Listerioza
Objawy
Listerioza to zakażenie bakteryjne wywołane przez Listeria monocytogenes, o zmiennym okresie inkubacji od kilku godzin do 70 dni (średnio około 3 tygodni). Choroba występuje w dwóch postaciach: nieinwazyjnej, objawiającej się łagodnym, samoograniczającym się zapaleniem żołądka i jelit u osób zdrowych, oraz inwazyjnej, która dotyka głównie grupy wysokiego ryzyka (kobiety w ciąży, noworodki, osoby starsze i immunosupresyjne) i charakteryzuje się wysoką śmiertelnością (20-30%). Objawy inwazyjnej listeriozy obejmują gorączkę, bóle mięśni, objawy neurologiczne (sztywność karku, splątanie, drgawki) oraz poważne powikłania, takie jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, posocznica i zapalenie wsierdzia. U kobiet w ciąży zakażenie przebiega często łagodnie, ale może prowadzić do poronienia, porodu przedwczesnego, martwego porodu lub zakażenia noworodka, z około 22% ryzykiem śmierci okołoporodowej.
Listerioza – charakterystyka ogólna
Listerioza to zakażenie bakteryjne wywołane przez Listeria monocytogenes, bakterię powszechnie występującą w glebie i wodzie. Jest to stosunkowo rzadka choroba, ale może mieć poważne konsekwencje zdrowotne, szczególnie w przypadku osób z grup ryzyka. Rocznie w Stanach Zjednoczonych diagnozuje się około 1600 przypadków listeriozy, z czego około 260 kończy się zgonem.12
Listerioza występuje głównie u noworodków, kobiet w ciąży, osób powyżej 65. roku życia oraz osób z osłabionym układem odpornościowym. Osoby z prawidłowo funkcjonującym układem immunologicznym rzadko chorują ciężko.3 Zakażenie następuje najczęściej poprzez spożycie skażonej żywności.4
Postacie kliniczne listeriozy
Listeriozę można podzielić na dwie główne postacie kliniczne:56
Postać nieinwazyjna (żołądkowo-jelitowa)
Nieinwazyjna postać listeriozy, zwana także gorączkowym zapaleniem żołądka i jelit wywołanym przez Listeria, dotyka głównie zdrowych dorosłych. Charakteryzuje się łagodnymi objawami takimi jak biegunka, gorączka, bóle głowy i bóle mięśni. Okres inkubacji jest krótki (kilka dni). Objawy zwykle utrzymują się od 1 do 3 dni i ustępują samoistnie.78
Postać inwazyjna
Inwazyjna postać listeriozy występuje, gdy bakterie przedostają się poza układ pokarmowy do krwiobiegu lub ośrodkowego układu nerwowego. Ta forma choroby dotyka głównie osoby z grup wysokiego ryzyka, w tym kobiety w ciąży, noworodki, osoby starsze i osoby z obniżoną odpornością. Objawy są znacznie poważniejsze, a współczynnik śmiertelności wysoki (20-30%).910
Objawy listeriozy
Okres inkubacji
Okres inkubacji listeriozy jest bardzo zmienny – objawy mogą pojawić się w zakresie od kilku godzin do nawet 70 dni po spożyciu skażonej żywności.11 Średni okres inkubacji wynosi około 3 tygodnie.1213 W przypadku postaci żołądkowo-jelitowej objawy zwykle pojawiają się w ciągu 24 godzin po spożyciu skażonej żywności i utrzymują się od 1 do 3 dni.14 Natomiast w przypadku postaci inwazyjnej objawy rozwijają się zazwyczaj w ciągu 1-4 tygodni po ekspozycji, choć mogą pojawić się nawet po 2 miesiącach.1516
Objawy ogólne
Najczęstsze objawy listeriozy obejmują:171819
- Gorączkę i dreszcze2021
- Bóle mięśni i stawów2223
- Zmęczenie24
- Bóle głowy25
- Nudności i wymioty26
- Biegunkę27
Objawy inwazyjnej listeriozy
W przypadku rozprzestrzenienia się zakażenia poza układ pokarmowy, do ośrodkowego układu nerwowego lub krwiobiegu, mogą wystąpić poważniejsze objawy, takie jak:282930
- Sztywność karku3132
- Zaburzenia równowagi3334
- Splątanie, dezorientacja3536
- Drgawki3738
- Nadwrażliwość na światło39
Inwazyjna listerioza może prowadzić do poważnych powikłań, w tym:4041
- Zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych42
- Zapalenia mózgu43
- Posocznicy (sepsy)44
- Zapalenia wsierdzia45
- Zapalenia kości46
- Zapalenia otrzewnej47
- Zapalenia płuc48
- Zakażenia układu moczowego49
Objawy u kobiet w ciąży
Kobiety w ciąży są około 10-20 razy bardziej narażone na zakażenie Listerią niż ogólna populacja.5051 Hormony ciążowe powodują zmiany w układzie odpornościowym, co prowadzi do zwiększonej podatności na listeriozę.52
Objawy u kobiet w ciąży są zazwyczaj łagodne, przypominające grypę, lub mogą w ogóle nie występować:5354
- Gorączka55
- Bóle mięśni56
- Zmęczenie57
- Bóle głowy58
- Czasem nudności, wymioty i biegunka59
- Bóle brzucha60
- Zmniejszenie ruchów płodu61
Mimo łagodnych objawów u matki, zakażenie w czasie ciąży może mieć poważne konsekwencje dla płodu i noworodka, w tym:6263
Około 22% przypadków zakażeń okołoporodowych Listerią kończy się porodem martwego płodu lub śmiercią noworodka.68
Objawy u noworodków
Zakażenie noworodków może wystąpić w wyniku zakażenia matki w trakcie ciąży (wczesne zakażenie) lub podczas przejścia przez kanał rodny skolonizowany przez Listerię (późne zakażenie).69
Wyróżniamy dwie postacie listeriozy u noworodków:7071
- Postać wczesna (mniej niż 7 dni po urodzeniu):
