Szczepionka przeciw ospie wietrznej
Zapobieganie i profilaktyka
Szczepionka przeciw ospie wietrznej (Varicella-Zoster Virus, VZV) wykazuje wysoką skuteczność w profilaktyce pierwotnej i poekspozycyjnej (PEP). Dwudawkowy schemat szczepienia, zalecany przez CDC, obejmuje podanie pierwszej dawki w wieku 12-15 miesięcy, a drugiej w 4-6 roku życia u dzieci, oraz dwie dawki w odstępie co najmniej 28 dni u młodzieży i dorosłych bez wcześniejszej odporności. Skuteczność szczepionki wynosi około 98% u dzieci i 75% u dorosłych, a ochrona utrzymuje się co najmniej 11-20 lat. Szczepionka podana w ciągu 3-5 dni od ekspozycji na VZV zmniejsza ryzyko zachorowania lub łagodzi przebieg choroby, z efektywnością PEP sięgającą do 80% przy podaniu w ciągu 3 dni. Szczególnie wskazane jest szczepienie osób z grup ryzyka, w tym kobiet w wieku rozrodczym, pracowników ochrony zdrowia oraz osób mających kontakt z immunosupresyjnymi pacjentami.
- Szczepionka przeciw ospie wietrznej w profilaktyce
- Profilaktyka poekspozycyjna
- Skuteczność szczepionki w profilaktyce poekspozycyjnej
- Zalecenia dotyczące stosowania szczepionki w profilaktyce poekspozycyjnej
- Alternatywne metody profilaktyki poekspozycyjnej
- Bezpieczeństwo szczepionki przeciw ospie wietrznej
- Podsumowanie zaleceń dotyczących profilaktyki ospy wietrznej
Szczepionka przeciw ospie wietrznej w profilaktyce
Szczepionka przeciw ospie wietrznej (waricella) stanowi skuteczne narzędzie w zapobieganiu zakażeniom wirusem ospy wietrznej (Varicella-Zoster Virus, VZV). Jej skuteczność została potwierdzona zarówno w randomizowanych badaniach klinicznych, jak i w programach powszechnych szczepień realizowanych w krajach takich jak Stany Zjednoczone czy Australia. Od czasu wprowadzenia szczepionki w USA w 1995 roku, liczba przypadków ospy wietrznej zmniejszyła się o około 97%, podobnie jak liczba hospitalizacji i zgonów związanych z tą chorobą12.
Szczepionka przeciw ospie wietrznej może być stosowana nie tylko w profilaktyce pierwotnej, ale również jako profilaktyka poekspozycyjna (PEP) u osób, które miały kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną lub półpasiec. Zastosowanie szczepionki w takim przypadku może zapobiec rozwojowi choroby lub znacząco złagodzić jej przebieg34.
Schematy szczepień w profilaktyce pierwotnej
Zgodnie z zaleceniami Centers for Disease Control and Prevention (CDC), szczepionka przeciw ospie wietrznej powinna być podawana w schemacie dwudawkowym u dzieci, młodzieży i dorosłych w celu zapewnienia optymalnej ochrony5. Rekomendowane schematy szczepienia obejmują:
- Dzieci w wieku 12-15 miesięcy (pierwsza dawka) oraz 4-6 lat (druga dawka)56
- Młodzież i dorośli, którzy nie chorowali na ospę wietrzną i nie byli wcześniej szczepieni, powinni otrzymać dwie dawki szczepionki w odstępie co najmniej 28 dni78
Szczepienie przeciw ospie wietrznej jest szczególnie ważne dla określonych grup ryzyka, w tym:
- Kobiet w wieku rozrodczym, które nie były wcześniej zaszczepione ani nie chorowały na ospę wietrzną
- Osób mających kontakt z osobami z obniżoną odpornością
- Pracowników ochrony zdrowia, nauczycieli i innych osób zawodowo narażonych na kontakt z ospą wietrzną
- Osób przyjmujących przewlekle salicylany (np. kwas acetylosalicylowy)
- Osób z mukowiscydozą9
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca rutynowe szczepienia przeciwko ospie wietrznej tylko wtedy, gdy dany kraj może utrzymać wyszczepialność na poziomie powyżej 80%. Jeżeli tylko 20% do 80% populacji jest zaszczepiona, istnieje możliwość, że więcej osób zachoruje na ospę wietrzną w starszym wieku, co może pogorszyć ogólne wyniki zdrowotne10.
