Leki w grupie
„nukleozydowe inhibitory odwrotnej transkryptazy”

Nukleozydowe inhibitory odwrotnej transkryptazy (NRTI) to grupa leków przeciwretrowirusowych stosowanych głównie w leczeniu zakażeń wirusem HIV. Ich mechanizm działania polega na hamowaniu enzymu odwrotnej transkryptazy, kluczowego dla replikacji retrowirusów. NRTI są analogami nukleozydów, które po fosforylacji wewnątrzkomórkowej konkurują z naturalnymi nukleozydami o włączenie do nowo syntetyzowanego łańcucha DNA wirusa, co prowadzi do przerwania procesu wydłużania łańcucha i zahamowania replikacji wirusa.

Do najważniejszych nukleozydowych inhibitorów odwrotnej transkryptazy należą: zydowudyna (AZT, Retrovir), lamiwudyna (3TC, Epivir), emtrycytabina (FTC, Emtriva), abakawir (ABC, Ziagen), tenofowir (w postaci dizoproksylu – TDF lub alafenamidu – TAF), dydanozyna (ddI, Videx) oraz stawudyna (d4T, Zerit). W Polsce dostępne są również preparaty złożone zawierające kombinacje tych substancji, np. Combivir (lamiwudyna + zydowudyna), Kivexa (abakawir + lamiwudyna), Truvada (emtrycytabina + tenofowir dizoproksyl).

NRTI stanowią podstawowy składnik większości schematów skojarzonej terapii przeciwretrowirusowej (cART). Największą zaletą tych leków jest ich potwierdzona skuteczność kliniczna, dobrze poznany profil bezpieczeństwa oraz dostępność w postaci preparatów złożonych, co ułatwia przestrzeganie zaleceń terapeutycznych przez pacjentów i zmniejsza ryzyko rozwoju oporności wirusa.

Stosowanie NRTI wiąże się jednak z ryzykiem działań niepożądanych, które różnią się w zależności od konkretnego leku. Najpoważniejsze z nich to: kwasica mleczanowa i stłuszczenie wątroby (szczególnie przy starszych NRTI jak stawudyna czy dydanozyna), nefrotoksyczność (tenofowir dizoproksyl), reakcje nadwrażliwości (abakawir), supresja szpiku kostnego (zydowudyna), neuropatia obwodowa (stawudyna, dydanozyna) oraz zaburzenia lipidowe i lipoatrofia (starsze NRTI). Z tego powodu nowsze generacje leków z tej grupy (TAF, abakawir) są preferowane ze względu na lepszy profil bezpieczeństwa.

W obrębie NRTI można wyróżnić podgrupy oparte na strukturze chemicznej: analogi tymidyny (zydowudyna, stawudyna), analogi cytydyny (lamiwudyna, emtrycytabina), analogi guanozyny (abakawir), analogi adenozyny (dydanozyna) oraz analogi nukleotydów (tenofowir). Ta ostatnia podgrupa (prawidłowo nazywana nukleotydowymi inhibitorami odwrotnej transkryptazy) różni się od klasycznych NRTI tym, że leki te zawierają już jedną grupę fosforanową, co pozwala pominąć pierwszy etap wewnątrzkomórkowej aktywacji.