Guzy i masy adneksem
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Guzy i masy adneksem obejmują zmiany patologiczne w przydatkach macicy, głównie jajnikach i jajowodach, które mogą występować u kobiet w różnym wieku. Większość z nich ma charakter łagodny i często ustępuje samoistnie, zwłaszcza funkcjonalne torbiele pęcherzykowe powstające 6-7 razy rocznie, które zwykle zanikają w trakcie cyklu miesiączkowego. Diagnostyka opiera się na badaniu fizykalnym, przezpochwowym USG (TVUS) o czułości 93,5% i swoistości 91,5%, oraz oznaczeniu markerów nowotworowych, takich jak CA-125, choć ten ostatni ma ograniczoną wartość diagnostyczną ze względu na liczne fałszywie dodatnie wyniki. Wskazania do dalszej diagnostyki i leczenia zależą od cech morfologicznych masy, objawów klinicznych, wieku pacjentki oraz statusu menopauzalnego. W przypadku podejrzenia złośliwości lub dużych, objawowych mas zalecana jest interwencja chirurgiczna, preferencyjnie małoinwazyjna (laparoskopowa lub robotyczna), z zachowaniem zasad onkologicznych, w tym unikania wycieku zawartości torbieli i stosowania śródoperacyjnego badania histopatologicznego (frozen section).
Guzy i masy adneksem – wprowadzenie
Guzy i masy adneksem (adnexal tumors and masses) to zmiany patologiczne, które tworzą się w obrębie przydatków macicy, czyli jajników, jajowodów i okolicznych tkanek łącznych. Mogą występować u kobiet w każdym wieku, a ich etiologia i częstość występowania różnią się w zależności od grupy wiekowej.12 Większość guzów adneksem nie jest złośliwa, a wiele z nich ustępuje samoistnie bez interwencji medycznej. Niektóre jednak wymagają leczenia, które może obejmować obserwację, farmakoterapię lub zabieg chirurgiczny.3
W ciągu swojego życia praktycznie każda kobieta rozwija kilka mas adneksem, najczęściej w postaci fizjologicznych torbieli pęcherzykowych jajnika, które powstają 6-7 razy w ciągu roku. W większości przypadków te funkcjonalne torbiele są samoograniczające i ustępują w ciągu normalnego cyklu miesiączkowego. W rzadkich sytuacjach torbiel utrzymuje się dłużej lub powiększa się, stając się masą patologiczną.45
Diagnostyka guzów i mas adneksem
Diagnostyka guzów i mas adneksem wymaga dokładnego badania fizykalnego, badań obrazowych i badań krwi. Głównym celem diagnostyki jest wykluczenie złośliwego charakteru zmiany.67
Wiele mas adneksem nie powoduje objawów i zostaje wykrytych przypadkowo podczas badania lekarskiego przeprowadzanego z innego powodu.8 Gdy guzy adneksem powodują objawy, mogą one obejmować:
- Ból w obrębie miednicy lub brzucha
- Bolesne miesiączki gorsze niż zwykle
- Bolesne współżycie płciowe
- Uczucie pełności w brzuchu
- Wzdęcie brzucha
- Trudności z wypróżnianiem
- Zwiększoną częstotliwość oddawania moczu
- Nieprawidłowe krwawienia z pochwy
- Uczucie ucisku w miednicy89
Badanie fizykalne
Badanie ginekologiczne ma niską czułość w wykrywaniu masy adneksem; negatywny wynik badania miednicy u objawowej kobiety nie powinien powstrzymywać dalszej diagnostyki.10 Bimanualną palpację mas adneksem można wykorzystać jako pierwszy krok w ocenie mas adneksem oraz jako uzupełnienie oceny morfologicznej zmian jajnikowych.11
Badania obrazowe
Przezpochwowe USG (TVUS) pozostaje standardowym badaniem w ocenie mas adneksem i jest badaniem z wyboru jako pierwsze w obrazowaniu masy adneksem.121013 Cechuje się czułością 93,5% i swoistością 91,5% w różnicowaniu między łagodnymi i złośliwymi masami adneksem.14
Cechy sugerujące złośliwość masy adneksem w badaniu USG obejmują:
