Działania niepożądane
Fenytoina

Działania niepożądane fenytoiny

Fenytoina, jako substancja aktywna stosowana w leczeniu przeciwdrgawkowym, wykazuje szereg działań niepożądanych, które mogą wpływać na różne układy organizmu. Działania te mogą występować zarówno przy krótkoterminowym, jak i długoterminowym stosowaniu leku, a ich nasilenie często zależy od dawki przyjmowanego preparatu. Poniżej przedstawiono szczegółowy opis działań niepożądanych związanych ze stosowaniem fenytoiny, ze szczególnym uwzględnieniem potencjalnych zagrożeń.¹

Zaburzenia układu nerwowego

Zaburzenia układu nerwowego należą do najczęściej występujących działań niepożądanych podczas terapii fenytoiną. Obejmują one szeroki zakres objawów, które mogą istotnie wpływać na jakość życia pacjenta.²

Do bardzo często występujących objawów zalicza się: oczopląs, ataksję (zaburzenia koordynacji ruchów), parestezje (nieprawidłowe odczucia czuciowe), uczucie splątania, zawroty głowy (zarówno pochodzenia mózgowego, jak i błędnikowego), bezsenność, ból głowy, narastającą drażliwość, drżenia o wysokiej częstotliwości w spoczynku, opuszkowe zaburzenia mowy, wyczerpanie oraz zaburzenia zapamiętywania i sprawności intelektualnej.^{3 4}

U pacjentów długotrwale leczonych często obserwuje się ospałość, uspokojenie, zaburzenia percepcji i przymglenie świadomości, które w skrajnych przypadkach mogą prowadzić do śpiączki.⁵

Niezbyt często, zwłaszcza podczas długotrwałego leczenia, może wystąpić polineuropatia. Istnieją doniesienia, że przy stężeniach fenytoiny w osoczu przekraczających 25 µg/ml i klinicznych objawach zatrucia może dojść do nieodwracalnej atrofii móżdżku, nawet przy stosowaniu standardowo zalecanych dawek.^{6 7}

Do rzadkich zaburzeń neurologicznych należą: dyskineza, pląsawica, dystonia, drżenie i asteriksy (grubofaliste trzepoczące drżenie rąk) podobne do wywoływanych przez pochodne fenotiazyny i inne leki neuroleptyczne. U pacjentów długotrwale przyjmujących fenytoinę opisywano również polineuropatię obwodową, głównie czuciową, oraz napady toniczne.^{8 9}

Warto zaznaczyć, że fenytoina może również negatywnie wpływać na psychikę, wywołując agresję lub uspokojenie, osłabienie pamięci oraz depresję.¹⁰

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Rzadko występującymi, ale poważnymi działaniami niepożądanymi są zaburzenia morfologii krwi, takie jak leukopenia. W przypadku ich wystąpienia zaleca się zaprzestanie podawania fenytoiny. Objawy te mogą również stopniowo ustąpić po zmniejszeniu dawki. Z tego względu podczas długotrwałego leczenia fenytoiną należy regularnie (co kilka tygodni) kontrolować morfologię krwi.¹¹

W rzadkich przypadkach mogą wystąpić ciężkie, a nawet śmiertelne zaburzenia wytwarzania komórek krwi, takie jak:¹²

• Trombocytopenia (zmniejszenie liczby płytek krwi)
• Leukopenia (zmniejszenie liczby białych krwinek)
• Granulocytopenia (zmniejszenie liczby granulocytów)
• Agranulocytoza (brak granulocytów we krwi)
• Pancytopenia (zmniejszenie liczby wszystkich elementów morfotycznych krwi) z zahamowaniem lub bez zahamowania czynności szpiku
• Anemia aplastyczna (niewydolność szpiku kostnego)
• Aplazja czysto czerwonokrwinkowa (częstość nieznana)

¹³

Opisywano również niedokrwistość megaloblastyczną, zazwyczaj spowodowaną niedoborem kwasu foliowego. W przypadku jej wystąpienia lub towarzyszącej makrocytozy zazwyczaj skuteczna jest terapia suplementacyjna kwasem foliowym.^{14 15}

Odnotowano przypadki limfadenopatii (miejscowej i uogólnionej), w tym łagodnego rozrostu węzłów chłonnych, chłoniaka, pseudochłoniaka i choroby Hodgkina. Powiększenie węzłów chłonnych może przebiegać bezobjawowo lub z objawami przypominającymi chorobę posurowiczą, takimi jak gorączka, wysypka i zaburzenia czynności wątroby.¹⁶

Zaburzenia układu immunologicznego

Rzadko mogą występować potencjalnie zagrażające życiu reakcje nadwrażliwości.^{17 18}

