Działania niepożądane
Jod

Działania niepożądane jodu jako substancji aktywnej

Jod (łac. Iodum) to pierwiastek chemiczny stosowany w medycynie zarówno jako składnik preparatów diagnostycznych, terapeutycznych, jak i jako mikroelement niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu. W zależności od drogi podania, postaci farmaceutycznej oraz dawki, jod może wywoływać różnorodne działania niepożądane. Niniejsze opracowanie szczegółowo przedstawia potencjalne zagrożenia związane ze stosowaniem preparatów zawierających jod, ze szczególnym uwzględnieniem częstotliwości występowania poszczególnych objawów niepożądanych.¹

Reakcje nadwrażliwości na jod

Reakcje nadwrażliwości są jednymi z najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów zawierających jod.² Po miejscowym podaniu jodu, u niektórych pacjentów mogą wystąpić reakcje alergiczne, choć nie obserwowano działań niepożądanych po dożylnym podaniu jodków w zalecanych dawkach.³

W przypadku preparatu HEVASCOL, możliwe jest wystąpienie reakcji nadwrażliwości o różnym nasileniu. Reakcje takie mogą obejmować jeden lub więcej objawów występujących jednocześnie lub sukcesywnie i zwykle manifestują się w obrębie skóry, układu oddechowego i/lub układu krążenia. Każdy z tych objawów może być sygnałem ostrzegawczym rozwijającego się wstrząsu, który w bardzo rzadkich przypadkach może prowadzić nawet do zgonu.⁴

Reakcje skórne

U osób nadwrażliwych na jod mogą wystąpić następujące reakcje skórne:

• Zapalenie skóry z pojawieniem się pęcherzyków⁵
• Świąd⁶
• Wrzodziejące nadżerki⁷
• Trądzik jodowy (przy długotrwałym stosowaniu)⁸
• Martwica skóry (rzadko)⁹

Zaburzenia czynności tarczycy

Jod jest niezbędnym pierwiastkiem dla prawidłowego funkcjonowania tarczycy, jednak zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą prowadzić do zaburzeń jej czynności.¹⁰

Nadczynność tarczycy

Długotrwałe stosowanie leków zawierających jod może wywołać nadczynność tarczycy.¹¹ Szczególnie narażeni są pacjenci z wolem endemicznym, u których stosowanie dużych dawek jodu może prowadzić do tyreotoksykozy.¹² W preparacie HEVASCOL również odnotowano możliwość wystąpienia nadczynności tarczycy.¹³

Niedoczynność tarczycy

Paradoksalnie, stosowanie preparatów zawierających jod może również prowadzić do niedoczynności tarczycy.¹⁴ Jest to szczególnie istotne w przypadku procedur diagnostycznych, takich jak histerosalpingografia z użyciem środków kontrastowych zawierających jod, gdzie może wystąpić niedoczynność tarczycy, w szczególności u pacjentek z podkliniczną niedoczynnością tarczycy.¹⁵

U noworodków lub niemowląt, z powodu wchłaniania jodu przez skórę, produkty lecznicze takie jak Płyn Lugola mogą powodować niedoczynność tarczycy.¹⁶

Powikłania po zabiegach diagnostycznych

Stosowanie preparatów zawierających jod w procedurach diagnostycznych może wiązać się z określonymi działaniami niepożądanymi, zależnymi od rodzaju procedury.¹⁷

Limfografia

W przypadku limfografii z użyciem preparatów jodowanych mogą wystąpić następujące działania niepożądane:¹⁸

• Wzrost temperatury w ciągu 24 godzin po badaniu, a następnie gorączka sięgająca od 38°C do 39°C¹⁹
• Mikrozatory tłuszczowe, bezobjawowe lub z objawami klinicznymi²⁰
• W bardzo rzadkich przypadkach zatory mogą przypominać wyglądem i wielkością zatory spowodowane materiałem ustrojowym²¹
• Na obrazach RTG płuc zatory mogą być widoczne jako punktowate lub płaskie zacienienia²²

Zatory tłuszczowe występują częściej w przypadku przedawkowania lub zbyt dużej szybkości infuzji. Ich występowaniu sprzyjają nieprawidłowości anatomiczne, takie jak przetoki chłonno-żylne lub zmniejszona zdolność wychwytu przez węzły chłonne (u pacjentów w podeszłym wieku lub po radioterapii, lub po leczeniu cytostatycznym).²³

Szczególnie zagrożeni zatorowością tłuszczową w mózgu są pacjenci z przeciekiem prawo-lewym w sercu lub z masywną zatorowością płucną.²⁴

Histerosalpingografia

Podczas histerosalpingografii może dojść do przedostania się produktu zawierającego jod do krążenia żylnego, co może prowadzić do zatorowości w mózgu lub w płucach.²⁵