- Komponent lity
- Grube przegrody (większe niż 2-3 mm)
- Obustronność zmiany
- Przepływ w badaniu Doppler do litego komponentu masy
- Obecność wodobrzusza12
Ocena masy adneksem za pomocą samej technologii Dopplera nie jest zalecana. Technologia Dopplera powinna być połączona z oceną morfologiczną.15
W przypadkach, w których ultrasonografia może być niewiarygodna, rezonans magnetyczny (MRI) jest najbardziej odpowiednim badaniem do wyjaśnienia potencjału złośliwości. Jeśli podejrzewa się chorobę pozajajnikową lub należy ją wykluczyć, tomografia komputerowa (CT) jest najbardziej użyteczną techniką.15
Badania laboratoryjne
Podejrzane torbiele jajnika powinny być początkowo oceniane poprzez pomiar poziomu CA-125 w surowicy i przezpochwowe badanie USG.13 Jednak jako samodzielna metoda, badanie CA-125 w surowicy nie jest zalecane do rozróżniania między łagodnymi i złośliwymi masami adneksem.16
Duże szwedzkie badanie wykazało, że około 50% kobiet z rakiem jajnika w stadium I ma normalną wartość testu CA-125. Ponadto wysoki wskaźnik wyników fałszywie dodatnich może być spowodowany ciążą, endometriozą, marskością wątroby oraz zakażeniami miednicy lub innymi zakażeniami wewnątrzbrzusznymi.17
Postępowanie z guzami i masami adneksem
Postępowanie z masami adneksem u kobiet w wieku rozrodczym zależy od statusu ciąży oraz wielkości i złożoności masy. Jeśli test ciążowy jest dodatni, należy wykluczyć ciążę pozamaciczną.18
Leczenie guzów adneksem zależy od specyficznej przyczyny. Istnieją generalnie trzy opcje leczenia:3
Obserwacja
Jeśli masa jest mała i bezbolesna, a lekarz jest pewien, że nie jest ona nowotworowa, może zalecić brak dalszego leczenia.3 Asympomatyczne, małe, dobrze scharakteryzowane masy adneksem można obserwować za pomocą regularnych badań miednicy i ocen radiologicznych.1920
Większość mas adneksem jest łagodna, bez objawów, diagnozowana przypadkowo i może być leczona zachowawczo.2 Według badania International Ovarian Tumor Analysis Phase 5 (IOTA5), częstość samoistnej regresji w ciągu 2 lat obserwacji wśród pacjentek z masą adneksem o łagodnej morfologii w USG wynosiła 20,2%.17
Proste torbiele o średnicy 10 cm lub mniejszej u kobiet przed menopauzą można leczyć zachowawczo za pomocą seryjnych badań USG.21 Asymptomatyczne proste torbiele jednokomorowe do 10 cm mają mniej niż 1% ryzyka złośliwości i powinny być kontrolowane za pomocą badania USG po czterech do sześciu miesiącach.22
Monitorowanie
Jeśli lekarz nie jest całkowicie pewien, co powoduje masę, lub ma obawy dotyczące objawów, rozmiaru masy lub możliwości, że jest to nowotwór, może obserwować masę w czasie. Większość mas adneksem rośnie powoli. Monitorowanie obejmuje wizyty kontrolne w celu sprawdzenia zmian i wzrostu masy.3
Nadzór jest opcją, jeśli podejrzenie złośliwości jest niskie, ale nie zostało całkowicie wykluczone. Nadzór zwykle obejmuje jedno lub więcej badań USG miednicy i/lub pomiar markerów nowotworowych w surowicy.23
Leczenie chirurgiczne
Operacja jest wykonywana, gdy istnieje wysokie ryzyko złośliwości, pożądane jest rozpoznanie histologiczne lub pacjent ma uporczywy ból lub inne objawy.23
Jeśli lekarz uważa, że masa jest podejrzana, lub jeśli jest duża i powoduje ból, usunięcie masy jest opcją. Operacja może być konieczna w każdej chwili, jeśli masa staje się zbyt duża, przypomina nowotwór lub powoduje dyskomfort.3 Jeśli masa to ciąża pozamaciczna, może być potrzebna natychmiastowa operacja.3
