Szczepionka przeciw ospie wietrznej
Etiologia i przyczyny
Szczepionka przeciw ospie wietrznej, zawierająca żywy, atenuowany szczep Oka wirusa Varicella-Zoster (VZV), indukuje zarówno odpowiedź humoralną, jak i komórkową układu immunologicznego, zapewniając skuteczną ochronę przed pierwotnym zakażeniem i ciężkim przebiegiem choroby. Skuteczność szczepionki wynosi około 94,4% po jednej dawce i 98,3% po dwóch dawkach, z ochroną przed ciężkim przebiegiem na poziomie około 99%. Szczepionka jest zalecana dla dzieci od 12 miesiąca życia oraz osób bez dowodów odporności, a także jako profilaktyka poekspozycyjna podawana w ciągu 3-5 dni od kontaktu z wirusem. Od czasu wprowadzenia szczepień w USA w 1995 roku, liczba zachorowań spadła o 97%, a hospitalizacje i zgony odpowiednio o 93% i 94%.
- Etiologia wirusa Varicella-Zoster jako przyczyna ospy wietrznej
- Rozwój i charakterystyka szczepionki przeciw ospie wietrznej
- Mechanizm działania szczepionki przeciw ospie wietrznej
- Skuteczność szczepionki przeciw ospie wietrznej
- Przypadki przełomowe zakażeń i zapobieganie półpaścowi
- Wskazania i przeciwwskazania do szczepienia
- Profilaktyka poekspozycyjna
- Niepożądane odczyny poszczepienne
Etiologia wirusa Varicella-Zoster jako przyczyna ospy wietrznej
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest skierowana przeciwko wirusowi ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-Zoster Virus, VZV), który jest wirusem DNA należącym do rodziny herpeswirusów.12 VZV jest wysoce zakaźnym patogenem, który w przypadku pierwotnego zakażenia wywołuje ospę wietrzną (varicelę), a po reaktywacji, zwykle w późniejszym okresie życia, może powodować półpasiec (herpes zoster).34
Wirus Varicella-Zoster ma zdolność do ustanawiania zakażenia latentnego w układzie nerwowym po pierwotnej infekcji. Po przebyciu ospy wietrznej wirus pozostaje w uśpieniu w zwojach nerwowych, co jest kluczowym aspektem jego długiej historii ewolucyjnej.56 Ta zdolność do „znikania i ponownego pojawiania się” może stanowić przewagę ewolucyjną, umożliwiającą wirusowi przetrwanie przez miliony lat wraz z linią ewolucyjną człowieka.7
Charakterystyka wirusa i jego przenoszenie
VZV jest wirusem, który zakaża wyłącznie ludzi.8 Przenosi się głównie drogą powietrzną poprzez wdychanie kropelek zawierających wirusa, a także przez bezpośredni kontakt z płynem z pęcherzyków skórnych osób zakażonych.910 Wirus jest zakaźny od 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki aż do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki pokryją się strupami.11
Ospa wietrzna jest wysoce zakaźna, infekuje około 90% podatnych osób z kontaktu domowego i 10-35% osób z ograniczoną ekspozycją na wirusa.12 Przed wprowadzeniem szczepionki przeciw ospie wietrznej, niemal każde dziecko przechodziło tę chorobę, a 50% dzieci zarażało się nią przed ukończeniem 5 roku życia, a 90% przed ukończeniem 12 lat.13
Rozwój i charakterystyka szczepionki przeciw ospie wietrznej
Pierwsza żywa atenuowana szczepionka przeciwko ospie wietrznej została opracowana w Japonii przez zespół Takahashiego w latach 70. XX wieku.1415 Wirus do produkcji szczepionki, oznaczony jako szczep Oka, został wyizolowany z płynu pęcherzykowego od zdrowego 3-letniego chłopca zakażonego VZV.16
Szczepionka została po raz pierwszy dopuszczona do ogólnego stosowania w Japonii i Korei w 1988 roku, a następnie w Stanach Zjednoczonych w 1995 roku dla osób w wieku 12 miesięcy lub starszych.1718 Szczepionka Varivax (Merck Co., Inc.) była pierwszą szczepionką przeciwko ospie wietrznej zatwierdzoną w USA.19
