Pemfigus
Epidemiologia
Pemfigus to grupa rzadkich autoimmunologicznych chorób pęcherzowych skóry i błon śluzowych, obejmująca odmiany takie jak pemfigus zwykły (PV), liściasty (PF) oraz paraneoplastyczny (PNP). Epidemiologia pemfigusa wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne i etniczne – częstość występowania PV waha się od 13% w Mali do 95% w Arabii Saudyjskiej, a roczna zachorowalność na PV wynosi od 0,76 do 32,0 przypadków na milion osób, z najwyższymi wskaźnikami u Żydów aszkenazyjskich w USA. W Europie zachorowalność na PV wynosi od 0,5 (Niemcy) do 8,0 (Grecja) przypadków na milion rocznie. Pemfigus zwykły najczęściej dotyka osoby w wieku 40-60 lat, z przewagą kobiet (stosunek mężczyzn do kobiet od 1:1,5 do 1:4), choć w niektórych regionach obserwuje się odmienne proporcje. Predyspozycje genetyczne związane są z allelami HLA-DRB1*04:02 i HLA-DQB1*05:03, a czynniki środowiskowe i infekcje wirusowe mogą modulować ryzyko rozwoju choroby. Pemfigus współwystępuje często z innymi chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty czy łuszczyca, a także z nowotworami złośliwymi (8% przypadków). Pemfigus paraneoplastyczny stanowi około 3-5% wszystkich przypadków, najczęściej związany z chłoniakami i innymi nowotworami hematologicznymi.
Epidemiologia pemfigusa
Pemfigus to grupa rzadkich autoimmunologicznych chorób pęcherzowych skóry i błon śluzowych o heterogennej epidemiologii. Obejmuje kilka odmian klinicznych: pemfigus zwykły (pemphigus vulgaris, PV), pemfigus liściasty (pemphigus foliaceus, PF), pemfigus paraneoplastyczny (PNP), pemfigus IgA i pemfigus opryszczkowaty.123 W ostatnich latach nasza wiedza o częstości występowania pemfigusa, która jest bardzo zróżnicowana w różnych populacjach, znacznie się poszerzyła, a także zidentyfikowano pierwsze geny niezwiązane z układem HLA, które mają związek z PV.12
Występowanie geograficzne
Epidemiologia pemfigusa charakteryzuje się znacznymi różnicami w różnych regionach świata. Względny udział PV i PF jest zróżnicowany w poszczególnych krajach. Spośród wszystkich pacjentów z pemfigusem, częstość występowania PV waha się od 13% (w Mali) do 95% (w Arabii Saudyjskiej). W Europie i Ameryce Północnej 65-90% przypadków pemfigusa stanowi PV.1
Znacznie wyższa zachorowalność na PF niż na PV w dobrze zdefiniowanych regionach w Ameryce Południowej i Afryce Północnej doprowadziła do powstania terminu endemiczny PF.1 W niektórych obszarach wiejskich w Ameryce Południowej (Brazylia, północna Kolumbia i Peru) oraz w Afryce Północnej, PF jest nie tylko dominującą odmianą pemfigusa, ale także występuje częściej w populacji.3
W regionach takich jak Afryka Północna, Turcja i Ameryka Południowa częstość występowania pemfigusa liściastego przewyższa częstość występowania pemfigusa zwykłego.4 Natomiast w większości krajów PV jest częstszy niż PF – we Francji na przykład PV stanowi 73% przypadków pemfigusa, a w Japonii stosunek PV do PF wynosi 2:1.5
Zachorowalność i chorobowość
Roczna zachorowalność na PV waha się od 0,76 przypadków na milion w Finlandii do 32,0 przypadków na milion wśród osób pochodzenia żydowskiego w Stanach Zjednoczonych. Wyraźną predyspozycję do PV zaobserwowano w niektórych grupach etnicznych, mianowicie u osób pochodzenia żydowskiego Aszkenazyjskiego i śródziemnomorskiego.6
Zachorowalność na PV na świecie szacuje się na 0,1-0,5 przypadku na 100 000 osób rocznie, z wyższymi wskaźnikami w niektórych populacjach.78 W Europie zachorowalność wykazuje tendencję do niższych wartości na wyższych szerokościach geograficznych – od 0,5 przypadków na milion w Niemczech do 8 przypadków na milion w Grecji.9
| Kraj/Region | Zachorowalność (na milion osób/rok) | Uwagi |
|---|---|---|
| Finlandia | 0,76-2,8 | Wzrost w ciągu ostatnich 4 dekad |
| Niemcy | 0,5 | Niższa zachorowalność w Europie Północnej |
| Wielka Brytania | 6,8 | 0,68 na 100 000 osób |
| Francja | 1,3 | Brak znaczących różnic między płciami |
| Grecja | 8,0 | Wyższa zachorowalność w regionie śródziemnomorskim |
| Tunezja | 2,5 | Kobiety: 3,9; mężczyźni: 1,2 |
| Izrael (Jerozolima) | 16,1 | Wyższa zachorowalność wśród Żydów |
| Japonia | 3,5 | Stosunek PV do PF wynosi 2:1 |
| Iran (północno-wschodni) | 20,0 | Wysoka zachorowalność |
| Włochy | 6,0 | Dane z 2020 roku |
| Indie | Wysoka | PV stanowi 75-92% przypadków pemfigusa |
| Maroko (Rabat) | 3,2 | 0,32 na 100 000 mieszkańców |
| Brazylia | Wysoka | Obszary endemiczne dla PF |
Dane dotyczące chorobowości pemfigusa są ograniczone. W duńskim krajowym rejestrze pacjentów chorobowość pemfigusa obliczono na 60 na milion w 2006 roku. Na podstawie danych z największego niemieckiego ubezpieczenia zdrowotnego, chorobowość pemfigusa oszacowano na 148 na milion osób w 2014 roku i 53 na milion dzieci i/lub nastolatków w 2015 roku.6
We Włoszech, zgodnie z badaniem z 2020 roku, chorobowość PV oszacowano na 22 przypadki na milion, a zachorowalność na 2 przypadki na milion. W ciągu badanego okresu chorobowość wzrosła o 38%, podczas gdy zachorowalność pozostała stosunkowo stabilna.10
Czynniki predysponujące: wiek, płeć, etniczność
Pemfigus zwykle występuje u osób dorosłych, ze średnim wiekiem zachorowania między 40 a 60 lat w przypadku pemfigusa zwykłego i nieendemicznego pemfigusa liściastego. Pemfigus jest rzadki u dzieci, z wyjątkiem endemicznego pemfigusa liściastego, który dotyka dzieci i młodych dorosłych w obszarach endemicznych.4 Noworodkowy pemfigus jest rzadką, przejściową formą pemfigusa, która pojawia się w wyniku przezłożyskowego przeniesienia autoprzeciwciał do płodu od matki z tą chorobą.4
Większość przypadków PV występuje między 50. a 60. rokiem życia, jednak zakres jest szeroki, a początek choroby u starszych osób i dzieci został również opisany. Pacjenci w Indiach są młodsi w momencie rozpoznania niż w krajach zachodnich.11 W niektórych krajach Bliskiego Wschodu i w Brazylii początek choroby jest wcześniejszy – brazylijska analiza wykazała, że 17,7% przypadków występuje przed 30. rokiem życia.5
Stosunek płci w PV jest zróżnicowany geograficznie. Ogólnie, podobnie jak w przypadku innych chorób autoimmunologicznych, PV jest częstszy u kobiet. Stosunek mężczyzn do kobiet waha się od 1:1,5 w Izraelu i Iranie do 1:4 w Tunezji.5 Niektóre badania wykazały znaczne dysproporcje w rozkładzie płci, na przykład badanie, które wykazało stosunek 4:1 kobiet do mężczyzn z PF w Tunezji i badanie, które wykazało stosunek 19:1 mężczyzn do kobiet w lokalizacji endemicznej w Kolumbii.12
PV występuje częściej u osób o pochodzeniu żydowskim aszkenazyjskim i śródziemnomorskim. Wskaźniki zachorowalności są wyższe u Żydów aszkenazyjskich, mieszkańców Indii, południowo-wschodniej Europy i Bliskiego Wschodu.411 Badanie izraelskie wykazało, że zachorowalność na PV wśród Żydów była 3,6 razy wyższa niż wśród Arabów, podczas gdy nie odnotowano etnicznej predyspozycji do PF.13
Czynniki genetyczne i środowiskowe
Predysponującym czynnikiem do rozwoju chorób z grupy pemfigus jest obecność wariantów genów HLA, takich jak HLA-DRB1*04:02 i HLA-DQB1*05:03, alleli, które są wykrywane u większości pacjentów z pemfigusem zwykłym.14 Haplotyp HLA-DRB1*0402 jest związany z chorobą u Żydów aszkenazyjskich, a DRB1*1401/04 i DQB1*0503 u pacjentów nie-żydowskich pochodzenia europejskiego lub azjatyckiego.15
W 2012 roku izraelscy badacze wskazali, że zidentyfikowali genetyczną przyczynę choroby, którą określili jako 40 razy bardziej prawdopodobną do wystąpienia u Żydów w porównaniu z innymi grupami demograficznymi.16 PV wykazano również związek z genetycznie uwarunkowaną chorobą autoimmunologiczną – wykazano wyższą częstość występowania niesymptomatycznych krewnych pierwszego stopnia z krążącymi przeciwciałami IgG PV w porównaniu ze zdrowymi osobami z grupy kontrolnej.7
Czynniki środowiskowe mogą również odgrywać rolę w rozwoju pemfigusa. Podobnie jak w przypadku endemicznego pemfigusa, istnieją pewne dowody sugerujące skupienia w pobliżu terenów przemysłowych.11 Duże badania epidemiologiczne sugerowały rzadki związek między zakażeniem wirusem opryszczki a pemfigusem.17
Obserwacja i nadzór nad pemfigusem
Prowadzenie rejestrów i monitorowanie
Wszystkie dane epidemiologiczne dotyczące pemfigusa pochodzą z badań retrospektywnych wykorzystujących dokumentację medyczną jednego lub kilku wyspecjalizowanych ośrodków trzeciego stopnia referencyjności lub baz danych stworzonych do przechowywania danych zdrowotnych przez instytucje krajowe lub prywatne.3 Prowadzenie rejestrów pacjentów z pemfigusem jest niezwykle istotne dla lepszego zrozumienia epidemiologii tej rzadkiej choroby.
