Choroba paciorkowcowa grupy b
Etiologia i przyczyny
Streptococcus agalactiae (GBS) to Gram-dodatnia bakteria, główny czynnik etiologiczny choroby paciorkowcowej grupy B, szczególnie istotny u noworodków, kobiet ciężarnych, osób starszych oraz pacjentów z obniżoną odpornością. Kolonizuje przewód pokarmowy i drogi moczowo-płciowe u około 25-30% zdrowych kobiet, a u kobiet ciężarnych częstość kolonizacji wynosi około 19% (zakres 9-26%). Główna droga zakażenia noworodków to transmisja wertykalna podczas porodu, z ryzykiem rozwoju wczesnej postaci choroby (EOD) u 12% noworodków bez profilaktyki antybiotykowej. Serotypy Ia, Ib, II, III i V odpowiadają za 97% inwazyjnych zakażeń noworodków, z serotypem III dominującym w EOD (43%) i późnym zachorowaniu (LOD, 73%). Czynniki ryzyka u noworodków obejmują kolonizację matki, bakteriurię GBS, przedwczesny poród (<37 tyg.), niską masę urodzeniową, przedłużony poród, gorączkę śródporodową oraz wcześniejsze zakażenie GBS u rodzeństwa.
- Etiologia choroby paciorkowcowej grupy B
- Drogi transmisji GBS
- Czynniki ryzyka choroby GBS
- Patofizjologia zakażeń GBS
- Wzorce epidemiologiczne zakażeń GBS
- Konkretne manifestacje kliniczne zakażenia GBS
- Oporność na antybiotyki i wyzwania terapeutyczne
- Badania nad szczepionką GBS
- Podsumowanie etiologii choroby paciorkowcowej grupy B
Etiologia choroby paciorkowcowej grupy B
Streptococcus agalactiae (paciorkowiec grupy B, GBS) to bakteria Gram-dodatnia, która jest głównym czynnikiem etiologicznym choroby paciorkowcowej grupy B. Bakteria ta została sklasyfikowana zgodnie z systemem Lancefield na podstawie swoistych antygenów węglowodanowych ściany komórkowej. GBS stanowi istotny patogen ludzki, powodujący szeroki zakres infekcji, szczególnie u noworodków, kobiet ciężarnych, osób starszych oraz pacjentów z obniżoną odpornością.123
Znaczenie Streptococcus agalactiae jako patogenu ludzkiego zostało po raz pierwszy opisane w 1938 roku, a w latach 60. XX wieku został rozpoznany jako główna przyczyna infekcji u noworodków. Obecnie jest najczęstszą przyczyną potwierdzonych kulturowo bakteryjnych infekcji noworodkowych w Stanach Zjednoczonych i stanowi znaczące źródło zachorowalności noworodków na całym świecie.34
Charakterystyka bakterii
Paciorkowce grupy B charakteryzują się specyficznym antygenem węglowodanowym ściany komórkowej, który jest wspólny dla wszystkich szczepów GBS. Dodatkowo, powierzchniowy polisacharyd otoczkowy pozwala na klasyfikację na typy serologiczne Ia, Ib, II, III, IV, V, VI, VII, VIII i IX zgodnie z klasyfikacją Lancefield.14
W Ameryce Północnej serotypy Ia, Ib, II, III i V są najczęściej związane z inwazyjną chorobą. Wśród dorosłych bez ciąży w Stanach Zjednoczonych najczęstszym serotypem powodującym chorobę inwazyjną jest grupa V (29% w latach 2005-2006), a następnie serotypy Ia, II i III. W przypadku noworodków, serotypy I-V odpowiadają za 97% inwazyjnych chorób GBS, przy czym serotyp III odpowiada za prawie połowę (43%) wczesnych zachorowań (EOD) i 73% późnych zachorowań (LOD).45
Kolonizacja i nosicielstwo
GBS jest powszechnym kolonizatorem przewodu pokarmowego i dróg moczowo-płciowych. Bakteria ta występuje u około 25-30% wszystkich zdrowych dorosłych kobiet w jelitach, pochwie i obszarze odbytu, nie wywołując przy tym objawów. Nosicielstwo GBS może być przemijające, powracające lub stałe.678
