Działania niepożądane hydrochlorotiazydu

Hydrochlorotiazyd, jako diuretyk tiazydowy, może wywoływać szereg działań niepożądanych, które są związane zarówno z jego mechanizmem działania farmakologicznego, jak i z indywidualną wrażliwością pacjenta. Działania niepożądane mogą mieć różny stopień nasilenia – od łagodnych dolegliwości po stany zagrażające życiu. Poniżej przedstawiono szczegółową analizę działań niepożądanych związanych ze stosowaniem hydrochlorotiazydu, ze szczególnym uwzględnieniem ich częstości występowania i charakterystyki klinicznej.¹

Zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej

Najczęstszym powikłaniem terapii hydrochlorotiazydem są zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej. Podczas długotrwałego, ciągłego leczenia często obserwuje się zaburzenia elektrolitowe, które mogą prowadzić do poważnych konsekwencji klinicznych. Przede wszystkim występuje hipokaliemia i hiponatremia, a także hipomagnezemia, hipochloremia i hiperkalcemia.²

Przy stosowaniu większych dawek hydrochlorotiazydu może dojść do zwiększonej utraty płynu i sodu wskutek nasilonej diurezy, co niezbyt często prowadzi do objawów takich jak: suchość błony śluzowej jamy ustnej, pragnienie, osłabienie, zawroty głowy, bóle i kurcze mięśniowe (szczególnie łydek), bóle głowy, nerwowość, kołatania serca, niedociśnienie oraz niedociśnienie ortostatyczne.³

Nadmierna diureza może prowadzić do odwodnienia i hipowolemii, skutkujących zagęszczeniem krwi. W rzadkich przypadkach może to prowadzić do drgawek, śpiączki, splątania, zapaści i ostrej niewydolności nerek. U pacjentów w podeszłym wieku lub z chorobami żył, zagęszczenie krwi może wywoływać zakrzepicę lub zator.⁴

Hipokaliemia i jej konsekwencje

Hipokaliemia wywołana przez hydrochlorotiazyd może prowadzić do szeregu objawów, takich jak: zmęczenie, senność, osłabienie mięśni, parestezje, niedowłady, apatia oraz zmniejszenie kurczliwości mięśni gładkich z zaparciem i wzdęciem brzucha. Może również powodować zaburzenia rytmu serca. Znaczna utrata potasu może doprowadzić do częściowej niedrożności jelit, porażennej niedrożności jelit, a nawet utraty przytomności i śpiączki.⁵

Hipokaliemia może również powodować zmiany w zapisie EKG oraz zwiększać wrażliwość na glikozydy nasercowe. Często rozwija się również hipermagnezuria, która niezbyt często prowadzi do hipomagnezemii, ponieważ magnez jest pozyskiwany z kości.⁶

Na skutek utraty elektrolitów i płynów może rozwinąć się lub nasilić zasadowica metaboliczna.⁷

Działania niepożądane niezależne od zaburzeń elektrolitowych

Poza zaburzeniami wodno-elektrolitowymi, hydrochlorotiazyd może powodować szereg innych działań niepożądanych, które występują z różną częstotliwością:⁸

Nowotwory skóry

Z częstością nieznaną mogą występować nieczerniakowe nowotwory złośliwe skóry (rak podstawnokomórkowy i rak kolczystokomórkowy skóry). Badania epidemiologiczne wykazały związek między łączną dawką hydrochlorotiazydu a występowaniem NMSC (nieczerniakowych nowotworów złośliwych skóry).⁹

Zaburzenia hematologiczne

Zaburzenia krwi i układu chłonnego występują z różną częstotliwością:

• Często: małopłytkowość (czasami z plamicą)¹⁰
• Niezbyt często: leukopenia¹¹
• Bardzo rzadko: agranulocytoza, zahamowanie czynności szpiku kostnego, niedokrwistość aplastyczna, niedokrwistość hemolityczna, immunologiczna niedokrwistość hemolityczna spowodowana tworzeniem przeciwciał przeciw hydrochlorotiazydowi podczas jednoczesnego stosowania metylodopy¹²

Zaburzenia metaboliczne

Bardzo często występują: zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej (szczególnie hipokaliemia, hiponatremia, hipochloremia i hiperkalcemia), hiperglikemia i cukromocz u pacjentów bez zaburzeń metabolicznych oraz u pacjentów z utajoną lub jawną cukrzycą bądź u pacjentów z hipokaliemią. Ponadto obserwuje się hiperurykemię z napadami dny moczanowej u predysponowanych pacjentów oraz zwiększenie stężenia lipidów w surowicy krwi (cholesterol, triglicerydy).¹³