Skuteczność szczepionki w profilaktyce pierwotnej
Szczepionka przeciw ospie wietrznej charakteryzuje się wysoką skutecznością w zapobieganiu zachorowaniom na ospę wietrzną. Dwie dawki szczepionki zapewniają około 98% skuteczność u dzieci i około 75% skuteczność u dorosłych11. Nawet w przypadku wystąpienia choroby pomimo szczepienia, jej przebieg jest zazwyczaj łagodniejszy, z mniejszą liczbą zmian skórnych i niższą lub brakiem gorączki12.
Długoterminowe badania obserwacyjne wykazały, że szczepionka przeciw ospie wietrznej zapewnia ochronę przez co najmniej 11 lat w Stanach Zjednoczonych, a badania przeprowadzone w Japonii wskazują na utrzymywanie się ochrony przez co najmniej 20 lat10. Warto jednak zauważyć, że ocena długoterminowej skuteczności szczepionki jest skomplikowana w środowisku, gdzie choroba nadal występuje naturalnie, co może prowadzić do przeszacowania efektywności10.
Dodatkową korzyścią wynikającą ze szczepienia przeciw ospie wietrznej jest zmniejszenie ryzyka rozwoju półpaśca w późniejszym okresie życia, chociaż ryzyko to nie jest całkowicie wyeliminowane610.
Profilaktyka poekspozycyjna
Szczepionka przeciw ospie wietrznej może być stosowana jako forma profilaktyki poekspozycyjnej (PEP) u osób, które miały kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną lub półpasiec. Zastosowanie szczepionki w tym kontekście ma na celu zapobieżenie rozwojowi choroby lub złagodzenie jej przebiegu3.
Skuteczność szczepionki w profilaktyce poekspozycyjnej
Badania kliniczne wykazały, że szczepionka przeciw ospie wietrznej podana w ciągu 3-5 dni od ekspozycji na wirusa VZV może skutecznie zapobiec rozwojowi choroby lub znacząco złagodzić jej przebieg. Metaanaliza badań oceniających skuteczność szczepionki jako PEP wykazała, że:
- Podanie jednej dawki szczepionki jako PEP ma 43% skuteczność (95% przedział ufności: 27%, 55%)
- Podanie dwóch dawek szczepionki jako PEP ma 60% skuteczność (95% przedział ufności: 35%, 75%)13
Skuteczność szczepionki jako PEP zależy również od czasu, jaki upłynął od ekspozycji:
- Podanie szczepionki w ciągu 3 dni od ekspozycji zapewnia 80% skuteczność w zapobieganiu ospie wietrznej (95% przedział ufności: 68%, 88%)
- Podanie szczepionki po upływie 3 dni od ekspozycji zapewnia 50% skuteczność (95% przedział ufności: 11%, 72%)13
Ważnym czynnikiem wpływającym na skuteczność PEP jest również poziom wyszczepialności w grupie osób narażonych:
- Jeśli PEP zostało wdrożone z pokryciem powyżej 80% osób narażonych, szczepionka może zapobiec 82% przypadków ospy wietrznej (95% przedział ufności: 15%, 96%)
- Jeśli PEP objęło maksymalnie 80% osób podatnych, szczepionka może zapobiec 65% przypadków ospy wietrznej (95% przedział ufności: 50%, 76%)1314
W przeglądzie Cochrane z 2014 roku analizującym trzy randomizowane badania kliniczne, oceniano skuteczność szczepionki przeciw ospie wietrznej podawanej jako PEP u dzieci, które miały kontakt domowy z rodzeństwem chorym na ospę wietrzną. Wyniki wskazują, że 13 z 56 (23%) osób zaszczepionych rozwinęło ospę wietrzną, w porównaniu do 42 z 54 (78%) osób, które otrzymały placebo lub nie zostały zaszczepione315. Autorzy przeglądu doszli do wniosku, że szczepionka przeciw ospie wietrznej podana w ciągu trzech dni od kontaktu domowego z przypadkiem ospy wietrznej zmniejsza częstość zakażeń i ciężkość przypadków316.