Częstość występowania GBS w badaniach z wykorzystaniem selektywnych podłoży hodowlanych wynosi około 19% (zakres 9-26%) u kobiet ciężarnych. Przewód pokarmowy jest głównym rezerwuarem GBS, a kolonizacja pochwy następuje wtórnie ze źródła żołądkowo-jelitowego. Częstość występowania izolacji GBS jest najwyższa w odbytnicy, pośrednia w pochwie i najniższa w szyjce macicy.8
Kilka czynników związanych jest z większym ryzykiem kolonizacji, w tym rasa czarna, otyłość, wielu partnerów seksualnych, seks oralny u mężczyzn, częste kontakty seksualne, stosowanie tamponów i rzadkie mycie rąk.9
Drogi transmisji GBS
Transmisja wertykalna (z matki na dziecko)
Główną drogą zakażenia noworodków paciorkowcem grupy B jest transmisja wertykalna od matki podczas porodu. Noworodki mogą zakazić się GBS na kilka sposobów:101112
- Przed narodzinami – przez wstępujące zakażenie, gdy bakterie przechodzą przez nienaruszone błony płodowe
- Podczas porodu – przez kontakt z bakteriami w kanale rodnym
- Po porodzie – poprzez kontakt z bakteriami od opiekunów
Kolonizacja matki GBS podczas porodu jest głównym czynnikiem ryzyka rozwoju wczesnej postaci choroby GBS (EOD). GBS-EOD jest nabywany wertykalnie poprzez ekspozycję płodu lub noworodka na GBS z pochwy skolonizowanej kobiety, in utero (z powodu wstępującego zakażenia) lub podczas porodu, po pęknięciu błon.1014
Około 50% kobiet, które są skolonizowane GBS, przeniesie bakterie na swoje noworodki. W przypadku braku śródporodowej profilaktyki antybiotykowej 12% tych noworodków rozwinie GBS EOD.15
Transmisja w późnej postaci choroby
Przyczyna późnego wystąpienia choroby GBS (LOD), która rozwija się od tygodnia do kilku miesięcy po urodzeniu, nie jest dobrze zrozumiana. Badania sugerują, że zakażenie może być nabyte poprzez drogę pokarmowo-ustną. Tylko około połowa przypadków późnego wystąpienia GBS pochodzi od matki, która jest nosicielem GBS. Źródło infekcji dla innych z późnym wystąpieniem GBS jest nieznane.916
Transmisja u dorosłych
Źródło zakażeń GBS u dorosłych często nie jest określone. Ponieważ GBS jest powszechnym organizmem w przewodzie pokarmowym zarówno mężczyzn, jak i kobiet, może to być źródło niektórych zakażeń u dorosłych. Zakażenie GBS nie jest przenoszone drogą płciową, przez żywność ani wodę, chociaż może być przekazywane między partnerami seksualnymi, w tym poprzez kontakt ustny.61718
Czynniki ryzyka choroby GBS
Czynniki ryzyka u noworodków
Głównymi czynnikami ryzyka wczesnego zakażenia GBS u noworodków są:51519
- Kolonizacja matki GBS w pochwie i odbytnicy
- Bakteriuria GBS podczas ciąży
- Przedwczesny poród (przed 37. tygodniem ciąży)
- Niska masa urodzeniowa
- Przedłużony czas trwania porodu
- Przedwczesne pęknięcie błon płodowych (>18 godzin)
- Gorączka śródporodowa u matki
- Ogólnoustrojowa choroba GBS u matki
- Wcześniejsze dziecko z inwazyjną chorobą GBS
- Młody wiek matki
- Rasa czarna matki
Czynniki ryzyka u dorosłych
Inwazyjne zakażenie GBS u dorosłych jest prawie zawsze związane z chorobami współistniejącymi. Do najczęstszych czynników ryzyka należą:222324
- Cukrzyca (zarówno typu 1, jak i typu 2)
- Otyłość
- Nowotwory złośliwe
- Choroby układu krążenia, w tym niewydolność serca
- Wiek powyżej 65 lat
- Niższy status społeczno-ekonomiczny
- Nieprawidłowości układu moczowo-płciowego
- Dysfunkcja neurologiczna
- Marskość wątroby
- Stosowanie steroidów
- AIDS
- Dysfunkcja nerek
- Choroba naczyń obwodowych
U osób starszych (powyżej 70 lat) zakażenie GBS jest silnie związane z zastoinową niewydolnością serca i unieruchomieniem w łóżku. Starzenie się populacji i towarzyszące temu choroby współistniejące przyczyniają się do zwiększonego obciążenia inwazyjną chorobą GBS.2324
