Pemfigus
Diagnostyka i diagnoza
Pemfigus to grupa rzadkich, potencjalnie zagrażających życiu autoimmunologicznych chorób pęcherzowych, charakteryzujących się akantolizą i obecnością autoprzeciwciał IgG skierowanych przeciwko białkom adhezyjnym nabłonka, głównie desmogleinie 1 (Dsg1) i desmogleinie 3 (Dsg3). Diagnostyka opiera się na obrazie klinicznym, badaniu histopatologicznym, bezpośredniej immunofluorescencji (DIF) skóry okołozmianowej oraz serologicznym wykryciu autoprzeciwciał metodą pośredniej immunofluorescencji (IIF) i/lub ELISA. DIF wykazuje złogi IgG i/lub C3 na powierzchni keratynocytów, dając obraz „siatki drucianej” z czułością 90-100% i swoistością 100%. ELISA mierzy poziomy przeciwciał anty-Dsg1 i anty-Dsg3 z czułością 96-100% i swoistością 98,6-99,2%, co koreluje z aktywnością choroby i jest użyteczne w monitorowaniu terapii. Biopsja skóry powinna obejmować fragment pęcherza i niezajętej skóry, a test Nikolskiego jest pomocny w ocenie klinicznej. Wczesne rozpoznanie umożliwia rozpoczęcie leczenia przy niższych dawkach leków i zapobiega progresji choroby.
Diagnostyka Pemfigus
Pemfigus (z łac. pemfigus) to grupa rzadkich, potencjalnie zagrażających życiu autoimmunologicznych chorób pęcherzowych, charakteryzujących się utratą normalnej adhezji międzykomórkowej (akantoliza) i obecnością patogennych przeciwciał (głównie IgG) skierowanych przeciwko białkom adhezyjnym nabłonka. Wczesna diagnostyka ma kluczowe znaczenie, ponieważ pozwala na rozpoczęcie odpowiedniego leczenia przy niższych dawkach leków oraz zapobiega progresji choroby do innych miejsc, co może utrudnić osiągnięcie remisji.123
Kryteria diagnostyczne
Rozpoznanie pemfigus opiera się na następujących kryteriach:4
- Obraz kliniczny
- Badanie histopatologiczne
- Bezpośrednia immunofluorescencja (DIF) skóry okołozmianowej
- Serologiczne wykrycie autoprzeciwciał przeciwko powierzchni komórek nabłonka metodą pośredniej immunofluorescencji (IIF) i/lub metodą ELISA
Dla potwierdzenia diagnozy wymagane jest, aby obraz kliniczny i histopatologiczny były zgodne z pemfigus oraz aby wynik badania DIF był dodatni lub wykryto autoprzeciwciała przeciwko antygenom powierzchni komórek nabłonka.45
Wywiad i badanie fizykalne
Diagnostyka pemfigus rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego i badania fizykalnego. Lekarz przeprowadza wywiad dotyczący historii medycznej pacjenta, przyjmowanych leków oraz czasu wystąpienia objawów. W trakcie badania fizykalnego szczególną uwagę zwraca się na lokalizację i dystrybucję zmian skórnych i śluzówkowych.67
W trakcie badania fizykalnego lekarz może przeprowadzić test Nikolskiego, polegający na lekkim potarciu skóry palcem lub wacikiem w celu sprawdzenia, czy naskórek łatwo się oddziela, co jest charakterystyczne dla pemfigus.78
Badania laboratoryjne
Ze względu na rzadkość występowania pemfigus i podobieństwo do innych, częstszych chorób skóry, diagnoza może być trudna i często opóźniona. Dlatego konieczne jest przeprowadzenie specjalistycznych badań diagnostycznych.5
Biopsja skóry
Biopsja skóry jest kluczowym elementem diagnostyki pemfigus. Podczas tego badania pobiera się fragment pęcherza i okolicznej, niezajętej skóry. Preparat oceniany jest pod mikroskopem w celu identyfikacji charakterystycznych zmian histopatologicznych.68