Typy i skład szczepionek
Obecnie dostępne są dwa główne typy szczepionek zawierających antygen Varicella:
- Monowalentna szczepionka przeciwko ospie wietrznej (Varivax)2021
- Skojarzona szczepionka przeciwko odrze, śwince, różyczce i ospie wietrznej (MMRV, ProQuad)2223
Obie szczepionki zawierają żywy, atenuowany (osłabiony) wirus Varicella-Zoster szczepu Oka.2425 Proces atenuacji polega na osłabieniu wirusa w warunkach laboratoryjnych, co przekształca go w formę, która zwykle nie jest wystarczająco silna, aby wywołać chorobę, ale wciąż jest w stanie wywołać odpowiedź immunologiczną.26
Wirus szczepionkowy został wyhodowany w komórkach fibroblastów świnki morskiej.27 Szczepionka zawiera także śladowe ilości neomycyny i żelatyny, które mogą być przyczyną reakcji alergicznych u niektórych osób.28
Mechanizm działania szczepionki przeciw ospie wietrznej
Szczepionka przeciw ospie wietrznej działa poprzez wprowadzenie do organizmu osłabionej formy wirusa Varicella-Zoster, co stymuluje układ odpornościowy do wytworzenia przeciwciał i komórek odpornościowych skierowanych przeciwko temu wirusowi.2930 Mechanizm działania szczepionki obejmuje zarówno odpowiedź humoralną (związaną z przeciwciałami), jak i komórkową układu immunologicznego.31
Gdy osłabiony wirus szczepionkowy dostaje się do organizmu, układ odpornościowy rozpoznaje go jako obcy i rozpoczyna produkcję specyficznych przeciwciał oraz komórek pamięci immunologicznej. Dzięki temu w przypadku późniejszego kontaktu z dzikim szczepem wirusa VZV, organizm jest przygotowany do szybkiej i skutecznej odpowiedzi immunologicznej, co zapobiega rozwojowi choroby lub znacznie łagodzi jej przebieg.3233
Odpowiedź immunologiczna po szczepieniu
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej indukuje zarówno odpowiedź humoralną (przeciwciała), jak i komórkową, co zapewnia szeroki zakres ochrony immunologicznej.34 Przeciwciała skierowane przeciwko wirusowi Varicella-Zoster pomagają neutralizować cząsteczki wirusa, podczas gdy odpowiedź komórkowa jest kluczowa dla kontrolowania infekcji i zapobiegania reaktywacji wirusa w przyszłości.35
U około 2% zaszczepionych dzieci może wystąpić bardzo łagodna postać ospy wietrznej, zwykle nie więcej niż pięć do sześciu pęcherzyków. Jest to związane z odpowiedzią immunologiczną na osłabiony szczep wirusa zawartego w szczepionce.36
Skuteczność szczepionki przeciw ospie wietrznej
Skuteczność szczepionki przeciw ospie wietrznej różni się w zależności od liczby podanych dawek i badanej populacji. Ogólnie rzecz biorąc, szczepionka jest wysoko skuteczna w zapobieganiu zachorowaniom na ospę wietrzną, a szczególnie w zapobieganiu ciężkim przypadkom choroby.3738
Dwie dawki szczepionki przeciwko ospie wietrznej zapewniają ochronę przed zakażeniem u większości osób na całe życie.3940 Według raportów amerykańskich Centrów Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC), dwie dawki szczepionki zapobiegają zachorowaniu w ponad 90% przypadków.41
Skuteczność jednej dawki vs. dwie dawki
Efektywność szczepionki przeciwko ospie wietrznej u dzieci szacuje się na 94,4% po podaniu jednej dawki i 98,3% po drugiej dawce.42 Natomiast pojedyncza dawka szczepionki zapewnia około 99% ochrony przed ciężkim przebiegiem choroby i 80% ochrony przed jakimkolwiek zakażeniem ospą wietrzną.43
Badania pokazują, że 9 na 10 dzieci zaszczepionych pojedynczą dawką rozwinie odporność przeciwko ospie wietrznej. Podanie dwóch zalecanych dawek daje jeszcze lepszą odpowiedź immunologiczną.44
Wpływ na populację