Patofizjologia zakażeń GBS
Mechanizmy patogenności
Bakterie GBS posiadają specjalne cząsteczki atraktantów, które mogą przyczepić się do tkanek dróg rodnych. GBS może następnie penetrować błony i zakażać dziecko lub uszkadzać łożysko, co ostatecznie prowadzi do poronienia lub martwego urodzenia we wczesnej ciąży.26
Siła zjadliwości GBS wynika z polisacharydu otoczkowego, który chroni bakterię przed fagocytozą przez neutrofile gospodarza. Brak przeciwciał przeciwko GBS u niemowląt jest czynnikiem ryzyka zakażenia.227
Paciorkowce grupy B mogą powodować ostre destrukcyjne zapalenie wsierdzia, które może wymagać awaryjnej wymiany zastawki. U osób z cukrzycą proponuje się, że mechanizmy patofizjologiczne prowadzące do wyższej podatności na inwazyjne GBS to modulacja układu odpornościowego i osłabienie barier anatomicznych.2225
Zakażenia wewnątrzmaciczne
GBS może powodować zakażenia przed urodzeniem przez kilka miesięcy po urodzeniu ze względu na niedojrzały układ odpornościowy noworodków. Bakterie mogą przekraczać nienaruszone błony płodowe, docierając do dziecka w macicy (początek prenatalny). Uważa się, że niemowlęta są najczęściej zakażane GBS podczas przechodzenia przez kanał rodny (wczesne zachorowanie).28
GBS został powiązany zarówno z zakażeniem płynu owodniowego, jak i posocznicą noworodkową rozpoznaną przy urodzeniu, co wskazuje, że zakażenie występuje przed urodzeniem. W rzeczywistości około 70% niemowląt z wczesnym początkiem zakażenia GBS ma bakteriemię przy urodzeniu. Wskazuje to, że bakteriemia rozwija się w macicy w wyniku aspiracji zakażonego płynu owodniowego lub zanieczyszczenia krwi pępowinowej z powodu zakażonego GBS łożyska.27
Niski wskaźnik ataku i ochrona
Niski wskaźnik ataku poważnego zakażenia noworodków GBS, pomimo wysokiej częstości występowania kolonizacji matki i noworodka GBS, sugeruje znaczną ochronę przed inwazyjnym zakażeniem. Z 1000 noworodków urodzonych drogą pochwową, mniej niż jedna trzecia zostanie skolonizowana paciorkowcami grupy B, a tylko 1-4 z tych 1000 rozwinie jakąkolwiek chorobę z powodu GBS.2927
Wskaźnik przenoszenia z matek będących nosicielami GBS na noworodki wynosi średnio 50%, a około 1-2% noworodków rozwinie zakażenie, jeśli nie zostanie podana profilaktyka antybiotykowa kobietom z kolonizacją GBS podczas porodu.3031
Wzorce epidemiologiczne zakażeń GBS
Częstość występowania i rozkład geograficzny
Szacuje się, że na całym świecie jedną na pięć kobiet ciężarnych skolonizował paciorkowiec grupy B. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), GBS jest główną przyczyną zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i sepsy u noworodków.32
Częstość występowania inwazyjnej choroby GBS wciąż rośnie, zwłaszcza u dorosłych bez ciąży, i prawie zawsze związana jest z chorobami towarzyszącymi. Zakażenie GBS jest częstsze u Afroamerykanów niż u osób rasy białej.47
Afryka, mimo że jest domem dla zaledwie 13% światowej populacji, ma najwyższe obciążenie, z 54% szacowanych przypadków i 65% martwych urodzeń i zgonów niemowląt.32
Choroba GBS u noworodków
GBS jest najczęstszą przyczyną sepsy (zakażenia krwi) i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (zakażenia płynu i wyściółki wokół mózgu) u noworodków oraz częstą przyczyną zapalenia płuc u noworodków.33
Noworodkowa choroba GBS występuje w dwóch formach:1113
- Wczesne zachorowanie (EOD) – występuje w pierwszym tygodniu życia, najczęściej w ciągu pierwszych 24-48 godzin. Stanowi około 80% zakażeń GBS u noworodków.