W pemfigus vulgaris badanie histopatologiczne wykazuje śródnaskórkowe pęcherze spowodowane akantolizą (rozseparowaniem keratynocytów). Charakterystyczny jest obraz komórek przypominających „rząd nagrobków” na dnie pęcherza, gdzie komórki podstawne pozostają przyczepione do błony podstawnej, ale oddzielone od siebie.39
W pemfigus foliaceus zmiany histopatologiczne obejmują powierzchowne śródnaskórkowe pęcherze z akantolizą w warstwie ziarnistej lub podrogowej naskórka.1011
Badania immunofluorescencyjne
Badania immunofluorescencyjne są niezbędne do potwierdzenia diagnozy pemfigus. Wyróżniamy dwa główne typy tych badań:125
- Bezpośrednia immunofluorescencja (DIF) – wykonywana na bioptatach skóry okołozmianowej, niezajętej. Uważana jest za złoty standard diagnostyczny. W pemfigus DIF wykazuje złogi IgG i/lub składowej dopełniacza C3 na powierzchni keratynocytów, dając charakterystyczny obraz „siatki drucianej”. Czułość DIF dla pemfigus wynosi 90-100%, a swoistość i dodatnia wartość predykcyjna tego testu dla pemfigus wynosi 100%.139
- Pośrednia immunofluorescencja (IIF) – wykonywana na surowicy pacjenta. Wykrywa obecność krążących przeciwciał IgG przeciwko powierzchni komórek nabłonka. Przeciwciała krążące wykrywane są metodą IIF u 80-90% pacjentów z pemfigus vulgaris. Miano przeciwciał krążących koreluje z przebiegiem choroby.99
Ważne jest, aby biopsję do badania DIF pobierać z niezajętej skóry okołozmianowej. Badanie DIF wykonane na zmienionej chorobowo skórze może dać wyniki fałszywie dodatnie. Ponadto, próbki skóry umieszczone w mediach transportowych mogą dać wyniki fałszywie ujemne, dlatego preferowanym podłożem do badań DIF jest świeża tkanka.912
Testy serologiczne
Testy serologiczne mają kluczowe znaczenie w diagnostyce i monitorowaniu pemfigus:5
- ELISA (enzyme-linked immunosorbent assay) – test ten mierzy poziom przeciwciał przeciwko desmogleinie 1 (Dsg1) i desmogleinie 3 (Dsg3), które są celami autoprzeciwciał w pemfigus. Czułość ELISA dla Dsg1 w pemfigus foliaceus wynosi 96%, a swoistość 98,6%. Czułość ELISA dla Dsg3 w pemfigus vulgaris wynosi 100%, a swoistość 99,2%. ELISA jest bardziej czuła (>95%) niż pośrednia immunofluorescencja.1314
- Immunoblotting – metoda ta dokumentuje specyficzny antygen skórny rozpoznawany przez autoprzeciwciała IgA pacjenta. Jest szczególnie przydatna w diagnostyce specyficznych podtypów pemfigus, takich jak pemfigus IgA.15
Poziomy przeciwciał mierzone metodą ELISA często korelują z aktywnością choroby, co czyni to badanie użytecznym narzędziem do monitorowania odpowiedzi na leczenie.15
Algorytm diagnostyczny
Algorytm diagnostyczny dla pemfigus zazwyczaj obejmuje następujące kroki:162
- Ocena kliniczna: badanie fizykalne, wywiad medyczny
- Biopsja skóry:
- Badanie histopatologiczne – poszukiwanie akantolizy w warstwie podstawnej
- Bezpośrednia immunofluorescencja – wykrywanie przeciwciał IgG przeciwko Dsg1 i Dsg3 oraz możliwych złogów białka dopełniacza C3 na powierzchni keratynocytów naskórka
- Badania serologiczne:
- ELISA – pomiar przeciwciał anty-Dsg1 i/lub anty-Dsg3 wytwarzanych przez limfocyty B
- Pośrednia immunofluorescencja – wykrywanie krążących autoprzeciwciał
Dla dokładnej diagnozy zaleca się szerokie badanie przesiewowe przeciwciał nabłonkowych ze względu na nakładające się obrazy kliniczne chorób immunopęcherzowych skóry.5
