające natychmiastowej pomocy
Niektóre objawy związane z guzami i masami adneksem mogą wskazywać na stan wymagający natychmiastowej pomocy medycznej12:
- Silny ból miednicy lub brzucha1
- Ból miednicy lub brzucha, który pojawia się nagle1
- Krwawienie z pochwy w pierwszych trzech miesiącach ciąży1
- Nudności, wymioty i gorączka towarzyszące bólowi miednicy1
Nagłe, ostre bóle brzucha z towarzyszącymi nudnościami i wymiotami mogą wskazywać na skręt przydatków lub pęknięcie z krwotokiem – są to powikłania mas jajnikowych, które mogą być pierwszą manifestacją choroby1. Skręt przydatków jest stanem nagłym wymagającym pilnej interwencji chirurgicznej1.
Przebieg i progresja guzów i mas adneksem
Większość mas adneksalnych ma charakter łagodny i nie stanowi poważnego zagrożenia dla zdrowia. Wiele z nich zanika samoistnie i nie wymaga leczenia12. Jedynie lekarz może określić, czy masa jest powodem do niepokoju1.
Naturalny przebieg guzów i mas adneksem
W ciągu swojego życia każda kobieta rozwija kilka mas adneksalnych. Normalnie funkcjonujący jajnik wytwarza torbiel pęcherzykową 6-7 razy w roku. W większości przypadków te zmiany czynnościowe są samoograniczające i ustępują w ciągu normalnego cyklu miesiączkowego. W rzadkich sytuacjach mogą utrzymywać się dłużej lub osiągać większą średnicę, przekraczającą 7 cm. W tym momencie stają się stanem patologicznym12.
Większość mas adneksalnych ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni. Inne rosną powoli, średnio mniej niż 2 mm rocznie. W rzadkich przypadkach torbiel adneksalna może szybko rosnąć lub osiągnąć duże rozmiary i wymagać chirurgicznego usunięcia1.
Czynniki ryzyka złośliwości
Ryzyko złośliwości nowotworu jajnika wzrasta wraz z:
- Wiekiem – kobiety po menopauzie są bardziej narażone na złośliwy guz lub masę adneksalną niż osoby, które nie przeszły menopauzy12
- Wielkością masy – masy większe niż 6 cm są bardziej prawdopodobnie złośliwe niż mniejsze masy1. W niektórych źródłach podaje się górną granicę 7 cm1
- Obustronnym występowaniem zmian1
- Obecnością przegród w obrębie masy1
- Obecnością wodobrzusza1
- Złożoną strukturą wewnętrzną masy1
- Szybkim tempem wzrostu – guzy rosnące o ponad 50% w ciągu 6-12 miesięcy przed operacją lub które pojawiły się po raz pierwszy 6-12 miesięcy przed operacją, miały wyższe prawdopodobieństwo złośliwego wyniku histologicznego1
- Obecnością komponentu litego12
Masa adneksalna, która utrzymuje się dłużej niż 12 tygodni, wymaga skierowania do ginekologa1. W przypadku kobiet po menopauzie, bezobjawowe, proste, jednostronne, jednokomorowe torbiele jajnika o średnicy mniejszej niż 5 cm mają mniej niż 1% ryzyko złośliwości1.
Przebieg w różnych grupach wiekowych
Przebieg i ryzyko złośliwości mas adneksalnych różnią się w zależności od wieku pacjentki:
- U dziewcząt poniżej 9 roku życia – 80% mas jajnikowych jest złośliwych, zwykle są to nowotwory z komórek rozrodczych12
- W okresie dojrzewania – 50% nowotworów adneksalnych to dojrzałe torbiele dermoidalne12. Częstość występowania mas adneksalnych u nastolatków jest nieznana. Spośród mas adneksalnych wymagających interwencji chirurgicznej w specjalistycznych ośrodkach leczniczych, 7-25% jest złośliwych w połączonych grupach pediatrycznych i młodzieżowych, przy czym najczęstsze są nowotwory z komórek rozrodczych1
- U kobiet w wieku rozrodczym, które miały chirurgicznie usunięte masy adneksalne, stwierdza się następującą patologię: 10% to masy złośliwe (większość to nowotwory o niskim potencjale złośliwości u osób poniżej 30 roku życia), 33% to dojrzałe torbiele dermoidalne, 25% to endometrioma, reszta to surowicze lub śluzowe torbielakogruczolaki lub torbiele czynnościowe1
- U kobiet po menopauzie z klinicznie wykrywalnymi jajnikami uważano historycznie, że istnieje duże ryzyko wystąpienia nowotworu złośliwego. Wraz z wprowadzeniem badań radiologicznych, zidentyfikowano wiele mniejszych mas, więc ryzyko złośliwości może wynosić tylko 10-20%1. Rak jajnika występuje głównie u kobiet powyżej 50 roku życia1
Powikłania i stany nagłe
Nieleczone lub źle zarządzane masy adneksalne mogą prowadzić do poważnych powikłań1:
- Skręt jajnika – skręcenie jajnika, odcinające dopływ krwi, jest nagłym stanem ginekologicznym wymagającym pilnej interwencji chirurgicznej1
- Pęknięcie – powodujące wewnętrzne krwawienie i ostry ból1
- Niepłodność – szczególnie w przypadku ciężkiej endometriozy lub chirurgicznego usunięcia narządu rozrodczego1
- Złośliwość – progresja do raka lub przerzuty1
- Infekcja – szczególnie w ropniach jajowodowo-jajnikowych1
Kliniczne objawy skrętu przydatków mogą być niespecyficzne i mogą opóźnić diagnozę, przy czym ostre zapalenie wyrostka robaczkowego jest najczęstszym rozpoznaniem różnicowym. Objawy takie jak ból, nudności i wymioty są niespecyficzne1.