Zespół nadwrażliwości związany z fenytoiną może charakteryzować się następującymi objawami:^{19 20}

• Bóle stawów (artralgie)
• Eozynofilia (zwiększona liczba eozynofilów we krwi)
• Gorączka
• Zaburzenia czynności wątroby
• Powiększenie węzłów chłonnych (limfadenopatia)
• Wysypka skórna

^{21 22}

Bardzo rzadko odnotowywano przypadki tocznia rumieniowatego układowego, guzkowego zapalenia okołotętniczego oraz nieprawidłowości dotyczących immunoglobulin.^{23 24}

Istnieją dane sugerujące, że reakcje nadwrażliwości, w tym wysypki skórne i działanie toksyczne na wątrobę, występują częściej u pacjentów rasy czarnej.²⁵

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Jednym z najczęstszych skórnych działań niepożądanych fenytoiny jest wysypka odropodobna, która może towarzyszyć gorączce.^{26 27}

Rzadko mogą wystąpić wysypki alergiczne (wyprysk), a także ciężkie reakcje alergiczne, takie jak zapalenie skóry ze złuszczającym zapaleniem skóry.²⁸

Do bardzo rzadko występujących, ale niezwykle niebezpiecznych działań niepożądanych należą zespół Stevens-Johnsona (SJS) i toksyczna nekroliza naskórka (TEN, zespół Lyella).^{29 30}

Bardzo rzadko zgłaszano również nadmierny przerost dziąseł, zmiany skórne w postaci nadmiernej pigmentacji (ostuda) i porostu włosów (hirsutyzm).^{31 32}

Z nieznaną częstością może wystąpić zespół Purple Glove Syndrome – obrzęk, przebarwienie i ból z pojawiającymi się pęcherzami umiejscowionymi dystalnie do miejsca wstrzyknięcia fenytoiny.³³

Zaburzenia żołądka i jelit

Przy zbyt szybkim dożylnym podawaniu fenytoiny często mogą występować przejściowe objawy, takie jak zawroty głowy, wymioty i suchość w ustach, które zwykle ustępują w ciągu 60 minut, o ile pacjent nie otrzymał wcześniej leku zawierającego fenytoinę.³⁴

U pacjentów leczonych długoterminowo często zgłaszano utratę apetytu, nudności, wymioty, utratę masy ciała i zaparcia.^{35 36}

W rzadkich przypadkach może dojść do toksycznego zapalenia wątroby lub uszkodzenia wątroby.³⁷

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Rzadko mogą występować zaburzenia czynności wątroby z możliwym zajęciem innych narządów. W takich przypadkach zaleca się przerwanie leczenia fenytoiną. Objawy te mogą również stopniowo ustąpić po zmniejszeniu dawki. Ze względu na ryzyko uszkodzenia wątroby, podczas długotrwałego leczenia fenytoiną należy regularnie (co kilka tygodni) kontrolować aktywność enzymów wątrobowych.³⁸

Zaburzenia serca

U pacjentów poddawanych długotrwałemu leczeniu fenytoiną niezbyt często zgłaszano ciężkie uogólnione zmiany w zapisie EKG.³⁹

Rzadko opisywano przypadki asystolii spowodowanej zahamowaniem węzła zatokowego, blokady przewodnictwa i zahamowania rytmu komorowego zastępczego, zwłaszcza podczas dożylnego podawania fenytoiny. Możliwe jest występowanie działania proarytmicznego w postaci zmian lub nasilenia zaburzeń rytmu serca, które mogą prowadzić do ciężkiego upośledzenia czynności serca lub nawet zatrzymania krążenia.⁴⁰

Możliwe jest także wystąpienie obniżonego ciśnienia krwi, nasilenia istniejącej niewydolności serca i niewydolności oddechowej, szczególnie w przypadku podawania dożylnego fenytoiny.⁴¹

W pojedynczych przypadkach opisywano migotanie przedsionków. Migotanie i trzepotanie przedsionków nie ustępują po podaniu fenytoiny, jednak możliwe jest przyspieszenie rytmu komorowego ze względu na skrócenie czasu refrakcji węzła przedsionkowo-komorowego.⁴²

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

Rzadko, u pacjentów podatnych lub z zaburzeniami metabolizmu wapnia (przejawiającymi się zwiększoną aktywnością fosfatazy zasadowej), może wystąpić osteomalacja. Pacjenci z tą chorobą zwykle dobrze reagują na podawanie witaminy D. Z tego względu należy regularnie kontrolować stężenie fosfatazy zasadowej.⁴³

Bardzo rzadko opisywano osłabienie mięśni (zespół miasteniczny), które ustępuje po zaprzestaniu przyjmowania fenytoiny.⁴⁴