Bardzo rzadko występuje zasadowica hipochloremiczna.¹⁴

Z nieznaną częstością może dochodzić do zaostrzenia cukrzycy u pacjentów z cukrzycą jawną lub ujawnienia cukrzycy utajonej.¹⁵

Zaburzenia psychiczne

Rzadko występują zaburzenia snu i depresja.¹⁶

Zaburzenia neurologiczne

Rzadko występują parestezje, bóle głowy, zawroty głowy lub uczucie „pustki” w głowie.¹⁷

Zaburzenia okulistyczne

Niezbyt często występują zaburzenia widzenia (niewyraźne widzenie, widzenie na żółto), zmniejszenie wydzielania łez, nasilenie krótkowzroczności.¹⁸

Z nieznaną częstością mogą wystąpić: ostra krótkowzroczność, ostra jaskra z zamkniętym kątem przesączania, nadmierne nagromadzenie płynu między naczyniówką a twardówką.¹⁹

Zaburzenia kardiologiczne

Często występują kołatania serca.²⁰

Niezbyt często występuje niedociśnienie ortostatyczne, szczególnie u pacjentów ze zmniejszeniem objętości wewnątrznaczyniowej, np. u pacjentów z ciężką niewydolnością serca lub leczonych dużymi dawkami leków moczopędnych. Stan ten może ulec nasileniu pod wpływem alkoholu, środków znieczulających lub uspokajających.²¹

Rzadko mogą występować zaburzenia rytmu serca.²²

Zaburzenia naczyniowe

Niezbyt często obserwuje się zapalenie naczyń (w pojedynczych przypadkach martwicze zapalenie naczyń).²³

Zaburzenia układu oddechowego

Niezbyt często może wystąpić ostre śródmiąższowe zapalenie płuc.²⁴

Bardzo rzadko może dojść do obrzęku płuc ze wstrząsem, prawdopodobnie na skutek reakcji alergicznej, a także zespołu ostrej niewydolności oddechowej (ARDS).²⁵

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Często występuje utrata apetytu oraz zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, wymioty, biegunka, bolesne skurcze jelit i ból brzucha.²⁶

Rzadko mogą wystąpić zaparcia.²⁷

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Niezbyt często obserwuje się zapalenie trzustki, hiperamylazemię, żółtaczkę (cholestazę wewnątrzwątrobową).²⁸

Z nieznaną częstością może wystąpić ostra cholestaza i żółtaczka u pacjentów z wcześniej istniejącą kamicą żółciową.²⁹

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Niezbyt często mogą wystąpić alergiczne reakcje skórne, takie jak świąd, rumień, wysypka na skutek nadwrażliwości na światło, plamica, pokrzywka.³⁰

Bardzo rzadko może dojść do martwiczego zapalenia naczyń i toksycznego martwiczego oddzielania się naskórka, skórnej postaci tocznia rumieniowatego, reakcji o typie tocznia rumieniowatego, a także reaktywacji skórnej postaci tocznia rumieniowatego.³¹

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Bardzo często występuje cukromocz.³²

Często obserwuje się odwracalne zwiększenie stężenia kreatyniny i mocznika w surowicy.³³

Niezbyt często może wystąpić śródmiąższowe zapalenie nerek.³⁴

Zaburzenia układu rozrodczego

Niezbyt często może wystąpić impotencja.³⁵

Zaburzenia ogólne

Niezbyt często może wystąpić gorączka polekowa.³⁶

Tabela działań niepożądanych hydrochlorotiazydu

Przedawkowanie i powikłania

W przypadku przedawkowania hydrochlorotiazydu mogą wystąpić poważne objawy kliniczne, przede wszystkim związane z gwałtowną utratą płynów i elektrolitów. Do najczęstszych objawów zatrucia należą: gwałtowna utrata płynów, objawy żołądkowo-jelitowe, wielomocz lub skąpomocz, zawroty głowy oraz zaburzenia świadomości.³⁷

Ciężka hipokaliemia może powodować: osłabienie mięśni, zmęczenie, zaburzenia koncentracji, uczucie „pustki” w głowie, zaburzenia rytmu serca, niedociśnienie a nawet śpiączkę. Ostra hiponatremia może prowadzić do niepokoju, bólów głowy, bólu lub kurczów oraz drgawek.³⁸

Leczenie przedawkowania hydrochlorotiazydu polega na wywołaniu wymiotów, wielokrotnym podawaniu węgla aktywnego oraz piciu dużych ilości płynów. W ciężkich przypadkach może być konieczne wykonanie płukania żołądka (które będzie skuteczne jedynie krótko po zażyciu leku). Najważniejszym elementem postępowania terapeutycznego jest utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej, uzupełnienie niedoboru potasu oraz stosowanie dalszego leczenia objawowego.³⁹

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Personel medyczny powinien zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁴⁰