Listerioza
Zapobieganie i profilaktyka
Listerioza, wywoływana przez Listeria monocytogenes, jest rzadką, ale potencjalnie ciężką infekcją, szczególnie niebezpieczną dla kobiet w ciąży (ryzyko zakażenia wzrasta około 10-krotnie, a u kobiet hiszpańskiego pochodzenia nawet 24-krotnie), noworodków, osób powyżej 65 roku życia oraz pacjentów z immunosupresją lub chorobami przewlekłymi. Bakterie te są szeroko rozpowszechnione w środowisku i mogą namnażać się w temperaturach chłodniczych (poniżej 4°C), co utrudnia ich eliminację. Profilaktyka opiera się na przestrzeganiu zasad bezpiecznego przygotowywania i przechowywania żywności, w tym gotowaniu do temperatury minimum 74°C, unikaniu surowych i niepasteryzowanych produktów mlecznych, miękkich serów, wędlin i innych produktów wysokiego ryzyka. Szczególną uwagę należy zwrócić na higienę kuchni, zapobieganie zanieczyszczeniu krzyżowemu oraz szybkie schładzanie i odpowiednie przechowywanie żywności.
- Listerioza – wprowadzenie do profilaktyki
- Grupy wysokiego ryzyka
- Profilaktyka listeriozy – bezpieczeństwo żywności
- Żywność wysokiego ryzyka
- Wytyczne dla profesjonalistów i przemysłu spożywczego
- Szczególne zalecenia dla kobiet w ciąży
- Profilaktyka w kuchniach instytucjonalnych
- Postępowanie po ekspozycji na Listerię
- Działania w zakresie zdrowia publicznego
- Podsumowanie
Listerioza – wprowadzenie do profilaktyki
Listerioza to rzadka, lecz potencjalnie poważna infekcja wywoływana przez bakterię Listeria monocytogenes. Szacuje się, że rocznie ok. 1600 osób w Stanach Zjednoczonych zapada na tę chorobę. Mimo rzadkiego występowania, konsekwencje zakażenia mogą być poważne, zwłaszcza dla określonych grup wysokiego ryzyka1. Bakterie Listeria są szeroko rozpowszechnione w środowisku naturalnym, występują w glebie, wodzie, ściekach, gniących roślinach oraz u zwierząt2. Mogą przetrwać i namnażać się nawet w niskich temperaturach lodówki, co czyni je szczególnie niebezpiecznymi3.
Listerioza jest szczególnie niebezpieczna dla kobiet w ciąży, które są około 10 razy bardziej narażone na zakażenie Listerią niż ogólna populacja. Ryzyko to wzrasta do około 24 razy w przypadku kobiet ciężarnych pochodzenia hiszpańskiego4. Zakażenie Listerią może być śmiertelne, zwłaszcza u noworodków, osób powyżej 65 roku życia oraz osób z osłabionym układem odpornościowym lub przewlekłymi chorobami5.
Grupy wysokiego ryzyka
Szczególnie narażone na powikłania listeriozy są następujące grupy67:
- Kobiety w ciąży – listerioza może prowadzić do poważnych powikłań ciąży, w tym poronienia i martwego urodzenia
- Noworodki i niemowlęta
- Osoby powyżej 65 roku życia
- Osoby z osłabionym układem odpornościowym, w tym:
- Pacjenci po przeszczepach
- Osoby stosujące terapię immunosupresyjną
- Pacjenci z chorobami nowotworowymi
- Osoby z marskością wątroby
- Osoby z cukrzycą
- Pacjenci z HIV
Profilaktyka listeriozy – bezpieczeństwo żywności
Główną drogą zapobiegania listerioza jest przestrzeganie zasad bezpiecznego przygotowywania i przechowywania żywności. Poniżej przedstawiono najważniejsze zalecenia dotyczące profilaktyki89:
Bezpieczne gotowanie i przygotowywanie posiłków
- Dokładne gotowanie surowych produktów pochodzenia zwierzęcego (wołowina, wieprzowina, drób, ryby). Używaj termometru spożywczego, aby upewnić się, że mięso, drób i potrawy z jajek są ugotowane do bezpiecznej temperatury (minimum 74°C)10
- Nie płucz surowego mięsa ani drobiu – pomaga to zapobiec rozprzestrzenianiu się bakterii na inne powierzchnie w kuchni11
- Dokładnie myj warzywa i owoce pod bieżącą wodą, szczególnie przed jedzeniem ich na surowo12
- Używaj szczoteczki do czyszczenia warzyw i owoców pod czystą, bieżącą wodą13
- Oddzielaj surowe mięso od warzyw oraz od gotowanych pokarmów i żywności gotowej do spożycia14
- Odgrzewaj produkty gotowe do spożycia, takie jak hot dogi, aż będą gorące i parujące15
Prawidłowe przechowywanie żywności
- Utrzymuj odpowiednią temperaturę lodówki – poniżej 4°C, a zamrażarki poniżej -18°C16
- Szybko schładzaj żywność – pomaga to zapobiec psuciu się produktów łatwo psujących się. Im dłużej żywność jest przechowywana w lodówce, tym większa szansa na namnażanie się Listerii17
- Regularnie czyść lodówkę i natychmiast wycieraj rozlane płyny18
- Spożywaj produkty gotowe do spożycia jak najszybciej po zakupie19
- Sprawdzaj daty przydatności do spożycia przed jedzeniem20
- Przechowuj surowe mięso oddzielnie od warzyw, owoców i potraw gotowych do spożycia21
Higiena kuchni
- Myj ręce, noże i deski do krojenia po obróbce surowej żywności22
- Myj ręce ciepłą wodą z mydłem przez co najmniej 20 sekund przed i po przygotowywaniu jedzenia23
- Regularnie czyść i dezynfekuj powierzchnie kuchenne – to najlepszy sposób na uniknięcie skażenia żywności Listerią24
- Unikaj zanieczyszczenia krzyżowego – płyn z opakowań hot dogów trzymaj z dala od innych pokarmów, naczyń i powierzchni, na których przygotowywane jest jedzenie25
Żywność wysokiego ryzyka
Osoby z grup wysokiego ryzyka powinny unikać następujących produktów spożywczych, które są szczególnie narażone na skażenie bakteriami Listeria2627:
Produkty mleczne
- Niepasteryzowane (surowe) mleko i produkty z niego wykonane – należy używać wyłącznie pasteryzowanego mleka i produktów mlecznych28
- Miękkie sery, takie jak feta, brie, camembert, sery z niebieską pleśnią oraz sery w stylu meksykańskim (queso blanco, queso fresco) – chyba że na etykiecie wyraźnie zaznaczono, że zostały wyprodukowane z pasteryzowanego mleka29
- Lody z automatów (soft serve ice-cream)30
Produkty mięsne
- Wędliny i mięsa delikatesowe, chyba że zostały podgrzane do temperatury parowania (minimum 74°C)31
- Hot dogi, chyba że zostały podgrzane do temperatury parowania32
- Schłodzone pasty mięsne i pasztety sprzedawane w delikatesach lub z lodówki sklepowej – bezpieczne są pasty konserwowe lub o długim terminie przydatności do spożycia33
Inne produkty wysokiego ryzyka
- Schłodzone wędzone owoce morza, takie jak łosoś wędzony, o ile nie są zawarte w gotowanym daniu, np. zapiekance34
- Surowe kiełki – należy je dokładnie gotować przed spożyciem35
- Pokrojone melony – należy je spożyć od razu lub przechowywać w lodówce w temperaturze poniżej 4°C i zużyć w ciągu 7 dni36
- Surowe grzyby – osoby z grupy podwyższonego ryzyka powinny unikać surowych grzybów i spożywać je tylko po dokładnym ugotowaniu37
- Gotowe do spożycia sałatki z barów sałatkowych, barów kanapkowych i delikatesów38
Wytyczne dla profesjonalistów i przemysłu spożywczego
Kontrola L. monocytogenes jest wymagana na wszystkich etapach łańcucha żywnościowego. Konieczne jest zintegrowane podejście, aby zapobiec namnażaniu się bakterii w gotowym produkcie spożywczym3940:
- Wdrożenie Dobrych Praktyk Higienicznych (GHP) i Dobrych Praktyk Produkcyjnych (GMP)41
- Stosowanie systemu zarządzania bezpieczeństwem żywności opartego na zasadach Analizy Zagrożeń i Krytycznych Punktów Kontroli (HACCP)42
- Testowanie produktów pod kątem kryteriów mikrobiologicznych podczas walidacji i weryfikacji prawidłowego funkcjonowania procedur HACCP43
- Monitoring środowiskowy w celu identyfikacji i eliminacji środowisk sprzyjających rozwojowi L. monocytogenes44
- Pasteuryzacja i gotowanie – L. monocytogenes w żywności jest zabijana przez pasteuryzację i gotowanie45
Wyzwania związane z kontrolą L. monocytogenes są znaczące ze względu na wszechobecny charakter bakterii, wysoką odporność na powszechnie stosowane metody konserwacji (sól, wędzenie, kwaśne środowisko) oraz zdolność do przetrwania i namnażania się w temperaturach chłodniczych (około 5°C)46.
