Listerioza
Etiologia i przyczyny
Listerioza jest zakażeniem wywołanym przez Gram-dodatnie, fakultatywnie beztlenowe pałeczki Listeria monocytogenes, które wykazują zdolność namnażania się w szerokim zakresie temperatur, w tym w temperaturach chłodniczych od -1,5°C do 44°C. Główną drogą zakażenia jest spożycie skażonej żywności, zwłaszcza wędlin, niepasteryzowanych produktów mlecznych, ryb i owoców morza oraz surowych warzyw i owoców. L. monocytogenes jest patogenem wewnątrzkomórkowym, wykorzystującym mechanizm „konia trojańskiego” do unikania odpowiedzi immunologicznej i rozprzestrzeniania się w organizmie. Szczególnie narażone na ciężki przebieg zakażenia są kobiety w ciąży (10-20-krotnie wyższe ryzyko), noworodki, osoby starsze (>65 lat) oraz pacjenci z obniżoną odpornością, w tym zakażeni HIV/AIDS, chorzy onkologiczni i po przeszczepach. Dawka zakaźna jest stosunkowo wysoka, ale zdolność bakterii do namnażania się w warunkach chłodniczych zwiększa ryzyko infekcji mimo standardowych środków ostrożności.
Etiologia Listeriozy
Listerioza jest zakażeniem wywołanym przez bakterie z rodzaju Listeria monocytogenes, będące Gram-dodatnimi, fakultatywnie beztlenowymi pałeczkami, które mogą przetrwać i namnażać się w różnych środowiskach, w tym w temperaturach chłodniczych.12 Warto zauważyć, że chociaż istnieje kilka gatunków Listeria, to właśnie L. monocytogenes jest głównym patogenem odpowiedzialnym za zakażenia u ludzi, choć odnotowano również pojedyncze przypadki zakażeń wywołanych przez Listeria ivanovii i Listeria seeligeri.34 Spośród sześciu gatunków Listeria, tylko L. monocytogenes wywołuje choroby u ludzi.5
Bakteria Listeria monocytogenes należy do jednych z najbardziej zjadliwych patogenów przenoszonych drogą pokarmową.4 Odpowiada za szacunkowo 1600 zakażeń i 260 zgonów rocznie w Stanach Zjednoczonych, zajmując trzecie miejsce pod względem liczby zgonów wśród bakteryjnych patogenów przenoszonych z żywnością, z wskaźnikami śmiertelności przekraczającymi nawet te obserwowane przy zakażeniach Salmonella spp. i Clostridium botulinum.46
Rezerwuary i występowanie bakterii
Bakterie Listeria monocytogenes są powszechnie występującymi mikroorganizmami, które można znaleźć w wielu środowiskach naturalnych:78
- Gleba
- Woda
- Odchody zwierzęce
- Rozkładająca się roślinność
- Przewód pokarmowy zwierząt
- Środowisko produkcji żywności
L. monocytogenes jest wyjątkowo odporna i posiada zdolność przeżycia w trudnych warunkach. Bakteria może rozwijać się w szerokim zakresie temperatur, od -1,5°C do 44°C, co oznacza, że jest w stanie namnażać się nawet w temperaturach chłodniczych.107 Ta unikalna właściwość sprawia, że standardowe metody przechowywania żywności, takie jak chłodzenie, mogą być nieskuteczne w powstrzymaniu wzrostu bakterii.11 Dodatkowo, bakteria jest w stanie tworzyć biofilm, co ułatwia jej przetrwanie w środowisku.12
Drogi zakażenia
Głównym źródłem zakażenia Listeria monocytogenes jest spożycie skażonej żywności.1314 Szacuje się, że 85-95% wszystkich przypadków listeriozy jest związanych z transmisją drogą pokarmową.15 Zakażenie może również nastąpić poprzez:
- Kontakt ze skażonymi powierzchniami, takimi jak deski do krojenia i blaty kuchenne16
- Bezpośredni kontakt z zakażonymi zwierzętami16
- Transmisję pionową od matki do płodu (przezłożyskową) lub podczas porodu172
- Zakażenia szpitalne (rzadko)17
