Refluks u niemowląt
Patofizjologia i mechanizm
Refluks żołądkowo-przełykowy (GER) u niemowląt jest zjawiskiem fizjologicznym, występującym u 40-70% dzieci, z największym nasileniem około 4 miesiąca życia, i zwykle ustępuje samoistnie do 6-12 miesiąca życia. Patogeneza GER opiera się głównie na przejściowej relaksacji dolnego zwieracza przełyku (TLOSR), która odpowiada za medianę 91,5% epizodów refluksu. U niemowląt, zwłaszcza wcześniaków, niedojrzałość LES, krótki przełyk, wysoki stosunek objętości żołądka do przełyku oraz pozycja ciała (np. pozycja na plecach lub półsiedząca) sprzyjają cofaniu się treści żołądkowej. Opóźnione opróżnianie żołądka, częstsze u wcześniaków, oraz aerofagia również nasilają objawy refluksu. Współistniejąca alergia na białko mleka krowiego może indukować lub nasilać GER poprzez mechanizmy zapalne i dysfunkcję nabłonka przewodu pokarmowego.
Patofizjologia refluksu u niemowląt
Refluks żołądkowo-przełykowy (GER – gastroesophageal reflux) to zjawisko fizjologiczne polegające na biernym cofaniu się treści żołądkowej do przełyku, występujące u większości zdrowych niemowląt. Zjawisko to jest szczególnie powszechne u wcześniaków oraz niemowląt urodzonych o czasie i zazwyczaj ustępuje samoistnie do 6-12 miesiąca życia. Refluks występuje u około 40-70% niemowląt, z największym nasileniem około 4 miesiąca życia.123
Natomiast choroba refluksowa przełyku (GERD – gastroesophageal reflux disease) stanowi patologiczny proces, który występuje znacznie rzadziej (około 1 na 300 niemowląt) i charakteryzuje się objawami wpływającymi na codzienne funkcjonowanie lub powodującymi powikłania, takimi jak słaby przyrost masy ciała, objawy zapalenia przełyku, przetrwałe objawy ze strony układu oddechowego oraz zmiany w zachowaniu neurobiologicznym.45
Mechanizm tranzytorycznego relaksacji dolnego zwieracza przełykowego
Głównym mechanizmem leżącym u podstaw refluksu żołądkowo-przełykowego u niemowląt jest przejściowa relaksacja dolnego zwieracza przełyku (TLOSR – transient lower esophageal sphincter relaxation). Jest to nagłe zmniejszenie ciśnienia w dolnym zwieraczu przełykowym (LES) do poziomu ciśnienia wewnątrzżołądkowego, niezwiązane z połykaniem i trwające dłużej niż relaksacja wywołana przez połknięcie.67
Badania wykazały, że TLOSR jest dominującym mechanizmem refluksu u niemowląt, odpowiadającym za 50-100% (mediana 91,5%) epizodów refluksu. U niemowląt z GERD liczba TLOSR jest podobna jak u zdrowych niemowląt, jednak większy odsetek tych relaksacji wiąże się z kwaśnym refluksem.89
Czynniki, które mogą nasilać gastroesophagealny refluks podczas TLOSR u niemowląt to:10
- Zwiększona objętość płynu w żołądku
- Pozycja na plecach i półsiedząca „zapadnięta” pozycja
- Napinanie mięśni brzucha (gdy występuje w okresach relaksacji LES)
Niedojrzałość dolnego zwieracza przełykowego
U niemowląt dolny zwieracz przełyku (LES) nie jest w pełni rozwinięty, co stanowi istotny czynnik anatomiczny predysponujący do refluksu. Zwieracz ten działa jak zawór między przełykiem a żołądkiem, zapobiegając cofaniu się treści żołądkowej. W przypadku niemowląt, szczególnie w pierwszych miesiącach życia, mięsień ten nie jest w pełni dojrzały i może rozluźniać się niewłaściwie, pozwalając treści żołądkowej na cofanie się do przełyku.1314