W niektórych krajach prowadzone są badania wykorzystujące duże bazy danych, takie jak brytyjska Clinical Practice Research Datalink (CPRD) i Hospital Episode Statistics (HES), które wykazały wzrost zachorowalności na pemfigus i pemfigoid pęcherzowy wraz z wysoką śmiertelnością między końcem lat 90. XX wieku a połową lat 2010.18
Współwystępowanie chorób autoimmunologicznych i nowotworów
U pacjentów z pemfigusem obserwuje się zwiększoną częstość występowania innych chorób autoimmunologicznych (np. reumatoidalnego zapalenia stawów, autoimmunologicznej choroby tarczycy i miastenii gravis), łuszczycy oraz chorób neurologicznych (np. demencji, padaczki, choroby Parkinsona).14
Badanie przeprowadzone na Tajwanie wykazało podwyższone ryzyko rozwoju zespołu Sjögrena, tocznia rumieniowatego układowego i łuszczycy u pacjentów z pemfigusem.19 Przegląd epidemiologii pemfigusa potwierdził te ustalenia i podkreślił nowy związek z łuszczycą i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego.20
Najczęściej współwystępującymi chorobami autoimmunologicznymi we wszystkich grupach etnicznych są choroby z grupy pemfigoidu, toczeń rumieniowaty krążkowy, liszaj płaski i niezróżnicowana choroba tkanki łącznej.20
Interesujące są dane dotyczące współwystępowania nowotworów złośliwych u pacjentów z nienarażastycznym pemfigusem. Łączna częstość występowania nowotworów złośliwych u pacjentów z pemfigusem wynosi 8%. Częstość ta wynosi 7% u pacjentów z pemfigusem zwykłym, 10% u pacjentów z pemfigusem liściastym i 12% u osób zdiagnozowanych z innymi typami pemfigusa. Częstość występowania wynosi 8% w Azji, 11% w Europie i 8% w Ameryce Północnej. Z perspektywy krajowej, pacjenci z pemfigusem z Izraela, Grecji i Niemiec wykazują wyższą częstość występowania nowotworów – 11%.2122
Śmiertelność i czynniki prognostyczne
Pojawienie się kortykosteroidów na początku lat 50. XX wieku zrewolucjonizowało rokowanie w pemfigusie i doprowadziło do drastycznego spadku śmiertelności pacjentów, szczególnie z PV, z 75% do 30%.3 Mimo tego spadku, śmiertelność pacjentów z pemfigusem obecnie pozostaje nadmierna w porównaniu z populacją ogólną.3
PV jest poważnym schorzeniem, które wiąże się ze znaczną zachorowalnością i wysokim ryzykiem śmiertelności. PV wiąże się z 3-krotnie zwiększonym ryzykiem zgonu w porównaniu z populacją ogólną i miał 1-roczny wskaźnik śmiertelności wynoszący 12% (8-19%) w populacji brytyjskiej.9
PV jest chorobą przewlekłą, która nieleczona może szybko postępować do ciężkiej choroby z wieloma nadżerkami, które są podatne na infekcje i odwodnienie. Wtórne zakażenia występujące u pacjentów z PV mogą prowadzić do sepsy i niewydolności serca, dlatego PV jest uważany za chorobę zagrażającą życiu.23
W przypadku nieleczenia, 8 na 10 osób z chorobą umiera w ciągu roku, a przyczyną śmierci jest zakażenie lub utrata płynów, co jest bardzo powszechne w przypadku surowych, otwartych owrzodzeń charakterystycznych dla PV. Przy leczeniu tylko około 1 na 10 osób z chorobą umiera, albo z powodu samej choroby, albo skutków ubocznych leków.24
Śmiertelność wśród pacjentów z PV jest wyższa w porównaniu z PF i populacją ogólną.13 Badanie marokańskie wykazało, że PV wymagał wyższych dawek kortykosteroidów do kontrolowania choroby, a w tej grupie odnotowano więcej przypadków powikłań i śmiertelności.25
Wszystkie przypadki śmierci w badaniu brazylijskim były związane, między innymi chorobami współistniejącymi, z sepsą, która ewoluowała do którejś z jej skomplikowanych form (wstrząs septyczny, ciężka sepsa i niewydolność narządów).26
Pemfigus paraneoplastyczny (PNP)