Po spożyciu skażonej żywności, bakterie Listeria monocytogenes docierają do przewodu pokarmowego, skąd mogą przedostać się do krwiobiegu.18 L. monocytogenes jest patogenem wewnątrzkomórkowym, co oznacza, że ma zdolność do wnikania do komórek gospodarza i namnażania się wewnątrz nich.4 Ten mechanizm, znany jako „mechanizm konia trojańskiego”, umożliwia bakteriom unikanie układu odpornościowego gospodarza i rozprzestrzenianie się w organizmie.19
Zakażenia płodu i noworodka
Szczególnie niebezpieczne są zakażenia Listeria monocytogenes u kobiet w ciąży, ponieważ bakterie mogą przenikać przez łożysko i infekować płód.817 Transmisja do płodu może odbywać się dwoma drogami:
Zakażenie listeriozą podczas ciąży może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak poronienie, poród przedwczesny, martwy poród lub poważne problemy zdrowotne u noworodka, w tym zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i posocznica.2015 Co niepokojące, u kobiet w ciąży zakażenie często przebiega bezobjawowo lub objawia się jedynie łagodnymi, grypopodobnymi symptomami, co może opóźnić interwencję medyczną.15
Źródła zakażenia Listeria
Zakażenie listeriozą jest najczęściej spowodowane spożyciem żywności skażonej bakteriami Listeria monocytogenes.13 Bakterie te mogą zanieczyszczać żywność na każdym etapie łańcucha żywnościowego – od uprawy i produkcji, przez przetwarzanie, aż po przechowywanie i przygotowywanie posiłków.21
Żywność wysokiego ryzyka
Listeria monocytogenes może zanieczyszczać różne produkty spożywcze, jednak pewne kategorie żywności są szczególnie narażone na skażenie:2223
- Wędliny i mięsa garmażeryjne: wędliny krojone w delikatesach, parówki, pasztety, mięsa wędzone, gotowe do spożycia produkty mięsne
- Niepasteryzowane produkty mleczne: surowe mleko, sery miękkie (brie, camembert, feta, pleśniowe, typu queso fresco)
- Ryby i owoce morza: wędzone ryby, surowe owoce morza, gotowe do spożycia produkty z owoców morza
- Świeże produkty roślinne: surowe warzywa, kiełki, melony, sałatki gotowe do spożycia
- Gotowe produkty garmażeryjne: sałatki delikatesowe, kanapki, potrawy gotowe do spożycia
Według badania opublikowanego w International Journal of Food Microbiology, ponad 90% zgłoszonych zakażeń listeriozą było związanych z wędlinami, a następnie sałatkami, serami, owocami morza i mrożonymi warzywami.22 W 2020 roku badanie próbek mrożonych owoców i warzyw z punktów sprzedaży detalicznej i gastronomii wykazało obecność L. monocytogenes w 10% mrożonych warzyw.25
Mechanizmy zanieczyszczenia
Istnieje kilka mechanizmów, poprzez które Listeria monocytogenes może zanieczyszczać żywność:7
- Zanieczyszczenie pierwotne: podczas zbiorów, gdy produkty roślinne mają kontakt ze skażoną glebą lub wodą, lub gdy zwierzęta są nosicielami bakterii
- Zanieczyszczenie wtórne: podczas przetwarzania, przygotowywania, pakowania lub transportu żywności
- Zanieczyszczenie krzyżowe: poprzez przeniesienie bakterii z jednej żywności na drugą lub z powierzchni na żywność
Środowiska produkcyjne mogą zostać skażone przez surowce, wodę, glebę i powietrze. Bakterie Listeria mogą przetrwać i namnażać się w niehigienicznych warunkach produkcji żywności, prowadząc do zanieczyszczenia gotowych produktów.7 Co szczególnie niepokojące, Listeria wykazuje zdolność do tworzenia biofilmu na powierzchniach, co znacznie utrudnia jej eliminację poprzez standardowe procedury czyszczenia.12