Z czasem LES zazwyczaj dojrzewa. Prawidłowo funkcjonujący zwieracz otwiera się, gdy niemowlę połyka i pozostaje szczelnie zamknięty w pozostałym czasie, utrzymując zawartość żołądka we właściwym miejscu.1516
Anatomiczne i fizjologiczne uwarunkowania refluksu
Niemowlęta mają szereg cech anatomicznych i fizjologicznych, które predysponują je do refluksu:17
- Krótki i wąski przełyk
- Krótszy dolny zwieracz przełyku, który znajduje się nieco powyżej przepony
- Dieta płynna i wysokie zapotrzebowanie kaloryczne, rozciągające żołądek i zwiększające gradient ciśnienia między żołądkiem a przełykiem
- Większy stosunek objętości żołądka do objętości przełyku
- Spędzanie znacznej części czasu w pozycji leżącej
Ponadto niemowlęta spożywają dużą objętość pokarmu w stosunku do ich małego rozmiaru ciała i małej objętości żołądka. Ich żołądki mają słabą podatność i elastyczność, co wyjaśnia dlaczego przy dużych objętościach część treści żołądkowej może cofać się do przełyku.18
Opóźnione opróżnianie żołądka
Opóźnione opróżnianie żołądka to kolejny mechanizm u niemowląt i starszych dzieci, który predysponuje do rozciągnięcia żołądka, zwiększonej sekrecji kwasu i zapalenia przełyku. Jest to bardziej powszechne u wcześniaków.1920
Związek między refluksem żołądkowo-przełykowym a opóźnionym opróżnianiem żołądka jest dobrze udokumentowany. Gdy pokarm pozostaje w żołądku przez dłuższy czas, ciśnienie w żołądku pozostaje wysokie, co sprzyja refluksowi. Jednak badania wykazały, że opróżnianie żołądka nie jest opóźnione u pacjentów z GERD, co podważa logikę przyspieszania opróżniania żołądka jako metody leczenia kwaśnego refluksu.2122
Zmniejszona podatność żołądka u niemowląt powoduje relaksację LES przy niższych objętościach wewnątrzżołądkowych. Ten aspekt, w połączeniu ze skurczem mięśni ściany brzucha (jeśli występuje w okresach relaksacji LES), wypycha refluks do przełyku, z następującą regurgitacją.23
Reakcje refleksowe i konsekwencje refluksu
U niemowląt występują złożone reakcje odruchowe na refluks żołądkowy, które można podzielić na trzy mechanizmy:24
- Aspiracja stymuluje chemiczne uwalnianie mediatorów zapalnych, które powodują dalszą niedrożność światła dróg oddechowych
- Aktywacja odruchów chemoreceptorowych krtani związana z cofaniem się treści żołądkowej do gardła może być związana z epizodami przedłużonego bezdechu
- Cofanie się kwasu żołądkowego do przełyku może również prowadzić do reakcji obronnych i zmian w układzie pokarmowym
Hipoteza dotycząca mechanizmu powstawania bezdechów mówi, że penetracja treści refluksowej do gardła może aktywować miejscowe rozciągnięcie nerwu błędnego i wywołać bezdech poprzez szlaki pośredniczone przez pień mózgu.25
Wpływ na układ oddechowy
Refluks żołądkowo-przełykowy może prowadzić do powikłań oddechowych poprzez kilka mechanizmów:2627
- Mikroaspiracja treści żołądkowej prowadząca do odruchu skurczu oskrzeli
- Bezpośrednia aspiracja treści żołądkowej do płuc
- Podrażnienie dróg oddechowych przez kwaśną treść żołądkową
Badania wykazały, że u dzieci z GERD osiem gatunków bakterii znalezionych w płynie żołądkowym i płucnym nie występowało w ogóle w części ustno-gardłowej, co sugeruje, że treść żołądkowa była bezpośrednio aspirowana do płuc. Dwa z tych ośmiu gatunków były silnie skorelowane z refluksem całej kolumny (cofanie się płynu aż do górnej części przełyku), co stanowi kolejny dowód na to, że refluks jest realnym mechanizmem choroby płuc u dzieci z GERD.28