Diagnostyka różnicowa
Pemfigus należy różnicować z innymi chorobami pęcherzowymi i nadżerkowymi skóry i błon śluzowych, takimi jak:141718
- Pemfigoid pęcherzowy
- Pemfigoid błon śluzowych
- Osutki polekowe
- Toksyczna nekroliza naskórka
- Rumień wielopostaciowy
- Opryszczkowate zapalenie skóry (dermatitis herpetiformis)
- Kontaktowe zapalenie skóry pęcherzowe
- Toczeń rumieniowaty
- Choroba Haileya-Haileya
Różnicowanie opiera się na kombinacji obrazu klinicznego, badań histopatologicznych, immunofluorescencyjnych i serologicznych.1411
Specyficzne podtypy pemfigus
Pemfigus vulgaris
Pemfigus vulgaris to najczęstszy podtyp pemfigus. Diagnostyka opiera się na:1920
- Badaniu histopatologicznym, które wykazuje śródnaskórkowe pęcherze z akantolizą tuż nad warstwą podstawną naskórka
- Bezpośredniej immunofluorescencji, która jest uważana za złoty standard dla diagnostyki pemfigus śluzówkowego
- Obecności przeciwciał przeciwko Dsg3 (w przypadku zajęcia błon śluzowych) oraz Dsg1 i Dsg3 (w przypadku zajęcia zarówno błon śluzowych, jak i skóry)
Ze względu na to, że zmiany śluzówkowe często pojawiają się jako pierwsze i utrzymują się najdłużej, wczesne rozpoznanie pemfigus vulgaris może potencjalnie zapobiec rozwojowi zmian skórnych.21
Pemfigus foliaceus
Pemfigus foliaceus charakteryzuje się powierzchownymi pęcherzami i złuszczaniem skóry, ale bez zajęcia błon śluzowych. Diagnostyka obejmuje:1122
- Badanie histopatologiczne wykazujące akantolizę w warstwie ziarnistej lub podrogowej naskórka
- Bezpośrednią immunofluorescencję wykazującą złogi IgG przeciwko powierzchni komórek keratynocytów
- Obecność przeciwciał przeciwko Dsg1, ale nie Dsg3
Diagnoza pemfigus foliaceus opiera się na biopsji skóry i bezpośredniej immunofluorescencji. W przeciwieństwie do pemfigus vulgaris, w pemfigus foliaceus typowo nie występują zmiany na błonach śluzowych.10
IgA pemfigus
IgA pemfigus to rzadki podtyp, charakteryzujący się obecnością autoprzeciwciał IgA zamiast IgG. Diagnostyka obejmuje:1523
- Badanie histopatologiczne wykazujące śródnaskórkowe nacieki neutrofilowe z niewielką lub zerową akantolizą
- Bezpośrednią immunofluorescencję wykazującą złogi IgA w błonach komórkowych keratynocytów naskórka
- Pośrednią immunofluorescencję wykazującą autoprzeciwciała IgA przeciwko powierzchni komórek keratynocytów
W IgA pemfigus metody specjalne, takie jak immunoblotting, ELISA i specjalne badania immunofluorescencyjne, mogą być wykorzystywane do dokumentowania diagnozy.15
Pemfigus paraneoplastyczny
Pemfigus paraneoplastyczny jest ciężką chorobą pęcherzową, która prawie zawsze wiąże się z występowaniem nowotworu. Diagnostyka opiera się na:2424
- Badaniu histopatologicznym tkanki utrwalonej w formalinie
- Cechach immunopatologicznych, z wykazaniem za pomocą DIF charakterystycznych wzorców reaktywności IgG i/lub C3
- Wykryciu autoprzeciwciał przeciwko składnikom nabłonka w surowicy
- Zgodnych cechach klinicznych
Silne podejrzenie kliniczne pemfigus paraneoplastycznego przy braku znanego nowotworu powinno skłonić do dokładnej oceny w kierunku możliwego nowotworu.2425
Znaczenie specjalistycznej opieki
Ze względu na rzadkość i złożoność pemfigus, pacjenci powinni być kierowani do specjalistów doświadczonych w diagnozowaniu i leczeniu chorób pęcherzowych:6164