Warto podkreślić, że chociaż pasteryzacja i gotowanie zabijają bakterie Listeria, niektóre produkty gotowe do spożycia mogą zostać zanieczyszczone po obróbce termicznej, a przed zapakowaniem.27 Na przykład, wędliny mogą zostać zanieczyszczone podczas krojenia w delikatesach.28
Czynniki sprzyjające zanieczyszczeniu żywności
Istnieje kilka czynników, które sprzyjają skażeniu żywności bakteriami Listeria:29
- Zdolność do wzrostu w niskich temperaturach: bakterie mogą namnażać się nawet w temperaturach chłodniczych (2-8°C)
- Odporność na warunki środowiskowe: L. monocytogenes potrafi przetrwać w szerokim zakresie pH i zasolenia
- Długi okres przechowywania żywności: im dłużej produkt jest przechowywany, tym większa szansa na namnożenie się bakterii do poziomu wywołującego chorobę
- Brak ponownej obróbki termicznej: produkty gotowe do spożycia często nie są poddawane dalszej obróbce termicznej przed konsumpcją
Szczególnym przypadkiem są produkty mleczne i mięsne o wysokiej zawartości tłuszczu, które sprzyjają wzrostowi Listeria.12 Dodatkowo, im dłużej skażone produkty są przechowywane w lodówce, tym więcej czasu bakterie mają na namnożenie się.30
Dawka zakaźna i patogeneza
Zakażenie Listeria monocytogenes charakteryzuje się kilkoma unikalnymi cechami patogenezy, które wpływają na przebieg infekcji i jej konsekwencje kliniczne.
Dawka zakaźna
Dawka zakaźna L. monocytogenes, czyli liczba bakterii potrzebna do wywołania klinicznego zakażenia, jest stosunkowo duża.1 Oznacza to, że do wywołania choroby konieczne jest spożycie znacznej liczby bakterii. Jednak ze względu na zdolność Listeria do namnażania się w temperaturach chłodniczych, liczba bakterii może osiągnąć poziom infekcyjny mimo typowych środków ostrożności związanych z przechowywaniem żywności.1
Warto zauważyć, że dawka zakaźna jest zróżnicowana i zależy od:4
- Szczepu bakterii – niektóre szczepy L. monocytogenes są bardziej zjadliwe niż inne
- Podatności osoby zakażonej – osoby z obniżoną odpornością wymagają mniejszej liczby bakterii do rozwoju infekcji
Mechanizm patogenezy
Patogeneza zakażenia Listeria monocytogenes obejmuje kilka kluczowych etapów:4
- Wniknięcie do organizmu: najczęściej przez spożycie skażonej żywności
- Przetrwanie w przewodzie pokarmowym: L. monocytogenes wykazuje oporność na wysokie stężenie kwasów żółciowych spotykanych w przewodzie pokarmowym, co umożliwia jej przetrwanie19
- Inwazja nabłonka jelitowego: bakterie penetrują komórki nabłonka jelitowego
- Rozprzestrzenienie systemowe: dostanie się do krwiobiegu i dalsze rozprzestrzenianie się do narządów docelowych
- Inwazja komórkowa: wnikanie do komórek gospodarza (np. makrofagów) i namnażanie się wewnątrzkomórkowe
Listeria monocytogenes ma unikalną zdolność do przetrwania i namnażania się w komórkach fagocytarnych gospodarza.4 Ten proces, znany jako „mechanizm konia trojańskiego”, umożliwia bakteriom uniknięcie odpowiedzi immunologicznej i rozprzestrzenienie się po organizmie.19 U osób zdrowych z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym, bakterie L. monocytogenes w krwiobiegu są pochłaniane przez makrofagi i eliminowane z organizmu.32 Jednak u osób z obniżoną odpornością, patogen może rozprzestrzeniać się po organizmie, wywołując różne stany chorobowe.32