Syndrom Sandifera i inne objawy neurologiczne
Jednym z charakterystycznych objawów GERD u niemowląt jest zespół Sandifera, który objawia się nieprawidłowym nadmiernym wyprostowaniem szyi z kręczem (wygięciem szyi). Obserwuje się go głównie u niemowląt z cięższą postacią GERD.2930
Inne objawy neurologiczne związane z refluksem to:31
- Czkawka
- Zaburzenia snu
- Wyginanie ciała (łukowate)
- Pozorna zagrażająca życiu zdarzenia (ALTE) obejmujące bezdech związany z bradykardią, bladością i/lub sinicą
Czynniki ryzyka i predysponujące
Istnieje wiele czynników, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju refluksu i GERD u niemowląt:32
- Przepuklina rozworu przełykowego (w tym wrodzona przepuklina przeponowa)
- Zaburzenia neurorozwojowe
- Mukowiscydoza
- Padaczka
- Wrodzone zaburzenia przełyku
- Astma
- Wcześniactwo
Niemowlęta urodzone przed 32 tygodniem ciąży doświadczają więcej objawów refluksu żołądkowo-przełykowego niż niemowlęta urodzone w późniejszym wieku ciążowym w ciągu pierwszych 6 miesięcy życia. Mechanizmy patofizjologiczne zwiększonych objawów GER w tych populacjach niemowląt nie są dobrze poznane, ale mogą być związane z kilkoma czynnikami związanymi z wcześniactwem.33
Mogą występować zmiany rozwojowe w przewodzie pokarmowym związane z wczesną ekspozycją niedojrzałego jelita na mikroby lub zmiany związane z uszkodzeniem przewodu pokarmowego (np. martwicze zapalenie jelit), które wpływają na późniejsze funkcjonowanie przewodu pokarmowego.34
Wpływ mikrobioty jelitowej
U wcześniaków obserwuje się również zmiany w mikrobiocie jelitowej, które mogą wpływać na objawy refluksu. Ponadto przewlekły, toksyczny stres związany z przedłużoną hospitalizacją i częstymi, bolesnymi zabiegami związanymi z intensywną opieką noworodkową może przyczyniać się do zapalenia w przewodzie pokarmowym i zmian epigenetycznych funkcji receptora glikokortykosteroidowego, które mogą wpływać na odpowiedź zapalną niemowlęcia.35
Wcześniaki często doświadczają również chorób układu oddechowego i zaburzeń wzrostu, które mogą wymagać zwiększonych objętości karmienia i zmian żywieniowych, co może przyczyniać się do objawów GER.36
Czynniki dietetyczne i alergiczne
Alergia na białko mleka krowiego może być przyczyną lub czynnikiem nasilającym refluks u niemowląt. Istnieje udokumentowany związek między alergią na białko mleka krowiego a refluksem żołądkowo-przełykowym.37
W nieimmunologicznej alergii na białko mleka krowiego (non-IgE) aktywowane komórki tuczne, eozynofile i limfocyty Th2 uwalniają histaminę, tryptazę, IL-4, IL-5, IL-13, eotaksynę i inne chemokiny, które prowadzą do zwiększonej przepuszczalności, dysfunkcji nabłonka, nacieku zapalnego w warstwach śluzówki, podśluzówki i, w niektórych przypadkach, warstwach mięśniowych oraz nocycepcji.38
GER i alergia na białko mleka krowiego mogą współistnieć u tego samego pacjenta, a alergia może indukować GER i być również czynnikiem predysponującym do zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego. Z drugiej strony, leczenie inhibitorami kwasu w GERD zwiększa ryzyko alergii w późniejszym życiu.39
Czynniki mechaniczne i pozycyjne