Od czasu wprowadzenia szczepionki przeciwko ospie wietrznej w 1995 roku w Stanach Zjednoczonych, liczba zachorowań na ospę wietrzną zmniejszyła się o około 97%.4546 Hospitalizacje i zgony z powodu ospy wietrznej spadły odpowiednio o 93% i 94%.47
Według szacunków, w ciągu pierwszych 25 lat programu szczepień przeciwko ospie wietrznej, szczepionka zapobiegła około 91 milionom przypadków zachorowań, 238 000 hospitalizacji i 2000 zgonów.48 Każdego roku szczepionka zapobiega około 3,5 milionom zakażeń i około 9000 hospitalizacji.49
Przypadki przełomowe zakażeń i zapobieganie półpaścowi
Przełomowe zakażenie ospą wietrzną definiuje się jako zakażenie dzikim typem wirusa VZV występujące ponad 42 dni po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej; przełomowe zakażenie może wystąpić po 1 lub 2 dawkach szczepionki.50 U osób, które zostały zaszczepione, ale mimo to zachorują na ospę wietrzną, objawy są zwykle znacznie łagodniejsze, z mniejszą liczbą zmian skórnych i krótszym czasem zdrowienia niż u osób niezaszczepionych.5152
Niektóre osoby zaszczepione przeciwko ospie wietrznej mogą w późniejszym okresie życia zachorować na półpasiec (herpes zoster), ale jest to znacznie rzadsze po szczepieniu niż po naturalnym przebyciu ospy wietrznej.5354 Ryzyko zachorowania na półpasiec jest znacznie niższe wśród zaszczepionych dzieci, w tym także tych z obniżoną odpornością.55
Związek szczepionki z występowaniem półpaśca
Przez długi czas istniały obawy, że programy szczepień przeciwko ospie wietrznej mogą wpływać na zwiększenie liczby przypadków półpaśca u osób niezaszczepionych w późniejszym okresie życia.56 Mechanizm miał polegać na tym, że zmniejszenie częstości występowania ospy wietrznej w populacji ograniczy ekspozycję dorosłych na wirusa, co normalnie działa jak naturalny „booster” (wzmacniacz) odporności przeciwko reaktywacji VZV w postaci półpaśca.57
Jednak najnowsze badania epidemiologiczne na dużą skalę wykazały, że w Stanach Zjednoczonych i innych krajach nie zaobserwowano oczekiwanego wzrostu liczby przypadków półpaśca w ciągu ostatnich trzech dekad.58 Co więcej, najnowsze dane sugerują, że efekt ekspozycji na wirusa ospy wietrznej jako wzmacniacza odporności przeciwko półpaścowi utrzymuje się przez znacznie krótszy czas niż wcześniej sądzono.59
Badania wykazały również, że szczepionka przeciwko ospie wietrznej zmniejsza ryzyko półpaśca u dzieci o ponad połowę w porównaniu z przebyciem naturalnej infekcji, co stanowi dodatkową korzyść ze szczepienia.6061
Wskazania i przeciwwskazania do szczepienia
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest zalecana dla wszystkich osób w wieku od 12 miesięcy, które nie mają dowodów na odporność przeciwko ospie wietrznej.6263 Szczególnie ważne jest zaszczepienie osób, które mają zwiększone ryzyko ciężkiego przebiegu choroby lub jej powikłań.64
Wskazania do szczepienia
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest szczególnie zalecane dla następujących grup:
- Dzieci, jako część rutynowego harmonogramu szczepień (pierwsza dawka w wieku 12-15 miesięcy, druga dawka w wieku 4-6 lat)6566
- Osoby dorosłe i nastolatki bez odporności przeciwko ospie wietrznej6768
- Osoby z kontaktu domowego z osobami z obniżoną odpornością69
- Personel medyczny, pracownicy żłobków i placówek opieki nad osobami starszymi70
- Osoby z przewlekłą chorobą nerek lub poddawane dializom71
Przeciwwskazania do szczepienia
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest przeciwwskazana w następujących przypadkach:
- Osoby z ciężką alergią lub reakcją anafilaktyczną na neomycynę lub żelatynę (składniki szczepionki) lub na poprzednią dawkę szczepionki zawierającej wirusa ospy wietrznej7273