- Dermatolodzy są ekspertami w chorobach skóry i często proszeni są przez innych lekarzy o zbadanie pacjenta, u którego może występować pemfigus
- W przypadku zmian w jamie ustnej, dentyści lub specjaliści medycyny jamy ustnej mogą być pierwszymi klinicystami, którzy zauważą objawy
- Zarządzanie chorymi na pemfigus jest obowiązkiem dermatologów z doświadczeniem w leczeniu chorób pęcherzowych
Opóźniona diagnoza pemfigus może prowadzić do zwiększenia bólu i cierpienia pacjenta, opóźnienia leczenia, zwiększenia ryzyka progresji choroby do innych miejsc, utrudnienia osiągnięcia remisji, zwiększenia ryzyka słabej odpowiedzi na leczenie oraz utraty produktywności i obniżenia jakości życia.1
Nowoczesne techniki diagnostyczne
Wraz z postępem technologicznym pojawiają się nowe metody diagnostyczne dla pemfigus:2626
- Bezpośrednia immunofluorescencja na skrawkach parafinowych (DIF-P) – metodą odzysku antygenu indukowanego ciepłem (HIAR) można wykorzystać do diagnozy pemfigus jako alternatywną metodę dla tradycyjnej bezpośredniej immunofluorescencji na skrawkach mrożonych (DIF-F). Jest to szczególnie przydatne, gdy nie ma dostępnych świeżych próbek mrożonych, ale dostępne są tkanki zatopione w parafinie.
- Immunohistochemia dla IgG4 – na skrawkach parafinowych może być stosowana w diagnostyce pemfigus, gdy badanie immunofluorescencyjne bezpośrednie jest niedostępne. Zaletą tej metody jest to, że nie wymaga specjalnego sprzętu, a preparaty histologiczne są trwałe.
Szerokie badanie przesiewowe przeciwciał nabłonkowych jest generalnie zalecane ze względu na nakładające się obrazy kliniczne chorób immunopęcherzowych skóry.5
Monitorowanie przebiegu choroby
Testy IIF i ELISA mają zastosowanie w monitorowaniu aktywności choroby i odpowiedzi na terapię, ponieważ poziomy przeciwciał odzwierciedlają aktywność choroby w najczęstszych postaciach pemfigus.512
Badania serologiczne nie tylko odgrywają rolę w diagnozie, ale również w patogenezie, monitorowaniu choroby, prognozie i odpowiedzi na terapię. Regularne monitorowanie poziomów przeciwciał może pomóc w dostosowaniu leczenia.12
W Wytycznych Chińskich zaleca się stosowanie wskaźnika PDAI (Pemphigus Disease Area Index) do oceny nasilenia choroby przed i w trakcie leczenia.27
Wyzwania diagnostyczne
Diagnostyka pemfigus napotyka na szereg wyzwań:281
- Pemfigus jest chorobą rzadką i często jest ostatnią chorobą braną pod uwagę podczas diagnostyki
- Obraz kliniczny pemfigus może przypominać inne choroby pęcherzowe, co może utrudniać diagnozę
- Nietypowe lub atypowe manifestacje choroby pęcherzowej mogą stanowić wyzwanie diagnostyczne
- Badanie histopatologiczne może pomóc w rozpoznaniu pemfigus i odróżnieniu go od innych podnaskórkowych zmian pęcherzowych
Badania wykazały, że średnio pacjenci potrzebowali 10 miesięcy, aby uzyskać prawidłową diagnozę. Ponad połowa pacjentów zgłaszała ogromne trudności w znalezieniu lekarza wystarczająco kompetentnego, aby dokładnie zdiagnozować (56%) i skutecznie leczyć (51,2%) ich schorzenie.1
Wczesna i dokładna diagnoza jest konieczna, aby upewnić się, że pacjenci nie cierpią z powodu opóźnionego rozpoznania i towarzyszącego niepotrzebnego leczenia oraz że odpowiednia początkowa terapia może zostać rozpoczęta jak najszybciej.29
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.