Szczególne zagrożenia dla kobiet w ciąży i płodu
Listeria monocytogenes stanowi wyjątkowe zagrożenie dla kobiet w ciąży i ich nienarodzonych dzieci.33 Bakterie mogą namnażać się w łożysku i powodować zakażenie ze względu na osłabioną odporność komórkową podczas ciąży.17
Mechanizm zakażenia płodu obejmuje:15
- Przezłożyskowe przeniesienie: bakterie przedostają się przez łożysko do płodu
- Zakażenie wstępujące: bakterie mogą przemieszczać się z skolonizowanych dróg rodnych
Co niepokojące, kobiety w ciąży z naturalnie obniżoną odpornością komórkową są około 10-20 razy bardziej podatne na zakażenie listeriozą niż populacja ogólna.3324 U kobiet w ciąży zakażenie często przebiega bezobjawowo lub z łagodnymi objawami, co opóźnia interwencję medyczną, podczas gdy konsekwencje dla płodu mogą być dramatyczne.15
Czynniki ryzyka i grupy wysokiego ryzyka
Chociaż listerioza może dotknąć każdego człowieka, istnieją określone grupy demograficzne i stany kliniczne, które znacząco zwiększają ryzyko zarówno zakażenia, jak i poważnych powikłań związanych z tym zakażeniem.
Grupy wysokiego ryzyka
Następujące grupy osób są szczególnie narażone na zakażenie Listeria monocytogenes i rozwój ciężkiej postaci listeriozy:1823
- Kobiety w ciąży: około 10-20 razy większe ryzyko niż w populacji ogólnej339
- Noworodki: szczególnie podatne na zakażenia okołoporodowe18
- Osoby starsze (powyżej 65 lat): 4 razy większe ryzyko niż populacja ogólna34
- Osoby z obniżoną odpornością: z powodu chorób lub przyjmowanych leków23
Szczególne zagrożenie dla osób starszych wynika z faktu, że wraz z wiekiem funkcja układu odpornościowego ulega osłabieniu, co oznacza, że organizm nie jest w stanie tak skutecznie rozpoznawać i eliminować szkodliwych drobnoustrojów.3436
Stany i choroby zwiększające ryzyko
Istnieją konkretne stany kliniczne i choroby, które znacząco zwiększają podatność na zakażenie Listeria monocytogenes:37
- Zakażenie HIV/AIDS: 65-145 razy większe ryzyko niż w populacji ogólnej38
- Nowotwory złośliwe: szczególnie nowotwory krwi18
- Przeszczepy narządów i przyjmowanie leków immunosupresyjnych39
- Cukrzyca37
- Marskość wątroby37
- Choroby nerek37
- Leczenie reumatoidalnego zapalenia stawów i przyjmowanie leków immunosupresyjnych37
- Chirurgiczne usunięcie śledziony37
Zakażenie HIV znacznie zwiększa ryzyko listeriozy. Szacowana częstość występowania listeriozy wśród pacjentów zakażonych HIV w aglomeracji Atlanta wynosiła 52 przypadki na 100 000 pacjentów rocznie, a wśród pacjentów z AIDS 115 przypadków na 100 000 pacjentów rocznie, co stanowi częstość 65-145 razy wyższą niż w populacji ogólnej.38 Śmiertelność związana z listeriozą u pacjentów z HIV wynosiła około 29%.38
Farmakologiczne czynniki ryzyka
Niektóre leki mogą zwiększać ryzyko zakażenia Listeria monocytogenes poprzez osłabienie układu odpornościowego:12
- Leki immunosupresyjne stosowane po przeszczepach
- Kortykosteroidy3
- Leki biologiczne, szczególnie infliksymab12
- Chemioterapia przeciwnowotworowa37
Na podstawie danych FDA, szczególnie wysokie ryzyko zakażenia listeriozą wiąże się ze stosowaniem infliksymabu – odnotowano 266 przypadków listeriozy u pacjentów otrzymujących leki biologiczne.12
Koinfekcje i czynniki wspierające zakażenie
Oprócz głównych czynników ryzyka, istnieją również inne okoliczności, które mogą sprzyjać rozwojowi listeriozy lub wpływać na jej przebieg kliniczny.
