oś podwzgórze-przysadka-nadnercze
Oś podwzgórze-przysadka-nadnercze (HPA, hypothalamic–pituitary–adrenal axis) to złożony układ neuroendokrynny odpowiedzialny za regulację reakcji organizmu na stres. Stanowi główny mechanizm homeostazy i adaptacji organizmu do zmieniających się warunków środowiska.
Funkcjonowanie osi HPA opiera się na kaskadowym uwalnianiu hormonów: podwzgórze wydziela kortykoliberynę (CRH), która stymuluje przysadkę mózgową do sekrecji hormonu adrenokortykotropowego (ACTH). ACTH z kolei pobudza korę nadnerczy do produkcji glikokortykosteroidów, głównie kortyzolu, który wpływa na metabolizm węglowodanów, tłuszczów i białek oraz działa immunosupresyjnie.
Zaburzenia regulacji osi HPA są związane z wieloma stanami chorobowymi, w tym z zespołem Cushinga, chorobą Addisona, depresją, zespołem stresu pourazowego oraz przewlekłym zmęczeniem. Długotrwały stres może prowadzić do dysregulacji osi, skutkując chronicznym podwyższeniem poziomu kortyzolu, co wiąże się z rozwojem chorób metabolicznych, sercowo-naczyniowych i zaburzeń psychicznych.
Diagnostyka funkcji osi HPA obejmuje pomiary stężenia kortyzolu w surowicy, ślinie lub moczu, testy supresji deksametazonem oraz stymulacji ACTH. Leczenie zaburzeń osi zależy od ich przyczyny i może obejmować farmakoterapię, psychoterapię oraz modyfikację stylu życia.
Powiązane wpisy
- Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Pevisone
Pevisone to krem zawierający ekonazol azotan (10 mg/g) oraz triamcynolon acetonid (1,1 mg/g), przeznaczony wyłącznie do stosowania miejscowego. Należy unikać aplikacji na oczy, powieki oraz podawania doustnego. Leczenie należy przerwać w przypadku znacznego podrażnienia lub reakcji nadwrażliwości. Kortykosteroidy miejscowe mogą ulegać wchłanianiu ogólnoustrojowemu, co może prowadzić do zahamowania czynności nadnerczy, zwłaszcza przy stosowaniu na dużych powierzchniach skóry, uszkodzonej skórze, pod opatrunkami okluzyjnymi lub podczas długotrwałej terapii. U dzieci poniżej 16 lat stosowanie jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko hamowania osi podwzgórze-przysadka-nadnercza i zespołu Cushinga, a u młodzieży powyżej 16 lat wymagana jest szczególna ostrożność i monitorowanie. Długotrwałe stosowanie w okolicy oczu może powodować zaćmę, wzrost ciśnienia śródgałkowego i ryzyko jaskry.
atrofia skóry, butylohydroksyanizol, ciśnienie śródgałkowe, działanie cholinergiczne, ekonazol, hirsutyzm, infekcja oportunistyczna, jaskra, kontaktowe zapalenie skóry, kortykosteroid miejscowy, kwas benzoesowy, nadkażenie skóry, nieimmunologiczna reakcja kontaktowa, odpowiedź immunologiczna skóry, okołoustne zapalenie skóry, opatrunek okluzyjny, oś podwzgórze-przysadka-nadnercze, plamica, rozstępy, teleangiektazje, trądzik, trądzik różowaty, triamcynolon, wchłanianie ogólnoustrojowe, zahamowanie czynności nadnerczy, zaostrzenie z odbicia, zespół Cushinga, zespół odstawienia steroidów - Leksykon leków
Działania niepożądane – Novate 0,5 mg/g
Klobetazol propionian, jako silny kortykosteroid miejscowy, może wywoływać liczne działania niepożądane, których częstość i nasilenie zależą od dawki, czasu stosowania oraz powierzchni aplikacji. Najczęściej obserwuje się miejscowe reakcje skórne, takie jak uczucie pieczenia (≥ 1/100, < 1/10), które ustępuje samoistnie. Inne działania o nieznanej częstości obejmują świąd, atrofię skóry, pękanie, rozstępy, wtórne zakażenia, wysypkę, kontaktowe zapalenie skóry, potówki oraz zaostrzenie choroby podstawowej. Długotrwałe stosowanie, zwłaszcza na dużych powierzchniach lub pod opatrunkami okluzyjnymi, może prowadzić do ogólnoustrojowych efektów, takich jak zespół Cushinga, zaburzenia metaboliczne i elektrolitowe, a także do zmian skórnych, w tym nadmiernego owłosienia i zmian pigmentacyjnych. Szczególną ostrożność należy zachować u dzieci, u których obserwowano również zaburzenia wzrostu i rozwoju oraz zwiększone ryzyko zespołu Cushinga, zwłaszcza przy stosowaniu pod pieluchą lub opatrunkami okluzyjnymi.
alergiczne zapalenie skóry, atrofia skóry, hiperglikemia, hirsutyzm, klobetazol propionian, kortykosteroid miejscowy, łuszczyca, łuszczyca krostkowa, nieostre widzenie, opatrunek okluzyjny, oś podwzgórze-przysadka-nadnercze, otyłość centralna, pękanie skóry, pieczenie skóry, potówki, rozstępy skórne, rozszerzenie naczyń powierzchniowych, ścieńczenie skóry, świąd, twarz księżycowata, wysypka skórna, zaburzenia elektrolitowe, zaburzenia glikemii, zaburzenia pigmentacji skóry, zaburzenia wzrostu, zakażenie wtórne, zaostrzenie choroby podstawowej, zespół Cushinga - Leksykon leków
Przedawkowanie – Alvesco 160 160 mcg/dawkę inh.
Przedawkowanie cyklezonidu, substancji czynnej leku Alvesco 160 (aerozol inhalacyjny, roztwór), w dawkach nawet do 2 880 μg w pojedynczej inhalacji jest dobrze tolerowane i nie wywołuje istotnych klinicznie objawów toksycznych, co eliminuje konieczność specjalistycznego leczenia w przypadku ostrego przedawkowania. Standardowe postępowanie objawowe jest zazwyczaj wystarczające. Jednakże długotrwałe stosowanie dawek przekraczających zalecane 160 μg/dawkę inhalacyjną może prowadzić do subklinicznych zaburzeń czynności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, w tym potencjalnego zahamowania czynności nadnerczy, mimo braku jawnych objawów niewydolności przy dawce 1 280 μg stosowanej przewlekle.
aerozol inhalacyjny, cyklezonid, działania niepożądane, niewydolność nadnerczy, objawy toksyczne, oś podwzgórze-przysadka-nadnercze, przewlekłe przedawkowanie, rezerwa czynnościowa nadnerczy, test stymulacji ACTH, zaburzenia endokrynologiczne, zaburzenia układu endokrynnego, zahamowanie czynności nadnerczy