Wszystkie masy adneksem, które są objawowe lub mają cechy złośliwości, powinny być rozważone do oceny chirurgicznej.1920 Operacja usunięcia guza adneksem lub masy może być zalecana, jeśli guz lub masa są duże, powodują objawy lub mogą być nowotworem.624
Chirurgia małoinwazyjna (MIS), laparoskopowa lub robotyczna, jest preferowanym podejściem dla przypuszczalnie łagodnej masy adneksem.25 Laparoskopia jest rozsądną alternatywą dla laparotomii, pod warunkiem, że można wykonać odpowiednią operację i ocenę stopnia zaawansowania.16
Usunięcie laparoskopowe masy adneksem odnosi się do usunięcia zarówno łagodnej, jak i złośliwej tkanki z macicy, jajników, jajowodów lub dowolnej z otaczających tkanek przy użyciu małej kamery zwanej laparoskopem.26 Laparoskopowe, wspomagane robotem usunięcie masy adneksem zmniejsza ekspozycję narządów wewnętrznych, minimalizuje szansę infekcji, zmniejsza utratę krwi, skutkuje krótszym pobytem w szpitalu i skraca czas rekonwalescencji w porównaniu do tradycyjnej operacji.27
Pobranie materiału w celu dokonania śródoperacyjnej diagnozy podejrzanej masy adneksem (badanie histopatologiczne śródoperacyjne z mrożonych skrawków, tzw. „frozen section”) jest zalecane w sytuacjach, w których dostępność i preferencje pacjenta na to pozwalają.1628
Wyciek zawartości torbieli należy unikać przedoperacyjnie i śródoperacyjnie.13 Preparat chirurgiczny powinien być usunięty z jamy brzusznej bez wycieku wewnątrzotrzewnowego w plastikowej torbie do ekstrakcji przez port pępkowy, małe nacięcie Pfannenstiela lub przezpochwowo.2829
Szczególne przypadki kliniczne
Kobiety po menopauzie
Kobiety po menopauzie ze złożoną masą adneksem o dowolnym rozmiarze lub prostą torbielą większą niż 10 cm powinny być skierowane do ginekologa lub onkologa ginekologicznego.21 Osoby, które przeszły menopauzę, są bardziej narażone na rozwój guza lub masy adneksem, które są nowotworowe, niż osoby, które nie przeszły menopauzy.30
Amerykańskie Kolegium Położników i Ginekologów (ACOG) oraz Towarzystwo Onkologii Ginekologicznej (SGO) zalecają, aby pacjentki po menopauzie z podwyższonym poziomem CA-125, masą w miednicy, dowodami na obecność przerzutów w jamie brzusznej lub odległych przerzutów, lub wodobrzuszem były kierowane do onkologa ginekologicznego.14
Kobiety w ciąży
Masy adneksem współistniejące z ciążą wewnątrzmaciczną mają niskie ryzyko stania się objawowymi podczas ciąży i są najczęściej łagodne; dlatego można je obserwować do okresu poporodowego.18
Większość mas adneksem w ciąży jest łagodna, biorąc pod uwagę, że jest to populacja przed menopauzą, przy czym potworniaki i torbiele ciałka żółtego są najczęstsze. Jednak postępowanie kliniczne opiera się na równowadze między podejrzeniem radiologicznym lub wynikającym z badania a możliwością utraty ciąży, jeśli rozważana jest interwencja.31
Operacja jest wskazana, gdy badanie fizykalne lub obrazowanie kobiety w ciąży ujawnia masę adneksem podejrzewaną o złośliwość, ale lekarz musi zważyć korzyść z szybkiej operacji względem ryzyka dla ciąży.32 Elektywna operacja masy adneksem w dowolnym momencie ciąży zwiększa ryzyko utraty ciąży i prawdopodobieństwo wewnątrzmacicznego ograniczenia wzrostu (IUGR) oraz przedwczesnego porodu.32
Ścisła obserwacja jest rozsądną alternatywą dla interwencji operacyjnej podczas ciąży, chyba że podejrzewa się złośliwość.32
Dzieci i młode kobiety
Masy adneksem są rzadkie w populacji pediatrycznej i nastoletniej. Częstość występowania mas adneksem u nastolatków jest nieznana. Spośród mas adneksem wymagających interwencji chirurgicznej w wyspecjalizowanych ośrodkach opieki, 7-25% jest złośliwych w połączonych grupach wiekowych pediatrycznych i młodzieżowych, przy czym guzy komórek rozrodczych są najczęstsze.33