Rola koinfekcji
Istnieją dowody sugerujące, że współistniejące zakażenia mogą odgrywać rolę w patogenezie listeriozy. W badaniu dotyczącym wybuchu listeriozy w Filadelfii w latach 1986-1987, zaobserwowano, że zidentyfikowane czynniki ryzyka mogły być związane z nosicielstwem L. monocytogenes, a współistniejący organizm mógł przyczynić się do rozwoju rozproszonej choroby.40
Autorzy badania sugerowali, że w przyszłych dochodzeniach epidemiologicznych dotyczących wybuchów listeriozy należy rozważyć potencjalne czynniki współistniejące.40 Może to oznaczać, że samo nosicielstwo L. monocytogenes nie zawsze prowadzi do rozwoju choroby, a inne czynniki, w tym współistniejące zakażenia, mogą odgrywać rolę w inicjowaniu inwazyjnego procesu chorobowego.
Czynniki środowiskowe
Istnieją również specyficzne warunki środowiskowe, które mogą sprzyjać rozwijaniu się zakażeń Listeria monocytogenes:
- Warunki środowiskowe w produkcji żywności: L. monocytogenes może kolonizować środowiska przetwórstwa żywności, co może prowadzić do zakażeń przenoszonych drogą pokarmową39
- Długie łańcuchy chłodnicze: przedłużone przechowywanie w przemysłowych obiektach chłodniczych i domowych lodówkach może prowadzić do zanieczyszczenia produktów spożywczych przez Listeria monocytogenes39
- Zmiana pH w kiszonkach: mniej kwaśne pH zepsutej kiszonki (pH 5,0) sprzyja namnażaniu się Listeria monocytogenes, co jest istotnym czynnikiem ryzyka w przypadku zakażeń zwierząt hodowlanych41
Warto zauważyć, że listerioza jest przede wszystkim chorobą okresu zimowo-wiosennego u zwierząt przebywających w zagrodach lub hodowanych w pomieszczeniach, co może być związane z warunkami karmienia i przechowywania paszy.10
Predyspozycje geograficzne i etniczne
Istnieją również pewne predyspozycje geograficzne i etniczne związane z zakażeniami Listeria monocytogenes:
- Zwiększone ryzyko w krajach uprzemysłowionych: zakażenia są częstsze w krajach z przemysłowymi obiektami do przechowywania i dystrybucji żywności17
- Zwiększone ryzyko u kobiet latynoamerykańskich: w Stanach Zjednoczonych ryzyko jest szczególnie wysokie u kobiet pochodzenia latynoamerykańskiego12
Predyspozycje te mogą wynikać z kombinacji czynników genetycznych, kulturowych (np. zwyczaje żywieniowe) oraz społeczno-ekonomicznych, które wpływają na ekspozycję na Listeria monocytogenes i podatność na rozwój choroby.
Epidemiologia zakażeń Listeria
Listerioza jest stosunkowo rzadką chorobą, ale jej konsekwencje mogą być bardzo poważne, szczególnie dla określonych grup ryzyka.6 Analiza epidemiologiczna dostarcza cennych informacji na temat występowania, dystrybucji i skutków zakażeń Listeria monocytogenes.
