Przedawkowanie
Metotreksat

Przedawkowanie substancji metotreksat. Szczegółowo opisane niebezpieczeństwa związane z przedawkowaniem

Przedawkowanie metotreksatu stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta, prowadzące do szeregu powikłań ogólnoustrojowych. Doświadczenia kliniczne wskazują, że przypadki przedawkowania występują najczęściej po podaniu doustnym, choć zgłaszano również incydenty po podaniu dożylnym, domięśniowym lub dokanałowym.^{1 2}

Przyczyny przedawkowania

Najczęstszą przyczyną przedawkowania metotreksatu jest przyjmowanie dawki tygodniowej w sposób nieprawidłowy. W raportach dotyczących przedawkowania metotreksatu stosowanego doustnie dawka tygodniowa była omyłkowo przyjmowana codziennie, w dawce jednorazowej lub podzielonej na kilka dawek.^{3 4 5}

Objawy przedawkowania metotreksatu

Toksyczność metotreksatu w przypadku przedawkowania wpływa przede wszystkim na narządy krwiotwórcze oraz układ pokarmowy.⁶ U niektórych pacjentów objawy przedawkowania mogą nie występować, jednak w większości przypadków manifestują się one licznymi objawami.^{7 8}

Zaburzenia hematologiczne

Do najczęstszych objawów hematologicznych związanych z przedawkowaniem metotreksatu należą:^{9 10 11}

• Leukopenia (leukocytopenia) – zmniejszenie liczby białych krwinek
• Małopłytkowość (trombocytopenia) – zmniejszenie liczby płytek krwi
• Niedokrwistość – zmniejszenie liczby czerwonych krwinek
• Pancytopenia – zmniejszenie liczby wszystkich elementów morfotycznych krwi
• Neutropenia – zmniejszenie liczby neutrofili
• Zahamowanie czynności szpiku kostnego – upośledzenie funkcji szpiku w produkcji komórek krwi
• Niedokrwistość aplastyczna – ciężka postać niedokrwistości spowodowana niewydolnością szpiku kostnego

^{12 13}

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Przedawkowanie metotreksatu wywołuje liczne objawy ze strony przewodu pokarmowego, do których należą:^{14 15}

• Uogólnione zapalenie błon śluzowych
• Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej
• Owrzodzenie błony śluzowej jamy ustnej
• Nudności
• Wymioty
• Owrzodzenia przewodu pokarmowego
• Krwawienie z przewodu pokarmowego

^{16 17 18}

Objawy neurologiczne po przedawkowaniu dokanałowym

Przedawkowanie metotreksatu po podaniu dokanałowym prowadzi głównie do objawów ze strony ośrodkowego układu nerwowego:^{19 20}

• Ból głowy
• Nudności i wymioty
• Napady drgawek
• Kurcze mięśni
• Ostra toksyczna encefalopatia
• Wgłobienie migdałków móżdżku z podwyższonym ciśnieniem śródczaszkowym

^{21 22}

Powikłania zagrażające życiu

Istnieją doniesienia o zgonach w następstwie przedawkowania metotreksatu. W takich przypadkach najczęściej zgłaszane były następujące powikłania:^{23 24 25}

• Posocznica (sepsa)
• Wstrząs septyczny
• Niewydolność nerek
• Niedokrwistość aplastyczna

^{26 27}

Tabela objawów przedawkowania metotreksatu

Postępowanie w przypadku przedawkowania

Folinian wapnia (kwas folinowy) jest specyficzną odtrutką neutralizującą niepożądane działania toksyczne metotreksatu.^{28 29 30}

Strategia leczenia przedawkowania

1. Podanie folinianu wapnia:
   • W przypadku niewielkiego przedawkowania należy podać dożylnie lub domięśniowo dawkę 6-12 mg folinianu wapnia i powtarzać ten zabieg kilkakrotnie (co najmniej 4 razy) w odstępach 3 do 6 godzin.³¹
   • W przypadku znacznego przedawkowania należy podać dożylnie lub domięśniowo dawkę folinianu wapnia równą lub większą od niewłaściwej dawki metotreksatu w ciągu 1 godziny, a następnie kontynuować podawanie do momentu, gdy stężenie metotreksatu w surowicy spadnie poniżej 10^-7 mol/l.^{32 33}
2. Nawodnienie i alkalizacja moczu:
   • W celu zapobiegania wytrącaniu się metotreksatu i/lub jego metabolitów w kanalikach nerkowych konieczne jest odpowiednie nawodnienie i alkalizacja moczu.^{34 35 36}
3. Monitorowanie stężenia metotreksatu:
   • Dla ustalenia odpowiedniej dawki folinianu wapnia i czasu trwania leczenia istotne znaczenie ma obserwacja zmian stężenia metotreksatu w surowicy.^{37 38}
4. Hemodializa:
   • W przypadku znacznego przedawkowania skuteczne usunięcie metotreksatu uzyskuje się stosując intensywną, przerywaną hemodializę wysokoprzepływową.^{39 40}
   • Standardowa hemodializa i dializa otrzewnowa nie zwiększają eliminacji metotreksatu.^{41 42}

Postępowanie po przedawkowaniu dokanałowym

Przedawkowanie po podaniu dokanałowym wymaga zastosowania intensywnych ogólnoustrojowych środków wspomagających:^{43 44}

• Ogólnoustrojowe podawanie dużych dawek kwasu folinowego (nie dokanałowo)
• Alkalizacja moczu
• Szybki drenaż płynu mózgowo-rdzeniowego
• Perfuzja komorowo-lędźwiowa lub komorowo-przedsionkowa

^{45 46}

Wnioski i zalecenia dotyczące zapobiegania przedawkowaniu

Ze względu na potencjalnie śmiertelne powikłania przedawkowania metotreksatu, istotne jest przestrzeganie odpowiednich zasad podawania leku oraz edukacja pacjentów, szczególnie gdy metotreksat jest stosowany w schematach dawkowania raz na tydzień. Należy podkreślić, że najczęstszą przyczyną przedawkowania jest mylne przyjmowanie dawki tygodniowej codziennie.^{47 48}

W przypadku podejrzenia przedawkowania metotreksatu należy natychmiast skontaktować się z lekarzem lub wezwać pomoc medyczną. Wczesne rozpoznanie i leczenie przedawkowania może zapobiec poważnym powikłaniom i uratować życie pacjenta.^{49 50}

Skuteczność leczenia przedawkowania zależy przede wszystkim od szybkiego wdrożenia terapii ratunkowej z zastosowaniem folinianu wapnia. Należy pamiętać, że im dłuższy czas upłynie od przedawkowania do podania odtrutki, tym skuteczność leczenia będzie mniejsza.⁵¹