frataksyna
Frataksyna to białko mitochondrialne kodowane przez gen FXN, zlokalizowany na chromosomie 9q21.11. Odgrywa kluczową rolę w metabolizmie żelaza w mitochondriach, uczestnicząc w biosyntezie klastrów żelazowo-siarkowych (Fe-S), niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania łańcucha oddechowego i wielu enzymów metabolicznych.
Mutacje w genie FXN, najczęściej ekspansja tripletu GAA w pierwszym intronie, prowadzą do zmniejszenia ekspresji frataksyny, co jest bezpośrednią przyczyną ataksji Friedreicha – postępującej, neurodegeneracyjnej choroby dziedziczonej autosomalnie recesywnie. Niedobór frataksyny skutkuje zaburzeniami w metabolizmie żelaza, stresem oksydacyjnym i dysfunkcją mitochondriów, co prowadzi do degeneracji komórek nerwowych, szczególnie w zwojach korzeni grzbietowych rdzenia kręgowego oraz w jądrach móżdżku.
Badania nad frataksyną koncentrują się obecnie na opracowaniu terapii zwiększających jej ekspresję, w tym modulatorów epigenetycznych, leków zwiększających transkrypcję genu FXN oraz metod terapii genowej. Potencjalne strategie terapeutyczne obejmują również podawanie antyoksydantów, chelatorów żelaza oraz substancji poprawiających funkcję mitochondriów, które mogłyby łagodzić skutki niedoboru frataksyny.
Powiązane wpisy
- Leksykon chorób i schorzeń
Ataksja – Etiologia i przyczyny
Ataksja to objaw neurologiczny charakteryzujący się zaburzeniami koordynacji mięśniowej, najczęściej wynikający z uszkodzenia móżdżku, ale także rdzenia kręgowego, nerwów obwodowych lub innych struktur układu nerwowego. Przyczyny ataksji dzieli się na nabyte, dziedziczne i zwyrodnieniowe. Ataksje nabyte obejmują m.in. toksyczne (alkohol, metale ciężkie, leki takie jak fenobarbital, fenytoina, amiodaron), metaboliczne (niedobory witamin B1, B12, E), naczyniowe (udar mózgu, krwotok), immunologiczne (atak na móżdżek w ataksji glutenowej, anty-GAD, paraneoplastycznej), zakaźne (ostre poinfekcyjne ataksje, HIV, borelioza, COVID-19) oraz strukturalne (guzy, ropnie, urazy). Ataksje dziedziczne dzielą się na autosomalnie recesywne (np. ataksja Friedreicha z mutacją w genie FXN, ataksja-teleangiektazja) i dominujące (rdzeniowo-móżdżkowe SCA, ataksje epizodyczne). Zwyrodnieniowe ataksje, takie jak zanik wieloukładowy typu móżdżkowego (MSA-C), charakteryzują się neurodegeneracją móżdżku i szybkim postępem objawów.
ataksja dziedziczna, ataksja Friedreicha, ataksja glutenowa, ataksja idiopatyczna, ataksja nabyta, ataksja rdzeniowo-móżdżkowa, ataksja-teleangiektazja, borelioza, celiakia, choroba Wilsona, dysfagia, dysfunkcja móżdżku, encefalopatia Wernickego, frataksyna, malformacja Arnolda-Chiariego, móżdżek, nakłucie lędźwiowe, niedobór witaminy B1, niedobór witaminy B12, niedobór witaminy E, niedoczynność przytarczyc, niedoczynność tarczycy, ostra ataksja móżdżkowa, porażenie mózgowe, przejściowy atak niedokrwienny, ropień mózgu, stwardnienie rozsiane, substancja toksyczna, udar mózgu, układ odpornościowy, uszkodzenie rdzenia kręgowego, zaburzenie koordynacji mięśniowej, zanik wieloukładowy, zespół paraneoplastyczny