Częstotliwość występowania
Według danych epidemiologicznych, częstość występowania zakażeń L. monocytogenes wynosi około 2,9 przypadków na milion mieszkańców, z wyższą częstością wśród osób starszych i kobiet w ciąży.42 Szacuje się, że rocznie w Stanach Zjednoczonych występuje około 1600 przypadków listeriozy, z czego około 260 kończy się zgonem.623
Kobiety w ciąży stanowią około 27% wszystkich przypadków, przy czym większość z nich występuje w trzecim trymestrze ciąży.42 Wśród przypadków niebędących związanymi z ciążą, 70% dotyczy pacjentów z obniżoną odpornością.42
Śmiertelność i powikłania
Listerioza charakteryzuje się wysoką śmiertelnością w porównaniu do innych chorób przenoszonych drogą pokarmową. Ogólna śmiertelność w przypadku zakażenia L. monocytogenes wynosi 15-20%.42 Listeria odpowiada za 19% wszystkich zgonów spowodowanych zakażeniami przenoszonymi drogą pokarmową.42
W przypadku zakażeń związanych z ciążą, 22% skutkowało utratą płodu lub śmiercią noworodka, choć matki zwykle przeżywają.42 Wśród osób starszych i z obniżoną odpornością, listerioza może prowadzić do poważnych powikłań, w tym posocznicy i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, z wysokim wskaźnikiem śmiertelności.22
Wskaźnik hospitalizacji w przypadku listeriozy wynosi około 90%, podczas gdy wskaźnik śmiertelności może wynosić od 20% do 30%, nawet przy odpowiednim leczeniu antybiotykami.22
Globalne różnice i trendy
Występowanie listeriozy wykazuje pewne różnice geograficzne i czasowe. Jest bardziej powszechna w krajach uprzemysłowionych, co może być związane z długimi łańcuchami chłodniczymi i przemysłowym przetwarzaniem żywności.1739
Chociaż bakteria Listeria monocytogenes została po raz pierwszy opisana w latach 20. XX wieku, listerioza została uznana za poważny problem zdrowia publicznego dopiero od 1981 roku, kiedy to podczas epidemii w Kanadzie ujawniono, że źródłem zakażenia u ludzi jest żywność.39
W ostatnich latach odnotowano wzrost liczby ognisk listeriozy związanych z niepasteryzowanymi produktami mlecznymi oraz świeżymi owocami i warzywami, podczas gdy wcześniejsze ogniska były częściej związane z zanieczyszczonymi wędlinami i hot dogami.24 Dowody sugerują, że przypadki mogą rosnąć, o czym świadczy około 30 ognisk listeriozy odnotowanych w Stanach Zjednoczonych w ostatniej dekadzie.43
Podsumowanie etiologii listeriozy
Listerioza jest poważną chorobą zakaźną wywoływaną głównie przez bakterię Listeria monocytogenes, która może zagrażać życiu, szczególnie u osób z grup wysokiego ryzyka. Bakteria ta jest powszechnie występującym mikroorganizmem, znajdującym się w glebie, wodzie, odchodach zwierzęcych i rozkładającej się roślinności.78
Główną drogą zakażenia jest spożycie skażonej żywności, szczególnie niepasteryzowanych produktów mlecznych, wędlin, gotowych do spożycia produktów mięsnych i rybnych oraz surowych warzyw i owoców.13 Unikalne cechy L. monocytogenes, takie jak zdolność do namnażania się w temperaturach chłodniczych, tworzenie biofilmu i wewnątrzkomórkowy mechanizm patogenezy, czynią ją szczególnie niebezpiecznym patogenem.719
Szczególnie narażone na zakażenie i poważne powikłania są kobiety w ciąży, noworodki, osoby starsze powyżej 65 roku życia oraz osoby z obniżoną odpornością, w tym pacjenci z HIV/AIDS, nowotworami i po przeszczepach.2318 U kobiet w ciąży zakażenie może być szczególnie podstępne, przebiegając bezobjawowo lub z łagodnymi objawami grypopodobnymi, jednocześnie stanowiąc poważne zagrożenie dla płodu.15
Pomimo stosunkowo niskiej częstości występowania (około 1600 przypadków rocznie w USA), listerioza charakteryzuje się wysokim wskaźnikiem hospitalizacji (około 90%) i śmiertelności (15-30%), co czyni ją trzecią wiodącą przyczyną zgonów wśród chorób przenoszonych drogą pokarmową.62242
Skuteczna profilaktyka listeriozy wymaga przestrzegania zasad bezpieczeństwa żywności, unikania produktów wysokiego ryzyka przez osoby z grup narażonych oraz szybkiej interwencji medycznej w przypadku podejrzenia zakażenia.44
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.