Zalecenia dotyczące stosowania szczepionki w profilaktyce poekspozycyjnej
Zgodnie z aktualnymi zaleceniami, szczepionka przeciw ospie wietrznej powinna być podawana jako PEP u osób, które nie są odporne na ospę wietrzną (nie chorowały na ospę wietrzną ani nie były wcześniej szczepione), jak najszybciej po ekspozycji, najlepiej w ciągu 3-5 dni17.
Szczepionka jako PEP jest szczególnie zalecana dla:
- Zdrowych, niezaszczepionych dzieci w wieku powyżej 12 miesięcy, które miały kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną9
- Niezaszczepionych, zdrowych osób dorosłych bez udokumentowanej odporności na ospę wietrzną18
- Domowych kontaktów osób chorych na ospę wietrzną18
W przypadku osób z obniżoną odpornością, kobiet w ciąży oraz noworodków, które miały kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną, zalecane jest podanie immunoglobuliny przeciw wirusowi ospy wietrznej (VZIG) jako PEP, a nie szczepionki zawierającej żywy atenuowany wirus1920.
Alternatywne metody profilaktyki poekspozycyjnej
Oprócz szczepionki przeciw ospie wietrznej, w profilaktyce poekspozycyjnej mogą być stosowane również inne metody, takie jak immunoglobulina przeciw wirusowi ospy wietrznej oraz leki przeciwwirusowe19.
Immunoglobulina przeciw wirusowi ospy wietrznej
Immunoglobulina przeciw wirusowi ospy wietrznej do podania dożylnego (Varitect CP) jest zalecana jako PEP dla określonych grup wysokiego ryzyka, w tym:
- Osób z obniżoną odpornością
- Kobiet w ciąży, które nie są odporne na ospę wietrzną
- Noworodków, których matki rozwinęły ospę wietrzną w okresie od 7 dni przed do 7 dni po porodzie1921
Zalecana dawka immunoglobuliny przeciw wirusowi ospy wietrznej wynosi 25-50 IU/kg (1-2 ml/kg) do maksymalnie 5 ml (jedna fiolka) podawana jako pojedyncza dawka19. W przypadku braku dostępności specyficznej immunoglobuliny, można zastosować zwykłą immunoglobulinę dożylną (IVIG) w dawce 0,2 g/kg masy ciała (4 ml/kg dla 5% roztworu)19.
Ochrona zapewniana przez immunoglobulinę przeciw wirusowi ospy wietrznej utrzymuje się przez około 3 tygodnie. W przypadku kolejnych ekspozycji występujących po upływie 3 tygodni od podania dawki immunoglobuliny, konieczne może być podanie dodatkowych dawek9.
Leki przeciwwirusowe
Doustny acyklowir (lub walacyklowir) jest obecnie zalecany jako pierwsza linia PEP dla:
- Osób z obniżoną odpornością, które są podatne na ospę wietrzną
- Wszystkich kobiet w ciąży podatnych na ospę wietrzną, niezależnie od etapu ciąży
- Noworodków z grupy wysokiego ryzyka19
Leczenie acyklowirem powinno być rozpoczęte jak najszybciej po ekspozycji i kontynuowane przez 7 dni19. W przypadku noworodków, których matki rozwinęły ospę wietrzną (ale nie półpasiec) w okresie od 7 dni przed do 7 dni po porodzie, zalecane jest podanie dożylnej immunoglobuliny przeciw wirusowi ospy wietrznej (Varitect CP) lub IVIG, najlepiej w ciągu 7 dni od ekspozycji21.
Badania wykazały, że u dzieci, które otrzymały acyklowir jako profilaktykę po ekspozycji na ospę wietrzną, rozwija się odporność komórkowa na wirusa ospy wietrznej, pomimo braku objawów klinicznych choroby22. W związku z tym, zaleca się określenie statusu immunologicznego VZV u dzieci, które otrzymały acyklowir jako profilaktykę, aby udokumentować nabytą odporność i uniknąć niepotrzebnego podawania szczepionki przeciw ospie wietrznej u dzieci z nabytą odpornością22.
Bezpieczeństwo szczepionki przeciw ospie wietrznej
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest generalnie uważana za bezpieczną, a poważne działania niepożądane występują bardzo rzadko23. Najczęstsze działania niepożądane związane ze szczepionką obejmują:
- Ból, obrzęk i zaczerwienienie w miejscu podania
- Łagodną wysypkę, zwykle w miejscu wstrzyknięcia, ale czasami również w innych częściach ciała
- Niską gorączkę2324
W przypadku wystąpienia wysypki po szczepieniu, wirus szczepionkowy może być przenoszony na osoby niechronione. Ryzyko to jest jednak niskie i można je zminimalizować poprzez prawidłowe zakrycie zmian skórnych do czasu ich wygojenia25.