Zaawansowane metody prewencji
- Bakteriofagi – FDA zatwierdziła różne dodatki do żywności, w tym spray z bakteriofagami (Listeria Phage P100), który może eliminować L. monocytogenes. Spray ten jest wykorzystywany głównie do wędlin i serów47
- Probiotyki – badania wykazały, że niektóre szczepy bakterii probiotycznych, np. Lactobacillus, są wysoce skuteczne w hamowaniu rozwoju Listerii48
- Sekwencjonowanie całego genomu (WGS) – zaawansowana technologia pomagająca śledzić i zapobiegać wybuchom epidemii49
Szczególne zalecenia dla kobiet w ciąży
Kobiety w ciąży powinny zachować szczególną ostrożność ze względu na zwiększone ryzyko listerozy oraz potencjalnie poważne konsekwencje dla płodu5051:
- Unikać surowego mleka i niepasteryzowanych produktów mlecznych52
- Unikać miękkich serów, chyba że są wyraźnie oznaczone jako wykonane z pasteryzowanego mleka53
- Podgrzewać wędliny i hot dogi do temperatury parowania przed spożyciem54
- Unikać schłodzonych past mięsnych i pasztetów z delikatesów55
- Unikać schłodzonych wędzonych owoców morza, chyba że są zawarte w gotowanym daniu56
- Unikać kontaktu z dzikimi i domowymi zwierzętami57
- Dokładnie myć owoce i warzywa przed spożyciem58
W przypadku zakażenia listeriozą podczas ciąży, szybkie leczenie antybiotykami może często zapobiec zakażeniu płodu lub noworodka59. Jeśli kobieta w ciąży spożyła żywność, która została wycofana z powodu skażenia Listerią, powinna być świadoma objawów zakażenia i natychmiast skontaktować się z lekarzem w przypadku ich wystąpienia60.
Profilaktyka w kuchniach instytucjonalnych
W placówkach opieki zdrowotnej i innych instytucjach zalecane są następujące działania profilaktyczne6162:
- Wdrożenie szczegółowych procedur czyszczenia i dezynfekcji – utrzymanie wysokich standardów higieny kuchni wymaga wytycznych i świadomości dotyczącej Listerii i bakterii ogólnie63
- Stosowanie wytycznych kontroli zakażeń (IPC) zgodnie z zaleceniami WHO w celu zapobiegania rozprzestrzenianiu się zakażeń związanych z opieką zdrowotną (HAI)64
- Opracowanie planu reagowania w przypadku wystąpienia ogniska zakażenia, aby wszyscy członkowie zespołu wiedzieli, co robić w przypadku zgłoszeń listeriozy65
- Regularny audyt lub testowanie bakteriologiczne przez strony trzecie jako proaktywne narzędzie do zapobiegania listerioza66
Postępowanie po ekspozycji na Listerię
Jeśli podejrzewasz, że mogłeś być narażony na Listerię, powinieneś6768:
- Sprawdzić informacje o wycofanych produktach i nie spożywać ich69
- Skontaktować się z lekarzem, jeśli wystąpią jakiekolwiek objawy, zwłaszcza jeśli należysz do grupy wysokiego ryzyka70
- Poinformować lekarza o spożyciu żywności, która została wycofana z powodu skażenia Listerią71
- Odpowiedzieć na wezwanie z lokalnego lub stanowego departamentu zdrowia, aby inne osoby w twoim domu lub w pobliżu nie były zagrożone listeriozą72
W przypadku zakażenia listeriozą, szybkie leczenie antybiotykami może często zapobiec poważnym powikłaniom, szczególnie u kobiet w ciąży73.
Działania w zakresie zdrowia publicznego
Agencje zdrowia publicznego odgrywają ważną rolę w zapobieganiu listerioza poprzez7475:
- Dostarczanie wytycznych dla przemysłu76
- Opracowywanie i egzekwowanie przepisów77
- Monitorowanie potencjalnych źródeł zanieczyszczenia78
- Edukację konsumentów, zwłaszcza tych z grup wysokiego ryzyka, i szkolenie osób zajmujących się żywnością w zakresie bezpiecznego obchodzenia się z żywnością79
- Śledzenie i badanie przypadków listeriozy w celu identyfikacji i zapobiegania dalszym infekcjom80
W Stanach Zjednoczonych wysiłki są skierowane na zapobieganie listerioza, w tym zmniejszenie zanieczyszczenia Listerią żywności gotowej do spożycia, takiej jak przetworzone mięsa, właściwe przygotowanie i przechowywanie żywności oraz ogólne bezpieczeństwo żywności, higienę i sanitację81.
Podsumowanie
Listerioza jest rzadką, ale potencjalnie poważną chorobą, która może być w dużej mierze zapobiegana poprzez przestrzeganie zasad bezpieczeństwa żywności i unikanie produktów wysokiego ryzyka, zwłaszcza przez osoby z grup podwyższonego ryzyka. Kluczowe zasady profilaktyki obejmują: właściwe gotowanie i przygotowywanie żywności, odpowiednie przechowywanie produktów spożywczych, utrzymywanie higieny kuchni oraz unikanie żywności wysokiego ryzyka przez osoby narażone8283.
Szczególnie ważne jest, aby kobiety w ciąży, osoby starsze i osoby z osłabionym układem odpornościowym były świadome ryzyka związanego z listeriozą i podejmowały dodatkowe środki ostrożności w celu ochrony swojego zdrowia84. W przypadku wystąpienia objawów listeriozy, szybka interwencja medyczna może pomóc zapobiec poważnym powikłaniom85.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.