Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie
żelazo

Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie stosowania żelaza

Bezpieczeństwo stosowania preparatów zawierających żelazo zostało ocenione w licznych badaniach przedklinicznych. Dostępne dane różnią się w zależności od postaci farmaceutycznej, drogi podania oraz rodzaju związku chemicznego zawierającego żelazo.¹

Toksyczność ostra i toksyczność po podaniu wielokrotnym

W przypadku kompleksu wodorotlenku żelaza (III) z polimaltozą, wyniki badań na białych myszach i szczurach, którym podawano doustnie żelazo w dawce do 2000 mg/kg masy ciała, nie pozwoliły na określenie wartości LD50.²

Dla żelaza glukonianu uwodnionego, który zawiera stosunkowo niewielką ilość żelaza w porównaniu do innych soli stosowanych w lecznictwie, toksyczność jest także stosunkowo mniejsza. W badaniach na zwierzętach LD50 przy podaniu doustnym wynosiło 4500 mg na kg masy ciała u szczura, 3700 mg na kg masy ciała u myszy i 3500 mg na kg masy ciała u królika.³

Badania toksyczności po podaniu wielokrotnym kompleksu wodorotlenku żelaza z dekstranem nie wykazały szczególnego zagrożenia dla człowieka.⁴ Podobne wyniki uzyskano dla kompleksu żelaza(III) wodorotlenku z sacharozą, gdzie dane niekliniczne wynikające z konwencjonalnych badań toksyczności po podaniu wielokrotnym nie ujawniły żadnego szczególnego zagrożenia dla człowieka.⁵

Genotoksyczność i potencjalne działanie rakotwórcze

Badania genotoksyczności przeprowadzone na solach żelaza wykazały, że w wysokich stężeniach mogą one być cytotoksyczne i mogą indukować apoptozę w komórkach proliferacyjnych (test Amesa), ale nie mają specyficznego działania genotoksycznego, co potwierdziły wyniki testu mikrojądrowego.⁶

Według różnych badań rakotwórczości przeprowadzonych na myszach i szczurach, sole żelaza nie wykazały działania rakotwórczego.⁷ Kompleksy żelaza takie jak wodorotlenek żelaza (III) z polimaltozą również nie wykazują działania genotoksycznego.⁸

Wpływ na reprodukcję i rozwój potomstwa

Przeprowadzone badania na zwierzętach wykazały, że rozpuszczalne sole żelaza nie działają szkodliwie na rozrodczość (NOAEL 500 mg/kg/dobę dla soli dichlorkowej), nie są toksyczne dla matek i nie są embriotoksyczne ani teratogenne w dawce do 200 mg/kg/dobę dla soli siarczanowej (NOAEL 500 mg/kg/dobę dla soli dichlorkowej).⁹

Dane niekliniczne wynikające z badań toksycznego wpływu na rozród i rozwój potomstwa dla preparatu żelaza(II) siarczanu nie ujawniają żadnego szczególnego zagrożenia dla człowieka.¹⁰ Podobne wyniki uzyskano dla roztworów doustnych zawierających żelazo w formie siarczanu.¹¹

Należy jednak podkreślić, że niektóre kompleksy żelaza wykazywały potencjalne działanie teratogenne i embriocydalne u ciężarnych zwierząt bez niedokrwistości, przy zastosowaniu jednej dużej dawki powyżej 125 mg żelaza/kg masy ciała. Takie obserwacje poczyniono dla preparatów derizomaltozy żelazowej. Warto zaznaczyć, że najwyższa zalecana dawka w praktyce klinicznej wynosi 20 mg żelaza/kg masy ciała, czyli znacznie poniżej dawek wywołujących niepożądane efekty w badaniach przedklinicznych.^{12 13}

W badaniu płodności u szczurów, którym podawano preparat Monover (derizomaltozę żelazową), nie stwierdzono wpływu na płodność samic ani zdolność reprodukcyjną oraz parametry spermatogenezy u samców w zakresie badanych dawek.¹⁴

Toksyczność preparatów żelaza przy ostrym przedawkowaniu

Toksyczność przy ostrym przedawkowaniu żelaza wiąże się przede wszystkim z uszkodzeniem błon śluzowych przewodu pokarmowego, aż do perforacji, oraz toksycznym działaniem wchłoniętego żelaza. Wolne jony uszkadzają naczynia krwionośne, może dochodzić do zatorów naczyniowych. Część objawów przedawkowania związana jest z równoczesnym uwalnianiem histaminy i serotoniny z uszkodzonych komórek.¹⁵

Po ostrym okresie zatrucia pojawiają się zmiany późne – przebarwienia tkanek, osłabienie, zaburzenia pracy serca, uszkodzenie wątroby, niskie stężenie glukozy we krwi lub niedociśnienie.¹⁶

Badania przedkliniczne w kontekście witamin, minerałów i pierwiastków śladowych

W przypadku suplementów multiwitaminowych zawierających żelazo warto zaznaczyć, że witaminy, związki mineralne oraz pierwiastki śladowe należą do niezbędnych składników odżywczych, które uważa się za bezpieczne pod warunkiem stosowania zgodnie z zalecanym dawkowaniem.¹⁷ Podobnie aminokwasy, witaminy i sole mineralne ze źródeł pokarmowych nie stanowią zagrożenia toksykologicznego.¹⁸

W przypadku preparatów żelaza z kwasem askorbowym, dane niekliniczne wskazują, że w dawkach terapeutycznych takie produkty nie wywierają szkodliwego działania na reprodukcję i rozwój potomstwa. Wykazano nawet ich korzystne działanie w tym okresie. Natomiast niedobór żelaza, a także kwasu askorbowego w okresie ciąży i intensywnego rozwoju, kiedy zapotrzebowanie na te substancje jest zwiększone, powodował zaburzenia u matek i zaburzenia rozwoju potomstwa.¹⁹

Brak danych przedklinicznych dla niektórych preparatów

Dla niektórych produktów zawierających żelazo nie przeprowadzono szczegółowych badań przedklinicznych. W przypadku produktu Addamel N, ocena bezpieczeństwa jest oparta głównie na doświadczeniu klinicznym i dokumentacji.²⁰ Podobnie, nie prowadzono badań przedklinicznych dla Bocheńskiej Leczniczej Soli Jodowo-Bromowej.²¹

W przypadku produktów zawierających pierwiastki śladowe, w tym żelazo, takich jak Nutryelt, Supliven i Tracutil, często nie prowadzono specjalnych badań przedklinicznych, ponieważ są to produkty o ugruntowanym zastosowaniu medycznym od wielu dziesięcioleci. Ponadto, ponieważ składniki te są stosowane jako terapia zastępcza na poziomie fizjologicznym, ryzyko wystąpienia działania toksycznego podczas normalnego stosowania klinicznego jest uważane za niewielkie.^{22 23}

Podobne podejście dotyczy preparatów do żywienia pozajelitowego zawierających żelazo, jak Pediaven G20, dla którego nie przeprowadzono nieklinicznych badań toksyczności. Dane literaturowe dotyczące aminokwasów oraz roztworów glukozy w różnych mieszaninach i stężeniach nie ujawniły żadnego szczególnego zagrożenia dla człowieka.²⁴