Pozycja ciała niemowlęcia może znacząco wpływać na występowanie refluksu. Badania wykazały, że:4041
- Pozycje siedzące z podparciem zwiększają refluks bardziej niż inne pozycje
- Słaba kontrola postawy u niemowląt poniżej 6 miesiąca życia przyczynia się do zapadniętej postawy w pozycji siedzącej z podparciem, co zatapia połączenie żołądkowo-przełykowe głębiej w treści żołądkowej i zwiększa ciśnienie w jamie brzusznej, przyczyniając się do refluksu
- W pozycji na brzuchu treść żołądkowa przesuwa się w kierunku dna żołądka, pozwalając większej ilości powietrza znaleźć się w pobliżu połączenia między przełykiem a żołądkiem, zmniejszając refluks
- Anatomicznie, gdy niemowlę leży na lewym boku, gaz jest bliżej połączenia żołądkowo-przełykowego niż na prawym boku, co zmniejsza występowanie refluksu
Jednakże, zgodnie z zaleceniami AAP, podnoszenie główki łóżeczka niemowlęcia nie jest skuteczne w zmniejszaniu refluksu i nie jest zalecane. Może to spowodować zsuwanie się niemowlęcia do stóp łóżeczka do pozycji, która może zagrażać oddychaniu.42
Aerofagia i związek z refluksem
Aerofagia, czyli połykanie powietrza, może być istotnym mechanizmem przyczyniającym się do refluksu u niemowląt. Niemowlę, które dusi się lub chlipie podczas karmienia, może połykać więcej powietrza niż powinno. Nieprawidłowy chwyt piersi, zaplanowane karmienia, ograniczenia jamy ustnej lub trudności w zarządzaniu przepływem pokarmu mogą powodować nadmierne połykanie powietrza. W takiej sytuacji zawór żołądkowy otwiera się, aby go uwolnić. Gdy powietrze wydostaje się, mleko również ucieka.43
Refluks wywołany aerofagią (AIR – aerophagia induced reflux) reprezentuje inny mechanizm patofizjologiczny w porównaniu do GER czy GERD. Badania wykazały korelację między aerofagią u niemowląt z krótkim wędzidełkiem wargowym górnym i wędzidełkiem językowym a refluksem.44
Podsumowanie patofizjologii refluksu u niemowląt
Patofizjologia refluksu u niemowląt jest wieloczynnikowa i obejmuje zarówno czynniki anatomiczne, jak i fizjologiczne:4546
- Głównym mechanizmem jest przejściowa relaksacja dolnego zwieracza przełyku (TLOSR)
- Niewłaściwe relaksacje LES są najczęstszym mechanizmem pozwalającym na cofanie się treści żołądkowej do przełyku
- U wcześniaków i niemowląt urodzonych o czasie niedojrzałość LES jest kluczowym czynnikiem anatomicznym
- Opóźnione opróżnianie żołądka może predysponować do rozciągnięcia żołądka i refluksu
- Pozycja ciała i zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej mogą nasilać refluks
- Alergie pokarmowe, szczególnie na białko mleka krowiego, mogą indukować lub nasilać refluks
- Aerofagia może stanowić ważny mechanizm przyczyniający się do refluksu, szczególnie u niemowląt z problemami dotyczącymi wędzidełka
U większości niemowląt refluks jest zjawiskiem przejściowym i samoograniczającym się, które ustępuje wraz z dojrzewaniem struktur anatomicznych, zwłaszcza dolnego zwieracza przełyku. Jednak u niewielkiego odsetka niemowląt refluks może prowadzić do powikłań wymagających interwencji medycznej.4748
Zrozumienie złożonej patofizjologii refluksu u niemowląt jest kluczowe dla właściwego diagnozowania i leczenia tego stanu, a także dla uniknięcia nadmiernego leczenia fizjologicznego refluksu jako choroby.49
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.