Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Jod

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania jodu

Jod jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu, szczególnie tarczycy. W praktyce medycznej jest stosowany zarówno w postaci preparatów do użytku miejscowego, jak i wchodzi w skład wielu preparatów do żywienia pozajelitowego. Ze względu na specyficzne działanie jodu i jego wpływ na czynność tarczycy, stosowanie tej substancji wymaga szczególnej ostrożności i uwagi ze strony personelu medycznego.¹

Wpływ jodu na czynność tarczycy

Jodowe środki kontrastowe, takie jak HEVASCOL, mogą wpływać na czynność tarczycy z uwagi na zawartość wolnego jodu. Mogą one wywołać nadczynność tarczycy u podatnych pacjentów, do których zaliczają się osoby z utajoną nadczynnością tarczycy lub z czynnościową autonomią tarczycy.² Zatrucie jodem (jodyzm) występuje częściej po zastosowaniu środków takich jak HEVASCOL niż w przypadku rozpuszczalnych w wodzie organicznych związków jodu.³

W przypadku badań z użyciem środków zawierających jod, takich jak limfografia, dochodzi do nasycenia tarczycy jodem na okres kilku miesięcy, w związku z czym wszelkie badania tarczycy należy wykonać przed badaniem radiologicznym.⁴

Po zastosowaniu środków zawierających jod istnieje ryzyko wystąpienia epizodu nadczynności tarczycy lub wywołania niedoczynności tarczycy, szczególnie u pacjentów z wolem lub zaburzeniem czynności tarczycy w wywiadzie.⁵ U pacjentów zagrożonych należy po każdym badaniu z użyciem preparatów jodowych dokładnie ocenić czynność tarczycy w celu wykrycia ewentualnie rozwijającej się niedoczynności tarczycy.⁶

Przynależność do grupy wysokiego ryzyka powinna być zidentyfikowana przed podaniem preparatów jodowych. Przed badaniem zaleca się oznaczenie stężenia TSH i fT4, aby zidentyfikować pacjentów zagrożonych wystąpieniem niedoczynności tarczycy.⁷

Szczególne środki ostrożności u dzieci i noworodków

Opisano przypadki zaburzeń czynności tarczycy płodu (w tym wola płodu) po narażeniu matki na jodowe środki kontrastowe.⁸ Testy przesiewowe w kierunku niedoczynności tarczycy należy wykonywać systematycznie po podaniu środków jodowych noworodkom, a w szczególności wcześniakom.⁹ Badania powinny obejmować oznaczenie TSH i ewentualnie wolnej T4 (fT4) po 7-10 dniach oraz miesiąc po podaniu preparatu.¹⁰

Stosowanie jodu u pacjentów z nadczynnością tarczycy

Preparaty zawierające jod, takie jak Peditrace Novum, należy stosować ostrożnie u pacjentów z nadczynnością tarczycy. U tych pacjentów jod może nasilać objawy nadczynności tarczycy (np. wole).¹¹ Podobnie preparat Tracutil powinien być podawany ostrożnie pacjentom z ujawnioną nadczynnością tarczycy lub wrażliwością na jod, w przypadku, gdy jednocześnie podawane są inne produkty lecznicze zawierające jod (np. środki antyseptyczne zawierające jod).¹²

Wstrzyknięcie preparatów jodowych może zaostrzyć objawy istniejącej astmy. W przypadku pacjentów z astmą niekontrolowaną przez leczenie, decyzja o zastosowaniu produktów takich jak HEVASCOL wymaga starannego rozważenia stosunku zagrożeń do korzyści.¹³

Długotrwałe stosowanie preparatów jodowych

Długotrwałe stosowanie środków leczniczych zawierających jod lub ich aplikacja na duże powierzchnie skóry może być przyczyną nadczynności tarczycy u pacjentów z utajonymi zaburzeniami czynności tarczycy, zwłaszcza u pacjentów w podeszłym wieku.¹⁴

W przypadku stosowania preparatów jodowych do histerosalpingografii u pacjentek zagrożonych niedoczynnością tarczycy, należy dokładnie monitorować czynność tarczycy przez kilka miesięcy pod kątem ewentualnego wystąpienia niedoczynności tarczycy. Zaleca się zastosowanie możliwie jak najmniejszej dawki preparatu jodowego, aby zminimalizować ryzyko zaburzenia czynności tarczycy.¹⁵

Ryzyko reakcji nadwrażliwości

Preparaty żelaza i jodu podawane pozajelitowo mogą w rzadkich przypadkach wywoływać reakcje nadwrażliwości, w tym ciężkie i potencjalnie prowadzące do śmierci reakcje anafilaktyczne.¹⁶ Należy obserwować pacjentów w celu wykrycia podmiotowych i przedmiotowych objawów reakcji nadwrażliwości. W przypadku wystąpienia reakcji nadwrażliwości należy natychmiast przerwać infuzję i zastosować odpowiednie leczenie.¹⁷

