Łuszczyca biała
Epidemiologia
Łuszczyca biała (lichen sclerosus, LS) to przewlekłe, zapalne schorzenie dermatologiczne o częstości występowania szacowanej na 1:1000 do 1:300 osób, z wyraźną przewagą u kobiet (stosunek 3:1 do 10:1). Choroba charakteryzuje się bimodalnym rozkładem wiekowym u kobiet – szczyty zachorowań przypadają na wiek przedpokwitaniowy (4-13 lat) oraz okres okołomenopauzalny (52-60 lat). Najwyższa roczna zapadalność w badaniu szwedzkim wyniosła 224,8/100 000 u kobiet w wieku 70-79 lat. LS lokalizuje się głównie w okolicach narządów płciowych i okołoodbytniczych (85-98%), a zmiany pozagenitalne są rzadkie (15-20%). U około 15,4% pacjentów stwierdza się współistnienie chorób autoimmunologicznych, zwłaszcza u kobiet (18,9%), z dominacją chorób tarczycy (15,2%). Występuje zwiększone ryzyko rozwoju raka płaskonabłonkowego w obszarach objętych LS – u kobiet ryzyko raka sromu wynosi 2-6%, a u mężczyzn raka prącia około 1%. Regularne stosowanie miejscowych kortykosteroidów może redukować to ryzyko.
Epidemiologia łuszczycy białej
Łuszczyca biała (lichen sclerosus, LS) jest stosunkowo rzadkim, przewlekłym, zapalnym schorzeniem dermatologicznym, którego dokładna częstość występowania w populacji ogólnej nie jest w pełni poznana. Szacunkowe dane wskazują, że choroba dotyka od 1 na 1000 do 1 na 300 osób, jednak te wartości są prawdopodobnie zaniżone ze względu na znaczną liczbę przypadków bezobjawowych oraz częste błędy diagnostyczne12. W badaniu obejmującym populację szwedzką stwierdzono roczną zapadalność na poziomie 80,9 przypadków na 100 000 osób, z wyraźną przewagą u kobiet (114,4) w porównaniu do mężczyzn (47,2)34.
Rozkład płci i wieku
Łuszczyca biała dotyka obu płci, jednak zdecydowanie częściej występuje u kobiet. Stosunek zachorowań kobiet do mężczyzn waha się od 3:1 do nawet 10:1156. Choroba może wystąpić w każdym wieku, jednak charakteryzuje się bimodalnym rozkładem zachorowań, szczególnie widocznym u kobiet1.
Pierwszy szczyt zachorowań obserwuje się u dziewcząt w wieku przedpokwitaniowym (między 4 a 13 rokiem życia), a drugi w okresie okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym (piąta i szósta dekada życia)17. Średni wiek w momencie diagnozy u kobiet mieści się w przedziale 52-60 lat1.
W badaniu szwedzkim najwyższą roczną zapadalność odnotowano w grupie wiekowej 70-79 lat, zarówno wśród mężczyzn (62,4/100 000) jak i kobiet (224,8/100 000)4. U mężczyzn najczęstszy wiek występowania choroby przypada między 21 a 30 rokiem życia, choć schorzenie może dotykać również chłopców w wieku 9-11 lat8.
Występowanie w różnych lokalizacjach
Łuszczyca biała występuje przede wszystkim w okolicach narządów płciowych i okolicy okołoodbytniczej (85-98% przypadków). Zmiany pozagenitalne obserwuje się tylko w 15-20% przypadków19. Łuszczyca biała pozagenitalna jest rzadko spotykana u dzieci1. Ekstremalnie rzadko choroba może obejmować również błonę śluzową jamy ustnej1.
Częstość występowania łuszczycy białej w okolicy sromu u dziewczynek przed pierwszą miesiączką szacuje się na 1:900 (0,1%)27. U kobiet w podeszłym wieku przebywających w domach opieki, częstość występowania wynosiła około 3% (1 na 30)1011.
Związek z chorobami współistniejącymi
Pacjenci z łuszczycą białą często wykazują współistnienie innych chorób autoimmunologicznych. Około 15,4% wszystkich pacjentów z LS ma przynajmniej jedną chorobę autoimmunologiczną, przy czym występują one znacznie częściej u kobiet (18,9%) niż u mężczyzn (5,1%)12. W szczególności choroby autoimmunologiczne tarczycy są istotnie częstsze wśród kobiet w porównaniu z mężczyznami (15,2% vs 3,8%)12.
Około 20% pacjentów z łuszczycą białą ma w wywiadzie inne choroby autoimmunologiczne, takie jak choroby tarczycy, niedokrwistość złośliwa, bielactwo, cukrzyca typu 1 czy łysienie plackowate513. Około 15% pacjentów zgłasza występowanie łuszczycy białej wśród członków rodziny5.