- Postać późna (7 lub więcej dni po urodzeniu):
- Objawy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych78
- Rozwija się zwykle 1-2 tygodnie po urodzeniu79
- Najczęściej związana z obecnością Listerii w kanale rodnym matki80
Objawy listeriozy u noworodków mogą być subtelne i trudne do rozpoznania:8182
- Drażliwość83
- Gorączka84
- Słaby apetyt, trudności z karmieniem8586
- Wymioty87
- Trudności z oddychaniem88
- Żółtaczka (zażółcenie skóry i oczu)89
- Wysypka skórna90
- Apatia, senność91
- Wysoki płacz92
Przebieg choroby
Przebieg u osób zdrowych
U większości zdrowych dorosłych i dzieci zakażenie Listerią przebiega bezobjawowo lub powoduje tylko łagodne dolegliwości.93 Objawy przypominają łagodną grypę lub zatrucie pokarmowe i zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku dni.9495
W przypadku postaci żołądkowo-jelitowej (nieinwazyjnej) objawy rozwijają się w ciągu 24 godzin po spożyciu skażonej żywności i trwają zazwyczaj 1-3 dni. Biegunka może utrzymywać się do 5 dni.96 Zwykle występuje około 12 wypróżnień na dobę w szczytowym okresie.97
Przebieg u osób z grup ryzyka
U osób z grup ryzyka (kobiety w ciąży, osoby starsze, noworodki, osoby z obniżoną odpornością) listerioza może mieć znacznie cięższy przebieg.98 Zakażenie może rozprzestrzenić się z jelit do krwi, mózgu i innych narządów wewnętrznych.99
Progresja choroby w postaci inwazyjnej:100101
- Początkowe objawy grypopodobne (gorączka, bóle mięśni, zmęczenie)
- Mogą wystąpić objawy żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty, biegunka)
- W przypadku progresji do ośrodkowego układu nerwowego – objawy neurologiczne (ból głowy, sztywność karku, zaburzenia równowagi, splątanie, drgawki)
- Rozwój poważnych powikłań (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, posocznica)
Inwazyjna listerioza wymaga hospitalizacji – ponad 90% osób z tą postacią choroby jest hospitalizowanych, często na oddziałach intensywnej terapii.102 Śmiertelność inwazyjnej listeriozy wynosi około 20-30% nawet przy odpowiednim leczeniu antybiotykami.103
Przebieg w ciąży
Zakażenie Listerią w ciąży najczęściej występuje w trzecim trymestrze, kiedy odporność jest najniższa.104 U kobiet w ciąży choroba najczęściej objawia się jako ostra gorączka, bóle mięśni, pleców i głowy.105
Mimo zwykle łagodnego przebiegu u matki, infekcja może mieć poważne konsekwencje dla płodu i noworodka. Bakterie mogą przenikać przez łożysko i infekować płód, prowadząc do poronienia, porodu przedwczesnego lub zakażenia noworodka.106
Przebieg u noworodków
Przebieg listeriozy u noworodków zależy od momentu zakażenia:107
- Wczesne zakażenie (w ciągu kilku dni po urodzeniu): Często przebiega jako posocznica, zapalenie płuc lub zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych z wysoką śmiertelnością
- Późne zakażenie (po 7 lub więcej dniach): Zazwyczaj manifestuje się jako zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub posocznica
Śmiertelność wśród noworodków z listeriozą wynosi około 7-29%, przy czym jest wyższa w przypadku zakażeń wczesnych.108 Około 3% noworodków zakażonych Listerią umiera z powodu infekcji.109
Powikłania listeriozy
Listerioza może prowadzić do szeregu poważnych powikłań, szczególnie u osób z grup wysokiego ryzyka:110111
Powikłania ogólnoustrojowe
- Posocznica (sepsa)112
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych113
- Zapalenie mózgu114
- Ropień mózgu115
- Zapalenie wsierdzia116
Powikłania w ciąży
- Poronienie117
- Poród przedwczesny118
- Martwy poród119
- Zagrażające życiu zakażenie noworodka120
Powikłania u noworodków
Odległe następstwa
U osób, które przeżyły inwazyjną listeriozę, mogą wystąpić długotrwałe następstwa:124125
- Opóźnienia lub zaburzenia rozwojowe126
- Ślepota127
- Uszkodzenia narządów128
- Porażenia129
- Drgawki130
- Trwałe porażenia nerwów czaszkowych131
- Ataksja132
Kiedy szukać pomocy medycznej
Należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem w następujących sytuacjach:133134
- Jeśli spożyło się żywność objętą ostrzeżeniem o skażeniu Listerią i wystąpiły objawy infekcji135
- W przypadku gorączki, bólów mięśni, silnego bólu głowy, sztywności karku, zaburzeń równowagi, splątania lub drgawek po możliwej ekspozycji na Listerię136
- U kobiet w ciąży – nawet przy łagodnych objawach grypopodobnych po możliwej ekspozycji na Listerię137
- U osób z obniżoną odpornością – przy wystąpieniu jakichkolwiek objawów po możliwej ekspozycji na Listerię138
Szczególnie pilnej konsultacji medycznej wymagają objawy wskazujące na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, takie jak silny ból głowy, sztywność karku, nadwrażliwość na światło, splątanie i drgawki.139140
Wczesna diagnoza i leczenie mają kluczowe znaczenie, szczególnie u kobiet w ciąży, ponieważ szybkie zastosowanie antybiotyków może zapobiec zakażeniu płodu i noworodka.141142
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.