Nastolatki z masami adneksem mogą prezentować objawy, chociaż nawet duże masy mogą być bezobjawowe. Ostry ból może sugerować pękniętą lub krwotoczną torbiel jajnika, skręt jajnika, ciążę pozamaciczną lub ropień przydatków lub wyrostka robaczkowego. Nudności i wymioty z ostrym lub przerywanym bólem mogą wystąpić przy skręcie. Inne objawy mas adneksem mogą obejmować rozciągnięcie brzucha lub manifestacje endokrynologiczne, takie jak przedwczesne dojrzewanie, krwawienie z macicy, brak miesiączki lub wirylizacja.33
Leczenie bezobjawowych torbieli funkcjonalnych do 10 cm może być zachowawcze z seryjnymi badaniami USG. Doustne środki antykoncepcyjne nie przyspieszają ustąpienia istniejących torbieli, ale mogą zapobiec powstawaniu nowych. Pacjentki z podejrzeniem torbieli krwotocznych powinny być obserwowane zachowawczo, jeśli są klinicznie stabilne, a ból może być leczony farmakologicznie. Skręt wymaga szybkiej interwencji chirurgicznej dla redukcji skrętu z jednoczesną cystektomią jajnika dla zidentyfikowanej patologii w celu zachowania funkcji jajnika.33
Onkolog ginekologiczny powinien być zaangażowany, gdy obrazowanie i badania laboratoryjne sugerują złośliwość. Wodobrzusz jajowodu można leczyć zachowawczo, jeśli ma charakterystyczny wygląd w badaniu USG jako sonolucencentna, wydłużona struktura pozajajnikowa. Torbiele przytrąbkowe i inkluzyjne wyglądające jak pozajajnikowe, sonolucencentne struktury mogą być również obserwowane za pomocą seryjnych badań USG. Jeśli konieczna jest interwencja chirurgiczna, należy podjąć próbę wykorzystania technik małoinwazyjnych i zachować funkcję jajnika, jeśli to możliwe.34
Pielęgnacja i opieka nad pacjentami z guzami i masami adneksem
Opieka nad pacjentkami z guzami i masami adneksem powinna być kompleksowa i uwzględniać nie tylko aspekty medyczne, ale również psychologiczne wsparcie. Kobiety z rozpoznaną masą adneksem często doświadczają stresu i niepokoju związanego z niepewnością rozpoznania, obciążeniem objawami, podejrzeniem nowotworu oraz brakiem wiedzy na temat procedur, które mają zostać wykonane.35
Program pielęgnacji skoncentrowany na relaksacji
Program pielęgnacji skoncentrowany na relaksacji, który zostanie zastosowany u kobiet w okresie przedoperacyjnym, może przyczynić się do rozwiązania problemów psychologicznych. Program ten obejmuje metody radzenia sobie ze stresem według Lazarusa, przekazywanie informacji i stosowanie ćwiczeń relaksacyjnych, tworzenie pozytywnego języka i środowiska w celu zmniejszenia lęku.35
W wyniku doświadczenia autorów, przeglądu literatury i ich badań akademickich wykazano, że program pielęgnacji skoncentrowany na relaksacji stosowany u pacjentek z rozpoznaną masą adneksem jest skuteczny w zmniejszaniu przedoperacyjnego lęku i bólu oraz zwiększaniu poziomu wiedzy.35
Program może być bezpiecznie praktykowany, ponieważ nie wymaga kosztów i nie ma skutków ubocznych. Celem było zmniejszenie lęku i bólu dzięki praktyce tego programu w okresie przedoperacyjnym u pacjentek hospitalizowanych z rozpoznaniem masy adneksem.35
Wsparcie psychologiczne
Większość guzów adneksem nie jest niebezpieczna i mogą one nawet zniknąć samoistnie z czasem. W rzadkich przypadkach guz może być nowotworowy. Tylko pracownik służby zdrowia może określić, czy masa jest poważna lub zagrażająca życiu (jak w przypadku ciąży pozamacicznej lub nowotworu). Ważne jest, aby nie panikować, dopóki nie wiadomo, jakiego rodzaju masa adneksem występuje u pacjentki.36