Ryzyko rozwoju nowotworu
Istotnym aspektem związanym z łuszczycą białą jest zwiększone ryzyko rozwoju raka płaskonabłonkowego w obszarach objętych zmianami chorobowymi314. U kobiet z LS występuje nieznacznie podwyższone ryzyko rozwoju raka płaskonabłonkowego sromu, szacowane na 2-6%, w porównaniu do 0,5% w populacji ogólnej1516. Badanie kohortowe wykazało skumulowaną częstość występowania raka płaskonabłonkowego sromu (VSCC) na poziomie 6,7%1718.
W przypadku mężczyzn, od jednej trzeciej do połowy wszystkich przypadków raka prącia jest związanych z łuszczycą białą, przy czym częstość występowania waha się od 0 do 12,5%, co prawdopodobnie odzwierciedla skuteczność leczenia i czas postawienia diagnozy19. Ogólne ryzyko rozwoju raka płaskonabłonkowego prącia u mężczyzn z LS jest niższe niż u kobiet i wynosi około 1%20.
Badania sugerują, że prawidłowe i konsekwentne stosowanie miejscowych kortykosteroidów może zmniejszyć ryzyko rozwoju raka2114. Z tego powodu zaleca się regularne kontrole lekarskie i samobadanie zmian skórnych u pacjentów z łuszczycą białą22.
Nadzór i monitorowanie
Ze względu na zwiększone ryzyko transformacji nowotworowej, pacjenci z łuszczycą białą w okolicy narządów płciowych powinni być objęci długoterminową opieką i regularnymi kontrolami523. Zaleca się badania kontrolne co 6-12 miesięcy, szczególnie w przypadku pacjentek z LS sromu, u których ryzyko rozwoju raka wzrasta wraz z czasem trwania choroby2425.
Prawdopodobieństwo wystąpienia nowotworu u pacjentek z LS wzrasta wraz z czasem – po 24 miesiącach wynosi 1,2%, po 60 miesiącach – 3,0%, po 120 miesiącach – 7,1%, a po 300 miesiącach (25 latach) – aż 36,8%22. Dane te podkreślają konieczność dożywotniego nadzoru nad pacjentami z łuszczycą białą.
Kontrole powinny obejmować dokładne badanie fizykalne obszarów dotkniętych chorobą, a wszelkie niepokojące zmiany, szczególnie hiperkeratotyczne lub niereagujące na leczenie, powinny być poddane biopsji2025. Badania wskazują, że rak płaskonabłonkowy występował głównie u pacjentów niestosujących się do zaleceń terapeutycznych22.
Trendy epidemiologiczne
Obserwuje się tendencję wzrostową w zakresie zapadalności na łuszczycę białą. W badaniu duńskim obejmującym okres od 1997 do 2022 roku stwierdzono, że zapadalność na potwierdzoną biopsją łuszczycę białą sromu wzrosła z 5,0 na 100 000 osobolat na początku okresu do 35,7 na 100 000 osobolat na końcu10. Podobnie, w holenderskim badaniu zaobserwowano niemal dwukrotny wzrost zapadalności na LS sromu – z 7,4 do 14,6 na 100 000 kobietolat między 1991 a 2011 rokiem61726.
Czynniki wpływające na epidemiologię
Na epidemiologię łuszczycy białej wpływa szereg czynników, które mogą prowadzić do niedoszacowania jej rzeczywistej częstości występowania:
- Bezobjawowy przebieg u około jednej trzeciej pacjentów227
- Błędne diagnozy lub brak rozpoznania przez klinicystów328
- Rozproszenie pacjentów między różnymi specjalnościami medycznymi (dermatologia, ginekologia, urologia, medycyna rodzinna)222
- Opóźnienia w poszukiwaniu pomocy medycznej, szczególnie w przypadku łagodnych objawów29
- Obawa przed stygmatyzacją, zwłaszcza w przypadku dziewczynek przed okresem dojrzewania28
U kobiet w wieku rozrodczym łuszczyca biała może przebiegać z łagodnymi objawami, co opóźnia diagnozę o kilka lat i prowadzi do niedoszacowania rzeczywistej częstości występowania w tej grupie wiekowej27. Bimodalny rozkład zachorowań u kobiet może być również zniekształcony ze względu na zmiany poziomów estrogenów, które mogą osłabić integralność strukturalną skóry sromu, prowadząc do nasilenia objawów u dziewcząt przed pokwitaniem i kobiet w okresie menopauzy29.
W przypadku mężczyzn, częstość występowania łuszczycy białej jest prawdopodobnie związana z odsetkiem obrzezanych. Mężczyźni z historią obrzezania noworodkowego są praktycznie wolni od tej choroby11. Badanie foreskin po terapeutycznym obrzezaniu z powodu zwężenia ujawniło wiele przypadków nierozpoznanej wcześniej łuszczycy białej10.