Typowe powikłania histerosalpingografii obejmują:²⁶

• Przejściową niewielką gorączkę, zwykle do 38°C, z towarzyszeniem bólu w miednicy²⁷
• Zapalenie jajowodów lub zapalenie otrzewnej miednicy w przypadkach utajonego zakażenia po zabiegu²⁸
• W rzadkich przypadkach tworzenie się ziarniniaka, co może być poważne ze względu na ryzyko perforacji²⁹

Chemoembolizacja przeztętnicza

Działania niepożądane terapeutycznej chemoembolizacji przeztętniczej z użyciem preparatu HEVASCOL obejmują:³⁰

• Zespół poembolizacyjny (gorączka, ból brzucha, nudności i wymioty)³¹
• Przemijające zmiany wyników testów czynności wątroby³²

Warto podkreślić, że większość działań niepożądanych w tym przypadku nie jest powodowana przez sam produkt zawierający jod, ale przez leki przeciwnowotworowe lub sam zabieg embolizacji.³³

Inne działania niepożądane

Stosowanie preparatów zawierających jod może prowadzić do różnych działań niepożądanych w zależności od drogi podania, dawki oraz indywidualnych cech pacjenta.³⁴

Zaburzenia układu nerwowego

W kontekście stosowania preparatów zawierających jod odnotowano przypadki:³⁵

• Zatorowości mózgowej³⁶
• Encefalopatii wątrobowej³⁷

Zaburzenia układu oddechowego

Stosowanie preparatów jodowych może prowadzić do:³⁸

• Zatorowości płucnej³⁹
• Duszności⁴⁰
• Kaszlu⁴¹
• Obrzęku płuc⁴²
• Wysięku opłucnowego⁴³
• Zespołu ostrej niewydolności oddechowej⁴⁴
• Niezakaźnego zapalenia płuc⁴⁵

Zaburzenia żołądka i jelit

Do działań niepożądanych dotyczących układu pokarmowego należą:⁴⁶

• Wymioty^{47 48}
• Biegunka⁴⁹
• Nudności^{50 51}
• Zapalenie trzustki⁵²
• Wodobrzusze⁵³

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Stosowanie preparatów jodowych może prowadzić do:⁵⁴

• Zapalenia pęcherzyka żółciowego⁵⁵
• Bilomy (zbiornika żółci poza drogami żółciowymi)⁵⁶
• Niewydolności wątroby⁵⁷
• Zawału wątroby⁵⁸
• Przemijających zaburzeń czynności wątroby⁵⁹

Zaburzenia metaboliczne

U noworodków lub niemowląt, z powodu wchłaniania jodu przez skórę, produkty lecznicze takie jak Płyn Lugola mogą powodować kwasicę metaboliczną i neutropenię.⁶⁰

Reakcje miejscowe

Po podaniu do żył obwodowych roztworu glukozy zawierającego pierwiastki śladowe, w tym jod (np. Addamel N), zaobserwowano wystąpienie zakrzepowego zapalenia żył powierzchownych.^{61 62}

W miejscu wkłucia igły może wystąpić ból lub obrzęk. W większości przypadków jest to spowodowane wynaczynieniem środka kontrastowego. Działania te są zwykle przemijające i nie pozostawiają następstw.^{63 64}

Miejscowe stany zapalne lub reakcje martwicze były obserwowane w następstwie wynaczynienia.⁶⁵

Tabela działań niepożądanych związanych z jodem

Szczególne grupy pacjentów

Dzieci i młodzież

Oczekiwany charakter działań niepożądanych związanych z produktami zawierającymi jod jest taki sam, jak w przypadku działań opisywanych u dorosłych. Nie można jednak oszacować częstości ich występowania na podstawie dostępnych danych.⁶⁶

Należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu produktów zawierających jod u noworodków lub niemowląt, gdyż z powodu wchłaniania jodu przez skórę, mogą one powodować kwasicę metaboliczną, neutropenię i niedoczynność tarczycy.⁶⁷

Pacjenci z zaburzeniami czynności tarczycy

Szczególnie zagrożeni działaniami niepożądanymi są pacjenci z istniejącymi zaburzeniami czynności tarczycy:

• Pacjenci z wolem endemicznym – ryzyko tyreotoksykozy po dużych dawkach jodu⁶⁸
• Pacjenci z podkliniczną niedoczynnością tarczycy – ryzyko rozwinięcia pełnoobjawowej niedoczynności tarczycy⁶⁹

Pacjenci z nieprawidłowościami anatomicznymi

W przypadku limfografii z użyciem środków jodowych, wystąpieniu zatorów tłuszczowych sprzyjają nieprawidłowości anatomiczne, takie jak przetoki chłonno-żylne lub zmniejszona zdolność wychwytu przez węzły chłonne (u pacjentów w podeszłym wieku lub po radioterapii, lub po leczeniu cytostatycznym).⁷⁰

Pacjenci z przeciekiem prawo-lewym w sercu lub z masywną zatorowością płucną są szczególnie zagrożeni wystąpieniem zatorowości tłuszczowej w mózgu.⁷¹