Rokowanie
W większości przypadków guzy i masy adneksem nie są przyczyną niepokoju i mogą nigdy nie powodować problemów zdrowotnych1. Większość mas adneksalnych ma charakter łagodny, a rokowanie jest bardzo dobre. Zazwyczaj nie ma wpływu na długość czy jakość życia. W rzeczywistości większość kobiet leczonych z powodu mas adneksalnych nie ma żadnych zaburzeń zdolności rozrodczych12.
Kobiety, u których stwierdzono złośliwe masy adneksalne, dzielą się na 3 grupy12:
- Nowotwory z komórek rozrodczych – występują u kobiet w późnym okresie nastoletnim i wczesnych dwudziestych latach życia. Są one zwykle ograniczone do jajnika i wyleczone u 90% kobiet po chemioterapii.
- Nowotwory nabłonkowe – to najczęstszy rak jajnika występujący u kobiet w wieku 40-60 lat. Są one zaawansowane (stadium III-IV) u ponad 50% kobiet. Nawet po zastosowaniu chemioterapii tylko 40-50% z nich przeżyje swoją chorobę.
- Nowotwory podścieliska – występują u kobiet powyżej 60 roku życia i są zwykle w stadium I. Często mają powolny przebieg i umiarkowaną odpowiedź na chemioterapię.
Ogólne przeżycie dla raka jajnika wynosi mniej niż 50% u kobiet, u których zdiagnozowano tę chorobę1. Jednak rokowanie silnie zależy od stadium zaawansowania nowotworu. Pięcioletnie przeżycie całkowite dla wczesnego i średniego stadium raka jajnika może osiągnąć około 80-90%, podczas gdy pięcioletnie przeżycie całkowite dla zaawansowanego raka jajnika z przerzutami wynosi tylko około 25%1.
Jeśli rak zostanie wykryty i leczony przed rozprzestrzenieniem się poza jajnik, pięcioletni wskaźnik przeżycia dla raka jajnika wynosi 92%, według American Cancer Society1.
Znaczenie wczesnego wykrycia
Wczesne wykrycie, dokładna diagnoza i odpowiednie leczenie są kluczowe dla zapewnienia pozytywnych wyników1. Regularna opieka ginekologiczna, świadomość objawów i proaktywne zarządzanie ryzykiem mogą znacząco wpłynąć na rokowanie i jakość życia osób dotkniętych chorobą1.
Większość raka jajnika nie jest diagnozowana do momentu, gdy nowotwór osiągnął stadium III lub IV, co prowadzi do pięcioletniego przeżycia całkowitego wynoszącego 47,4%1. Pomimo aktywnego leczenia, w tym pierwotnych/interwałowych operacji cytoredukcyjnych, chemioterapii, terapii celowanej i inhibitorów czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), przeżycie całkowite lub przeżycie wolne od progresji nowotworów adneksalnych u kobiet nie zostało znacząco wydłużone1.
Dlatego bardziej zaawansowane i wcześniejsze badania przesiewowe ukierunkowane na podatność genetyczną i stopniową profilaktykę dla pacjentów mogą mieć większe znaczenie kliniczne1.