- Osoby z poważnymi zaburzeniami układu odpornościowego, ponieważ szczepionka może wywołać infekcję zagrażającą życiu7475
- Kobiety w ciąży – szczepionka nie jest zalecana jako środek ostrożności7677
Ponieważ zakażenie ospą wietrzną w czasie ciąży może szkodzić płodowi, ale skutki szczepienia nie zostały przetestowane na kobietach w ciąży, a wpływ na rozwój płodu jest obecnie nieznany, zaleca się unikanie szczepienia w czasie ciąży.7879
Profilaktyka poekspozycyjna
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej może być stosowana jako profilaktyka poekspozycyjna u osób w wieku 12 miesięcy lub starszych, które nie mają dowodów na odporność przeciwko ospie wietrznej, w ciągu 3-5 dni po ekspozycji na wirusa.8081
Dane ze Stanów Zjednoczonych i Japonii z różnych środowisk wskazują, że szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest skuteczna w 70% do 100% w zapobieganiu chorobie lub łagodzeniu jej przebiegu, jeśli zostanie podana w ciągu 3 dni, a możliwe, że nawet do 5 dni po ekspozycji.8283
Immunoglobulina przeciw varicella-zoster
Osobom z osłabionym układem odpornościowym oraz kobietom w ciąży bez dowodów na odporność przeciwko VZV, które były narażone na kontakt z wirusem, można podać immunoglobulinę przeciwko wirusowi varicella-zoster (VZIG), aby zmniejszyć ryzyko powikłań choroby.8485
VZIG zawiera przeciwciała zwalczające wirusa ospy wietrznej i może złagodzić objawy ospy wietrznej oraz zmniejszyć ryzyko powikłań u osób narażonych na zakażenie.86 W 2006 roku nowy produkt o nazwie VariZIG stał się dostępny do ochrony pacjentów bez dowodów na odporność przeciwko ospie wietrznej, którzy są narażeni na wysokie ryzyko ciężkiego przebiegu choroby i powikłań, a byli narażeni na kontakt z ospą wietrzną.87
Niepożądane odczyny poszczepienne
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest ogólnie bezpieczna, a poważne działania niepożądane są rzadkie.88 Większość reakcji poszczepiennych jest łagodna i krótkotrwała.
Częste łagodne reakcje
Najczęstsze łagodne reakcje poszczepienne obejmują:
- Ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wstrzyknięcia89
- Gorączka90
- Łagodna wysypka podobna do ospy wietrznej (u około 7% osób), zwykle z kilkoma krostkami9192
Rzadkie poważne reakcje
Rzadkie, ale poważne reakcje poszczepienne mogą obejmować:
- Ciężkie reakcje alergiczne (anafilaksja)93
- Drgawki gorączkowe, szczególnie po podaniu szczepionki ProQuad, zwykle występujące w ciągu 5-12 dni po pierwszej dawce94
- Rozsiane zakażenie wirusem Oka bez zajęcia innych narządów u osób z udokumentowanymi lub nieudokumentowanymi niedoborami odporności95
- Reaktywacja wirusa szczepionkowego z następowym zakażeniem prowadzącym do zapalenia opon mózgowych lub zapalenia mózgu96
- Autoimmunologiczne reakcje prowadzące do zespołu Guillaina-Barrégo, poprzecznego zapalenia rdzenia kręgowego lub innych poważnych urazów97
Nieprawidłowo podana szczepionka może powodować poważne działania niepożądane lub urazy barku.98
Komitet ds. oceny bezpieczeństwa szczepionek stwierdził przekonujące dowody na związek przyczynowy między szczepionką przeciwko ospie wietrznej a rozsianym zakażeniem wirusem Oka bez zajęcia innych narządów oraz reaktywacją wirusa szczepionkowego z następowym zakażeniem prowadzącym do zapalenia opon mózgowych lub zapalenia mózgu.99 Jednak te poważne powikłania są niezwykle rzadkie, a korzyści ze szczepienia przeciwko ospie wietrznej znacznie przewyższają ryzyko.100
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.