Opieka pooperacyjna
Większość mas adneksem wymaga niewiele więcej niż normalnego dorocznego badania ginekologicznego w ramach obserwacji, ponieważ rzadko nawracają. Z drugiej strony, kobiety, u których stwierdzono nowotwór złośliwy, będą wymagać dodatkowej terapii, takiej jak chemioterapia lub radioterapia. Ich obserwacja będzie obejmować częste ponowne badania w celu określenia stanu choroby.3720
Większość mas adneksem można usunąć stosunkowo łatwo i wiążą się one z niewielką złożonością pooperacyjną; jednak u kobiet ze znaczącymi wcześniej istniejącymi problemami medycznymi i/lub nowotworem mogą wystąpić poważne problemy pooperacyjne.37
Wskazania do skierowania do specjalisty
Jeśli lekarz podejrzewa, że guz adneksem lub masa mogą być nowotworem, pacjentka może zostać skierowana do lekarza specjalizującego się w nowotworach narządów rozrodczych, zwanego onkologiem ginekologicznym.3824
Lekarze rodzinni mogą zarządzać wieloma niezłośliwymi masami adneksem; jednak dziewczęta przed pokwitaniem i kobiety po menopauzie z masą adneksem powinny być skierowane do ginekologa lub onkologa ginekologicznego w celu dalszego leczenia. Wszystkie kobiety, niezależnie od statusu menopauzalnego, powinny być skierowane, jeśli mają dowody na chorobę przerzutową, wodobrzusze, złożoną masę, masę adneksem większą niż 10 cm lub dowolną masę, która utrzymuje się dłużej niż 12 tygodni.12
Jeśli masa adneksem większa niż 6 cm zostanie znaleziona w badaniu USG lub jeśli wyniki utrzymują się dłużej niż 12 tygodni, wskazane jest skierowanie do ginekologa lub onkologa ginekologicznego.10
Gdy pacjentka z podejrzaną lub utrzymującą się złożoną masą adneksem wymaga oceny chirurgicznej, lekarz przeszkolony w odpowiednim określeniu stopnia zaawansowania i cytoredukcji raka jajnika, taki jak onkolog ginekologiczny, powinien przeprowadzić operację.28
Skierowania do specjalistów onkologicznych w celu dodatkowego leczenia powinny nastąpić, gdy złośliwość zostanie stwierdzona podczas laparoskopii lub po badaniu histologicznym.28
Ważne aspekty kliniczne
Większość guzów adneksem nie jest niebezpieczna i wiele z nich ustępuje samoistnie. Natomiast rak jajnika jest masą adneksem o złym rokowaniu i musi być szybko leczony w odpowiednim ośrodku.2
Prawidłowe różnicowanie masy łagodnej i złośliwej ma kluczowe znaczenie.2 Głównym celem oceny masy adneksem jest wykluczenie złośliwości, identyfikacja pacjentek wymagających pilnej operacji i umożliwienie odpowiedniego planowania dla tych, które potrzebują operacji niepilnej.39
Przezpochwowe USG jest najbardziej efektywnym sposobem oceny masy jajnikowej.2 Pacjentki z rakiem jajnika skierowane do ośrodka onkologicznego w celu dalszego leczenia doświadczają najlepszych wyników.2
Masy, które budzą podejrzenie złośliwości, wymagają interwencji chirurgicznej. Ponadto należy rozważyć konsultację ze specjalistą przeszkolonym w zarządzaniu rakiem jajnika.25
Chirurgia małoinwazyjna (MIS), zarówno laparoskopowa, jak i robotyczna, jest preferowanym podejściem do przypuszczalnie łagodnej masy adneksem.25 Jeśli przedoperacyjne ryzyko znalezienia złośliwości jest wystarczająco wysokie, uzasadnione jest skierowanie do chirurga przygotowanego do kontynuowania określenia stopnia zaawansowania lub chirurgicznej cytoredukcji, jeśli zostanie odkryta choroba złośliwa.25
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.