Objawy związane z konkretnym typem guza adneksalnego
Objawy guzów i mas adneksem mogą się różnić w zależności od ich konkretnego typu. Poniżej omówiono objawy charakterystyczne dla niektórych typów guzów adneksalnych.
Guzy orbitalne i adneksalne oczu
Guzy orbitalne i adneksalne rozwijają się z tkanki, takiej jak mięśnie, nerwy lub skóra wokół gałki ocznej. Orbita, znana również jako oczodół, składa się z tkanek otaczających gałkę oczną. Struktury adneksalne oka obejmują powieki i gruczoły łzowe1.
Objawy guzów orbitalnych i adneksalnych obejmują12:
- Wyłupiaste oko
- Zmiana widzenia lub podwójne widzenie
- Guzek na powiece lub oku, który z czasem zwiększa swoje rozmiary
- Częściowa lub całkowita utrata wzroku
- Cienie lub błyski światła w widzeniu
- Ból zatok, ucisk i infekcje
Guzy orbitalne często wypychają gałkę oczną do przodu, powodując wytrzeszcz (wytrzeszcz). Najczęstszymi przyczynami są choroba tarczycy i zapalny guz rzekomy; oba są łagodne1.
Nowotwory hormonalnie czynne
Niektóre nowotwory podścieliska gonady (SCST) wytwarzają hormony, w tym estrogen lub androgeny, a pacjenci mogą prezentować objawy nadmiaru hormonów lub wirylizacji. Przykłady objawów związanych z hormonami obejmują przedwczesne dojrzewanie płciowe (lub szybkie tempo dojrzewania), nieregularne krwawienia z pochwy, trądzik, hirsutyzm lub pogłębienie głosu1.
Pacjenci z nowotworami z komórek rozrodczych (GCT) najczęściej zgłaszają ból brzucha i mogą również opisywać objawy związane z objętością lub objawy związane z hormonami1.
Torbiele czynnościowe jajnika
Torbiele czynnościowe są zwykle nieszkodliwe i ustępują bez leczenia w ciągu kilku miesięcy. Okazjonalnie torbiele mogą rosnąć duże i powodować problemy, takie jak bolesne skręcenie w jajniku. Jeśli torbiel pęknie, może spowodować silny ból i wewnętrzne krwawienie1.
Chociaż większość z tych torbieli nie ma objawów, mogą one powodować ból, szczególnie podczas intensywnego wysiłku lub stosunku płciowego. Leczenie jest objawowe, z odpoczynkiem dla tych z znaczącym bólem. Torbiel zwykle pęka w ciągu miesiąca1.
Jeśli torbiel jest mała, jej pęknięcie zwykle pozostaje niezauważone. Jeśli jest duża lub istnieje związane krwawienie z podartych krawędzi torbieli, pęknięcie torbieli może być związane z bólem. Ból jest początkowo jednostronny, a następnie rozprzestrzenia się na całą miednicę. Jeśli następuje wystarczająco duży wyciek płynu lub krwi, pacjentka będzie skarżyć się na ból prawego barku1.
Endometrioma
Najbardziej kłopotliwym aspektem endometrioma z diagnostycznego punktu widzenia jest to, że mogą one naśladować każdy z nowotworów jajnika1. Endometrioza nie jest powszechna u nastoletnich kobiet, ale może być obecna u nawet 50% tych, które prezentują bolesną masę12.
Ważne jest, aby przeprowadzić dokładny wywiad dotyczący objawów bólu miednicy, w tym objawów towarzyszących, takich jak bolesne miesiączkowanie, ból niemiesiączkowy (niecykliczny), bolesne oddawanie moczu i bolesne oddawanie stolca, aby pomóc zidentyfikować pacjentki zagrożone1.
Torbiele skręcone i pęknięte
Pacjenci z tym problemem skarżą się na silny jednostronny ból z objawami zapalenia otrzewnej (tkliwość odbicia, sztywność). Ten problem jest często klinicznie nie do odróżnienia od ropnia miednicy lub zapalenia wyrostka robaczkowego, chociaż badanie ultrasonograficzne może być pomocne1.
Uniwersalnym objawem skrętu przydatków jest ból brzucha, który może być epizodyczny. Niestety, objawy bólu, nudności i wymiotów są niespecyficzne i mogą opóźnić diagnozę, przy czym ostre zapalenie wyrostka robaczkowego jest najczęstszym rozpoznaniem różnicowym1.
Nagły, ostry ból brzucha, gorączka i nudności mogą być oznaką, że torbiel jajnika pękła lub skręciła się i wymaga szybkiej pomocy medycznej, często po niej następuje operacja ratunkowa1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.