- Późne zachorowanie (LOD) – występuje od tygodnia do trzech miesięcy po urodzeniu.
Wczesny wskaźnik zachorowań na GBS u noworodków wynosi 1-3 na 1000 żywych urodzeń. W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że rocznie występuje 7600 epizodów noworodkowego zakażenia GBS i 310 zgonów.27
Według danych z CDC, co roku w USA około 930 niemowląt zapada na wczesne GBS, a 1050 na późne GBS.35
Choroba GBS u dorosłych
Częstość występowania inwazyjnej choroby GBS u dorosłych znacząco wzrosła w latach 1996-2019. Starzenie się populacji i towarzyszące choroby współistniejące przyczyniają się do zwiększonego obciążenia inwazyjną chorobą GBS.24
Najczęstszymi zespołami klinicznymi spowodowanymi inwazyjną chorobą GBS u dorosłych są bakteriemia bez ogniska i zakażenia skóry/tkanek miękkich. Bakteriemia bez znanego źródła stanowi około 25% wszystkich przypadków inwazyjnej choroby GBS w niektórych badaniach.536
We Francji co roku odnotowuje się około 500 przypadków inwazyjnego zakażenia noworodków, co prowadzi do 30-60 zgonów rocznie.30
Konkretne manifestacje kliniczne zakażenia GBS
Zakażenie GBS u noworodków
GBS może powodować szereg poważnych zakażeń u noworodków, w tym:3712
- Sepsa (zakażenie krwi)
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (zakażenie płynu i wyściółki wokół mózgu)
- Zapalenie płuc (zakażenie płuc)
- Inwazyjne zakażenia kości i stawów
Niektóre niemowlęta, które przeżyły inwazyjne zakażenie GBS, doświadczają niepełnosprawności, takich jak ślepota, głuchota, problemy neurologiczne i/lub mózgowe porażenie dziecięce. Infekcja GBS może również powodować poronienie, martwe urodzenie lub ciężką chorobę a nawet śmierć po urodzeniu.1238
Do 30% osób, które przeżyły zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych wywołane przez GBS, będzie miało następstwa neurologiczne. Według CDC, około 46% niemowląt, które rozwijają chorobę GBS, umrze.2738
Zakażenie GBS w ciąży
U kobiet w ciąży GBS może powodować:1639
- Chorioamnionitis (ciężkie zakażenie tkanek łożyska)
- Zakażenia po porodzie (endometrium)
- Zakażenia dróg moczowych, które mogą prowadzić do przedwczesnego porodu
- Przedwczesne pęknięcie błon płodowych
- Przedwczesny poród
- Martwe urodzenie
GBS powoduje około 1-2% zakażeń dróg moczowych w ciąży i około 1-2% martwych urodzeń. Obecność bakteriurii GBS w jakimkolwiek stężeniu u kobiety w ciąży jest markerem ciężkiej kolonizacji dróg rodnych i potencjalnie braku odporności matczynej, co może zwiększyć ryzyko dla dziecka.3126
Zakażenie GBS u dorosłych bez ciąży
U dorosłych GBS może powodować różnorodne zakażenia, w tym:2236
- Bakteriemia bez ogniska
- Zapalenie płuc
- Zakażenia skóry i tkanek miękkich
- Zakażenia dróg moczowych
- Zapalenie wsierdzia (zakażenie zastawek serca)
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
- Zapalenie kości i szpiku
- Zapalenie stawów
- Zapalenie krążka międzykręgowego
- Martwicze zapalenie powięzi
- Zespół wstrząsu toksycznego