Pemfigus paraneoplastyczny (PNP), odmiana pemfigusa stanowiąca około 5% przypadków pemfigusa, jest rzadkim schorzeniem.1 Dokładna zachorowalność i chorobowość PNP są nieznane. Rzadkość schorzenia potwierdza przegląd 100 000 raportów o zdarzeniach niepożądanych do amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków od pacjentów z chłoniakiem nieziarniczym i przewlekłą białaczką limfocytową, który zidentyfikował tylko 12 pacjentów, którzy prawdopodobnie mieli tę chorobę.27
Na PNP cierpią najczęściej dorośli w wieku od 45 do 70 lat, choć choroba może występować również u dzieci. Na chorobę mogą cierpieć zarówno mężczyźni, jak i kobiety.27 W literaturze opisano około 500 przypadków PNP. Ta forma stanowi 3-5% wszystkich przypadków pemfigusa.28
Częstość występowania PNP może się zmniejszać. W jednym akademickim centrum medycznym w Stanach Zjednoczonych liczba pacjentów zdiagnozowanych z PNP spadła z 22 między 2003 a 2010 rokiem do tylko 4 między 2011 a 2017 rokiem. Zwiększone stosowanie terapii przeciwciałami monoklonalnymi anty-CD20 (np. rytuksymab) w leczeniu chłoniaka nieziarniczego i przewlekłej białaczki limfocytowej może być czynnikiem przyczyniającym się do tego spadku.27
Najczęściej związanymi nowotworami są nowotwory hematologiczne, stanowiące prawie 84% wszystkich przypadków, w tym chłoniak nieziarniczy (38,6%), przewlekła białaczka limfocytowa (18,4%), choroba Castlemana (18,4%), grasiczak (5,5%), makroglobulinemia Waldenströma (1,2%), chłoniak Hodgkina (0,6%) i gammapatia monoklonalna (0,6%). U dzieci i młodzieży PNP najczęściej wiąże się z chorobą Castlemana i PNP jest często pierwszym objawem choroby Castlemana.29
Wpływ COVID-19 na pacjentów z pemfigusem
Obciążenie COVID-19 wśród pacjentów z pemfigusem nie zostało jeszcze dokładnie zbadane.3 Jednakże badanie z Maroka wykazało, że w 2020 roku, podczas pandemii COVID-19, nastąpił epidemiologiczny szczyt zachorowań – prawdopodobnie związany ze stresem i opóźnionym czasem konsultacji z powodu strachu przed zakażeniem wirusem SARS-CoV-2.30
W tym samym badaniu zaobserwowano, że zachorowalność podwoiła się do 0,72 na 100 000 mieszkańców w 2020 roku, w porównaniu do wcześniejszych lat.30 Opóźniony czas konsultacji w Maroku może odzwierciedlać trudności w dostępie do usług medycznych i ośrodków opieki zdrowotnej, niski poziom społeczno-ekonomiczny i może być związany z pewnymi przekonaniami kulturowymi i mistyczno-religijnymi, takimi jak konsultacje z zielarzami, wróżbitami, ale także z nierozpoznaniem/błędnym rozpoznaniem przez niektórych lekarzy ogólnych lub innych specjalistów medycznych; w rezultacie prowadzi to do diagnozy umiarkowanych i ciężkich postaci choroby.31
Wyzwania i perspektywy w badaniach epidemiologicznych
Głównym wyzwaniem w badaniach epidemiologicznych pemfigusa jest rzadkość choroby, co utrudnia gromadzenie wystarczająco dużych próbek do analizy. Jak zauważono w jednym z badań, „pula danych jest mała dla rzadkich chorób”.16
Wiele badań wskazuje na potrzebę przeprowadzenia wieloośrodkowych badań opartych na profilu demograficznym i analizie genetycznej w celu lepszego zrozumienia epidemiologii pemfigusa w różnych regionach świata.32 Prospektywne badania wieloośrodkowe oparte na profilu demograficznym, analizie genetycznej i czynnikach prognostycznych są potrzebne, aby zwiększyć wiedzę o tej patologii, ułatwić stratyfikację pacjentów i opracować spersonalizowane plany terapeutyczne w warunkach szpitalnych.32
Skutkiem rzadkości choroby jest również to, że nie ma wystarczających dowodów, aby udowodnić, że obecnie stosowane leczenie jest faktycznie tak skuteczne, jak mogłoby być.24
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.