U pacjentów długotrwale leczonych fenytoiną zgłaszano przypadki zmniejszenia gęstości mineralnej kości, osteopenii, osteoporozy i złamań. Mechanizm wpływu fenytoiny na metabolizm kości nie został jednoznacznie określony.^{45 46}

Rzadko mogą wystąpić: choroba Peyroniego i przykurcz Dupuytrena.^{47 48}

Zaburzenia endokrynologiczne

Ze względu na możliwość upośledzenia czynności tarczycy, szczególnie u dzieci, zaleca się wykonywanie badań laboratoryjnych co sześć miesięcy.⁴⁹

Zaburzenia oka

Bardzo często podczas leczenia fenytoiną występuje podwójne widzenie (diplopia).⁵⁰

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

Rzadko w miejscu wstrzyknięcia fenytoiny może wystąpić podrażnienie, stan zapalny i tkliwość. Zgłaszano także występowanie martwicy i złuszczania po wstrzyknięciu podskórnym lub okołonaczyniowym, które nie są zalecanymi drogami podawania leku.⁵¹

Inne działania niepożądane

Do innych rzadko występujących działań niepożądanych należą: poliartropatia, śródmiąższowe zapalenie nerek i zapalenie płuc.⁵²

Działania niepożądane u szczególnych populacji pacjentów

Działania niepożądane u dzieci i młodzieży

Profil działań niepożądanych związanych ze stosowaniem fenytoiny u dzieci i młodzieży jest zasadniczo podobny do występującego u pacjentów dorosłych. Przerost dziąseł występuje jednak częściej u dzieci i młodzieży oraz u pacjentów, którzy nie zachowują odpowiedniej higieny jamy ustnej.⁵³

Tabela działań niepożądanych fenytoiny

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi fenytoiny

Stosowanie fenytoiny wiąże się z ryzykiem wystąpienia szeregu poważnych działań niepożądanych, które mogą stanowić istotne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Szczególnie niebezpieczne są:^{54 55}

Zagrożenia hematologiczne

Ciężkie zaburzenia hematologiczne, takie jak agranulocytoza, pancytopenia czy anemia aplastyczna, mogą prowadzić do poważnych infekcji, krwawień lub niewydolności szpiku kostnego. Stany te mogą być potencjalnie śmiertelne i wymagają natychmiastowego przerwania leczenia oraz interwencji medycznej.⁵⁶

Reakcje nadwrażliwości i ciężkie reakcje skórne

Zespół nadwrażliwości na fenytoinę oraz ciężkie reakcje skórne, takie jak zespół Stevens-Johnsona i toksyczna nekroliza naskórka, stanowią zagrożenie życia. Charakteryzują się one rozległym uszkodzeniem skóry i błon śluzowych, co może prowadzić do utraty płynów, zakażeń ogólnoustrojowych i niewydolności wielonarządowej.^{57 58}

Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego

Działanie proarytmiczne fenytoiny, zwłaszcza przy podawaniu dożylnym, może prowadzić do ciężkich zaburzeń rytmu serca, upośledzenia czynności serca, a nawet zatrzymania krążenia. Szczególnie narażeni są pacjenci z istniejącymi wcześniej zaburzeniami przewodnictwa sercowego.⁵⁹

Uszkodzenie wątroby

Toksyczne działanie fenytoiny na wątrobę może doprowadzić do ciężkiego zapalenia wątroby, a nawet niewydolności wątroby. Ryzyko to jest zwiększone u pacjentów z zespołem nadwrażliwości na fenytoinę.^{60 61}

Nieodwracalne uszkodzenie układu nerwowego

Długotrwałe stosowanie fenytoiny, zwłaszcza przy wysokich stężeniach w osoczu, może prowadzić do nieodwracalnej atrofii móżdżku, manifestującej się postępującą ataksją i zaburzeniami koordynacji. Ponadto może dojść do rozwoju polineuropatii obwodowej, która nawet po odstawieniu leku może nie ustąpić całkowicie.^{62 63}

Zaburzenia metabolizmu kostnego

Długotrwałe stosowanie fenytoiny może prowadzić do zmniejszenia gęstości mineralnej kości, osteopenii, osteoporozy i zwiększonego ryzyka złamań. Problem ten jest szczególnie istotny u pacjentów z innymi czynnikami ryzyka osteoporozy.^{64 65}

Rozpoznanie wczesnych objawów działań niepożądanych i odpowiednie dostosowanie leczenia ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa pacjentów przyjmujących fenytoinę. Należy regularnie monitorować parametry hematologiczne, czynność wątroby, objawy neurologiczne oraz reakcje skórne w celu wczesnego wykrycia potencjalnie niebezpiecznych działań niepożądanych.^{66 67}