GBS powoduje około 2-3% zakażeń dróg moczowych u zdrowych dorosłych. Zapalenie płuc GBS u osób starszych zostało powiązane z bakteriemią. Zapalenie wsierdzia należy zawsze silnie podejrzewać u pacjentów z bakteriemią bez zidentyfikowanego źródła.4136
Oporność na antybiotyki i wyzwania terapeutyczne
Paciorkowce grupy B pozostają wrażliwe na penicylinę i ampicylinę, które są najczęściej stosowanymi antybiotykami w leczeniu i profilaktyce zakażeń GBS. W przeszłości bakterie te były również wrażliwe na cefazolin, erytromycynę i klindamycynę.2242
Szeroko rozpowszechnione stosowanie profilaktyki antybiotykowej śródporodowej w celu zapobiegania wczesnemu wystąpieniu choroby GBS wzbudziło obawy dotyczące rozwoju oporności na antybiotyki wśród izolatów GBS. Jednak większość badaczy stwierdziła, że oporność na antybiotyki nie stanowiła problemu w przypadku penicyliny, leku najczęściej stosowanego w zapobieganiu wczesnemu wystąpieniu choroby GBS.4243
Nie zidentyfikowano jeszcze skutecznej strategii zapobiegania późnemu wystąpieniu choroby GBS lub chorobie dorosłych, w przeciwieństwie do wczesnego wystąpienia choroby GBS, któremu można zapobiec poprzez śródporodową profilaktykę antybiotykową.42
Badania nad szczepionką GBS
Obecnie nie ma szczepionki dostępnej do zapobiegania zakażeniom paciorkowcami grupy B. Naukowcy pracują nad opracowaniem szczepionki, która może być podawana kobietom w ciąży w celu ochrony ich dzieci podczas ciąży i porodu.4430
Materna szczepionka przeciwko GBS mogłaby zapobiec wielu przypadkom i zgonom na całym świecie. Wypełniając jedną z wielkich luk w danych dotyczących zdrowia publicznego, prace nad szczepionką dostarczają kluczowego wglądu i pokazują pilną, niezaspokojoną potrzebę opracowania skutecznej szczepionki przeciwko paciorkowcom grupy B.3245
Podsumowanie etiologii choroby paciorkowcowej grupy B
Choroba paciorkowcowa grupy B jest wywoływana przez bakterię Streptococcus agalactiae, która jest powszechnym kolonizatorem przewodu pokarmowego i moczowo-płciowego u zdrowych dorosłych. Bakteria może powodować szeroki zakres infekcji, szczególnie u noworodków, osób starszych i pacjentów z obniżoną odpornością.6461
Głównym czynnikiem ryzyka zakażenia GBS u noworodków jest kolonizacja matki GBS podczas porodu, z transmisją wertykalną podczas przejścia przez kanał rodny. U dorosłych czynniki ryzyka obejmują cukrzycę, otyłość, nowotwory i starszy wiek.1923
Profilaktyka antybiotykowa śródporodowa jest skuteczna w zapobieganiu wczesnemu wystąpieniu choroby GBS, ale nie zapobiega późnemu wystąpieniu. Trwają prace nad opracowaniem szczepionki przeciwko GBS, która mogłaby zapewnić szerszą ochronę.4244
Zrozumienie etiologii, dróg transmisji i czynników ryzyka choroby paciorkowcowej grupy B ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych strategii zapobiegania i leczenia, szczególnie u najbardziej narażonych populacji.45
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.