Różnice regionalne i etniczne
Nie wykazano predylekcji rasowej ani dla genitalnej, ani pozagenitalnej postaci łuszczycy białej101. Choroba może występować u osób z wszystkich grup etnicznych30. Najnowsze doniesienie na temat częstości występowania LS w Botswanie wskazuje na 0,2%, co mieści się w zakresie podawanym dla populacji zachodnich6.
Jednakże częstość występowania łuszczycy białej może się różnić w zależności od regionu świata i dostępu do opieki zdrowotnej. W Europie łuszczyca biała jest klasyfikowana jako choroba powszechna przez Europejskie Forum Dermatologiczne, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych Narodowy Instytut Zdrowia (NIH) i Narodowa Organizacja ds. Rzadkich Zaburzeń (NORD) uznają ją za chorobę rzadką6.
Łuszczyca biała u dzieci
Łuszczyca biała u dzieci stanowi około 7-15% wszystkich przypadków LS3132. Stosunek płci w tej grupie wiekowej jest odwrócony w porównaniu do dorosłych – częstość występowania wynosi 0,5% u chłopców i 0,11% u dziewcząt29.
Ta odwrócona proporcja może wynikać z tendencyjności wykrywania, ponieważ chłopcy są często kierowani do lekarza z powodu stulejki związanej z LS, podczas gdy dziewczynki mogą być bezobjawowe we wczesnym stadium choroby i rozwijać charakterystyczne zmiany dopiero w wieku dorosłym29.
U dziewczynek przed pokwitaniem obserwuje się wyraźny szczyt zachorowań między 4 a 6 rokiem życia7. Łuszczyca biała pozagenitalna jest rzadko spotykana u dzieci1.
Wczesna diagnoza, leczenie i monitorowanie łuszczycy białej u dzieci ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania potencjalnym uszkodzeniom anatomicznym, problemom psychologicznym i rozwojowi nowotworów w przyszłości33.
Wyzwania w diagnozowaniu i monitorowaniu
Obecna świadomość łuszczycy białej wśród pracowników służby zdrowia jest niedostateczna, co często prowadzi do błędnej diagnozy, opóźnionego leczenia i niewystarczającego monitorowania334. Pierwsze objawy są zwykle bardzo niespecyficzne i mogą być błędnie diagnozowane przez lekarzy niebędących ginekologami lub dermatologami7.
U kobiet niektóre objawy mogą samoistnie ustąpić po pierwszej miesiączce, a przebieg choroby może być utajony, co dodatkowo przyczynia się do niedoszacowania epidemiologii7. W badaniu pacjentów z potwierdzoną biopsją LS średni wiek w momencie diagnozy wynosił 32 lata, podczas gdy początek objawów występował w wieku 27 lat, co wskazuje na potencjalne opóźnienie diagnostyczne22.
Wyzwaniem w monitorowaniu jest również fakt, że łuszczyca biała jest chorobą przewlekłą, wymagającą długoterminowej opieki. Pacjenci z LS powinni być obserwowani przez całe życie ze względu na ryzyko nawrotów oraz możliwość rozwoju raka płaskonabłonkowego2435.
Znaczenie nadzoru onkologicznego
Ze względu na zwiększone ryzyko rozwoju raka płaskonabłonkowego w obszarach dotkniętych łuszczycą białą, istotne jest prowadzenie regularnych kontroli onkologicznych. Zaleca się coroczne badanie skóry okolic narządów płciowych, a pacjenci powinni regularnie (np. co miesiąc) samodzielnie sprawdzać skórę pod kątem guzków lub ran, które nie goją się14.
Szczególnej uwagi wymagają pacjenci z LS sromu związanym z uporczywymi objawami, miejscowym pogrubieniem skóry (związanym z wyższym ryzykiem zmian złośliwych) lub śródnabłonkową neoplazją sromu (VIN)36. Badania sugerują, że nowotwory rozwijają się głównie na zmienionych tkanach sklerotycznych, zwłaszcza w przedniej części sromu16.
Prawdopodobieństwo wystąpienia zmiany nowotworowej wzrasta wraz z wiekiem i czasem trwania choroby, dlatego zaleca się dożywotni nadzór nad łuszczycą białą25. Badania pokazują, że raka płaskonabłonkowego obserwowano tylko u pacjentów niestosujących się do zaleceń terapeutycznych, co sugeruje, że dobra kontrola łuszczycy białej może zmniejszyć ryzyko raka sromu2214.
Ważne jest wczesne diagnozowanie łuszczycy białej, skuteczne jej leczenie oraz wykonywanie biopsji wszystkich nieprawidłowych obszarów, co może pomóc w zmniejszeniu ryzyka rozwoju lub przeoczenia diagnozy raka skóry14.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.