Poważne działania niepożądane po szczepionce przeciw ospie wietrznej są bardzo rzadkie. W latach 1998-2013 zgłoszono tylko jeden zgon związany ze szczepionką – u angielskiego dziecka z istniejącą wcześniej białaczką10. W niektórych przypadkach, głównie u nieumyślnie zaszczepionych dzieci z obniżoną odpornością, zgłaszano ciężkie reakcje, takie jak zapalenie opon mózgowych i zapalenie płuc, a także reakcje anafilaktyczne10.
Raporty dotyczące działań niepożądanych za okres 1995-2005 nie wykazały żadnych zgonów przypisywanych szczepionce pomimo podania około 55,7 miliona dawek10.
Przeciwwskazania do szczepienia
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest przeciwwskazana u:
- Kobiet w ciąży – ze względu na teoretyczne ryzyko dla płodu związane z żywym atenuowanym wirusem2426
- Osób z ciężkim niedoborem odporności10
- Osób, które doświadczyły ciężkiej reakcji alergicznej (np. anafilaksji) na wcześniejszą dawkę szczepionki lub którykolwiek z jej składników27
- Osób uczulonych na neomycynę lub żelatynę10
- Osób otrzymujących wysokie dawki steroidów10
- Osób otrzymujących leczenie przeciwnowotworowe za pomocą promieniowania rentgenowskiego lub chemioterapii10
- Osób, które otrzymały preparaty krwiopochodne lub transfuzje w ciągu ostatnich pięciu miesięcy10
Osoby z umiarkowaną lub ciężką chorobą powinny poczekać z otrzymaniem szczepionki do czasu wyzdrowienia28. Natomiast osoby z łagodnymi chorobami, takimi jak przeziębienie, mogą być szczepione29.
Kobiety planujące ciążę powinny unikać zajścia w ciążę przez co najmniej 1 miesiąc po otrzymaniu ostatniej dawki szczepionki1130.
Podsumowanie zaleceń dotyczących profilaktyki ospy wietrznej
W podsumowaniu, profilaktyka ospy wietrznej obejmuje zarówno szczepienia pierwotne, jak i profilaktykę poekspozycyjną:
Profilaktyka pierwotna
- Wszystkie zdrowe dzieci powinny otrzymać dwie dawki szczepionki przeciw ospie wietrznej: pierwszą w wieku 12-15 miesięcy, drugą w wieku 4-6 lat56
- Młodzież (≥13 lat) i dorośli bez udokumentowanej odporności na ospę wietrzną powinni otrzymać dwie dawki szczepionki w odstępie co najmniej 28 dni318
- Szczepienie jest szczególnie zalecane dla osób z grup wysokiego ryzyka, takich jak pracownicy ochrony zdrowia, nauczyciele, osoby planujące ciążę oraz osoby mające kontakt z osobami z obniżoną odpornością9
Profilaktyka poekspozycyjna
- Szczepionka przeciw ospie wietrznej powinna być podana niezaszczepionym, zdrowym osobom, które miały kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną lub półpasiec, najlepiej w ciągu 3-5 dni od ekspozycji413
- Osoby z obniżoną odpornością, kobiety w ciąży oraz noworodki, które miały kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną, powinny otrzymać immunoglobulinę przeciw wirusowi ospy wietrznej (VZIG) jako PEP, najlepiej w ciągu 96 godzin od ekspozycji1921
- Doustny acyklowir (lub walacyklowir) jest zalecany jako pierwsza linia PEP dla osób z obniżoną odpornością, kobiet w ciąży oraz noworodków z grupy wysokiego ryzyka19
Stosowanie szczepionki przeciw ospie wietrznej zarówno w profilaktyce pierwotnej, jak i poekspozycyjnej, przyczyniło się do znacznego zmniejszenia zachorowalności, hospitalizacji i śmiertelności związanej z ospą wietrzną, a także do zmniejszenia ogólnych kosztów społecznych i ekonomicznych związanych z tą chorobą32.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.