Wszystkie jodowe środki kontrastowe mogą powodować łagodne lub poważne reakcje nadwrażliwości, które mogą zagrażać życiu. Reakcje te mogą mieć charakter alergiczny (określane jako reakcje anafilaktyczne, jeśli są poważne) lub niealergiczny. Mogą wystąpić nagle (w ciągu 60 minut) lub z opóźnieniem (do 7 dni).¹⁸ Reakcje anafilaktyczne mogą wystąpić natychmiastowo i mogą doprowadzić do zgonu. Są niezależne od dawki i często są nieprzewidywalne.¹⁹

Z uwagi na ryzyko wystąpienia poważnej reakcji, sprzęt do resuscytacji musi być zawsze bezpośrednio dostępny. Pacjenci, u których wystąpiła reakcja po poprzednim podaniu preparatu jodowego lub mają nadwrażliwość na jod w wywiadzie, mają zwiększone ryzyko wystąpienia ponownej reakcji przy kolejnym podaniu produktu, w związku z czym są uznawani za pacjentów zagrożonych.²⁰

Stosowanie jodu u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek i wątroby

Preparaty zawierające jod, takie jak Addamel N, należy stosować ostrożnie u pacjentów z zaburzeniami wydzielania żółci i (lub) zaburzeniami czynności nerek, u których wydalanie pierwiastków śladowych może być znacznie zmniejszone.²¹ Podobnie preparat Peditrace Novum należy stosować ostrożnie u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, u których wydalanie selenu, cynku i jodu z moczem może być znacznie zmniejszone.²²

Preparaty jodowe należy także stosować ostrożnie u pacjentów z biochemicznymi lub klinicznymi objawami zaburzeń czynności wątroby, zwłaszcza z cholestazą.²³ U tych pacjentów istnieje zwiększone ryzyko gromadzenia się pierwiastków śladowych w organizmie.²⁴

Jod w żywieniu pozajelitowym

W przypadku złożonych preparatów do żywienia pozajelitowego zawierających jod, takich jak Pediaven G20, Pediaven NN2, Nutryelt Pediatric, konieczne jest monitorowanie kliniczne i laboratoryjne podczas infuzji, szczególnie na jej początku. Należy kontrolować osmolarność i stężenie glukozy w surowicy, jak również równowagę wodno-elektrolitową, równowagę kwasowo-zasadową i czynność wątroby.²⁵

Obserwacja kliniczna i laboratoryjna powinna zostać wzmożona w następujących przypadkach:

• ciężka niewydolność wątroby: istnieje ryzyko wystąpienia lub nasilenia zaburzeń neurologicznych związanych z hiperamonemią
• ciężka niewydolność nerek: istnieje ryzyko wystąpienia lub nasilenia kwasicy metabolicznej oraz hiperazotemii
• kwasica metaboliczna: w kwasicy mleczanowej nie zaleca się podawania glukozy dożylnie
• cukrzyca lub nietolerancja glukozy: należy kontrolować glikemię, cukromocz, ketonurię oraz, o ile to konieczne, dostosować dawkę insuliny²⁶

Nie ma potrzeby dostosowania dawki preparatów jodowych, takich jak Nutryelt Pediatric czy Peditrace Novum, w przypadku dodatkowego stosowania jodu w postaci preparatu antyseptycznego zawierającego jod.²⁷²⁸

Inne specjalne ostrzeżenia dotyczące stosowania jodu

Należy zachować maksymalną ostrożność podczas wstrzykiwania preparatów jodowych w pewne przetoki, aby uniknąć penetracji jakiegokolwiek naczynia, biorąc pod uwagę ryzyko zatorów tłuszczowych. Podobnie należy zachować ostrożność, aby nie wstrzyknąć preparatu jodowego, takiego jak HEVASCOL, w obszar krwawienia lub urazu.²⁹

W przypadku pacjentów z pierwotnym obrzękiem limfatycznym należy dokładnie ocenić wskazania do zastosowania preparatów jodowych, takich jak HEVASCOL, bowiem może dojść do zaostrzenia obrzęku.³⁰ Należy także starannie rozważyć użycie produktu HEVASCOL u pacjentów z istniejącym uprzednio obrzękiem limfatycznym z uwagi na możliwość zaostrzenia obrzęku.³¹

W przypadku podawania środków kontrastowych zawierających jod podczas limfografii, u większości pacjentów dochodzi do zatorowości płucnej z uwagi na to, że część podanego produktu przejściowo blokuje kapilary płucne. Objawy kliniczne takiej zatorowości występują rzadko, zwykle natychmiast, jednakże niekiedy z opóźnieniem od kilku godzin do dni, i mają zwykle przemijający charakter.³²

Podczas histerosalpingografii preparat jodowy może przedostać się do krwioobiegu, co może spowodować ciężką zatorowość mózgu lub płuc w ciągu godzin po zabiegu. W razie podejrzenia lub potwierdzenia przedostania się produktu jodowego do krwiobiegu, należy natychmiast przerwać zabieg histerosalpingografii. Lekarz prowadzący powinien dokładnie monitorować pacjentkę pod kątem zatorowości i określić właściwą dalszą opiekę.³³