Działania niepożądane
żelazo

Działania niepożądane substancji „żelazo”

Żelazo to pierwiastek niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu, będący składnikiem hemoglobiny i biorący udział w transporcie tlenu. Mimo korzystnego działania terapeutycznego, preparaty zawierające żelazo mogą powodować szereg działań niepożądanych. Reakcje te mogą różnić się w zależności od drogi podania, postaci farmaceutycznej oraz dawki żelaza. Poniżej przedstawiono szczegółowy opis działań niepożądanych związanych ze stosowaniem żelaza w różnych postaciach farmaceutycznych.¹

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe stanowią najczęściej występującą grupę działań niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów żelaza. Częstość ich występowania zwiększa się wraz ze wzrostem dawki.²

Do najczęstszych objawów ze strony przewodu pokarmowego należą:³⁴

• Nudności
• Zaparcia
• Biegunka
• Bóle brzucha i bóle w nadbrzuszu
• Wzdęcia (rozdęcie brzucha)
• Wymioty
• Zgaga
• Niestrawność

⁵⁶⁷

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego zaleca się zmniejszenie dawki produktu lub przyjmowanie go podczas posiłku.⁸⁹¹⁰

Rzadziej mogą wystąpić poważniejsze zaburzenia, takie jak:¹¹¹²

• Owrzodzenia przełyku
• Zwężenie przełyku
• Owrzodzenia jamy ustnej
• Zapalenie błony śluzowej żołądka
• Krwawienie z żołądka
• Nadżerkowe zapalenie błony śluzowej żołądka
• Owrzodzenie błony śluzowej żołądka
• Krwotok z wrzodu żołądka

¹³¹⁴

Charakterystycznym objawem, który nie stanowi działania niepożądanego w sensie patologicznym, ale może niepokoić pacjentów, jest ciemne zabarwienie stolca. Jest to zjawisko nieszkodliwe, wynikające z obecności żelaza i nie ma znaczenia klinicznego.¹⁵¹⁶

Innym zjawiskiem opisywanym u pacjentów otrzymujących suplementację żelaza jest melanoza układu pokarmowego, czyli brązowa lub czarna pigmentacja błony śluzowej przewodu pokarmowego. Występuje ona przede wszystkim u pacjentów w podeszłym wieku z przewlekłą chorobą nerek, cukrzycą i/lub nadciśnieniem tętniczym leczonych kilkoma lekami przeciw tym chorobom.¹⁷¹⁸

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Zmiany dermatologiczne występują rzadziej niż zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Należą do nich:¹⁹²⁰

• Świąd
• Wysypka (w tym rumieniowa)
• Pokrzywka
• Rumień
• Obrzęk naczynioruchowy
• Alergiczne zapalenie skóry
• Przebarwienia skóry (szczególnie przy podaniu dożylnym)

²¹²²

Po wprowadzeniu dożylnych preparatów żelaza do obrotu opisywano również odległe przebarwienia skóry.²³

Zaburzenia układu immunologicznego

Reakcje nadwrażliwości mogą wystąpić po podaniu preparatów żelaza, zarówno doustnych, jak i dożylnych. Są one szczególnie niebezpieczne po podaniu dożylnym, gdzie mogą przybrać formę poważnych reakcji anafilaktycznych.²⁴²⁵

Reakcje te obejmują:<sup data-drug="Elevit Pronatal" data-section="Działania niepożądane" title="Zaburzenia układu immunologicznego: Bardzo rzadko (<1/10 000) – stwierdzano reakcje nadwrażliwości, w tym: wysypkę, astmę, obrzęk naczynioruchowy, pokrzywkę. Rzadko (≥1/10 000 do 26²⁷

• Reakcje nadwrażliwości
• Reakcje anafilaktyczne/anafilaktoidalne
• Obrzęk naczynioruchowy
• Wstrząs
• Obrzęk krtani
• Astma
• Duszność
• Pokrzywka
• Wysypka
• Świąd

<sup data-drug="Elevit Pronatal" data-section="Działania niepożądane" title="Zaburzenia układu immunologicznego: Bardzo rzadko (<1/10 000) – stwierdzano reakcje nadwrażliwości, w tym: wysypkę, astmę, obrzęk naczynioruchowy, pokrzywkę. Rzadko (≥1/10 000 do 28²⁹

W przypadku podawania pozajelitowych preparatów żelaza, ostre ciężkie reakcje rzekomoanafilaktyczne mogą wystąpić już w ciągu pierwszych kilku minut po podaniu leku. Charakteryzują się one nagłą trudnością w oddychaniu i/lub zapaścią sercowo-naczyniową. Odnotowano również przypadki zgonów.³⁰³¹

W razie pojawienia się oznak reakcji rzekomoanafilaktycznej należy natychmiast przerwać podawanie leku.³²

Reakcje opóźnione

Przy podawaniu pozajelitowych preparatów żelaza mogą również wystąpić reakcje opóźnione, które mogą być ciężkie. Charakteryzują się one:³³³⁴

• Bólami stawowymi
• Bólami mięśniowymi
• Gorączką

³⁵

Objawy mogą pojawić się w czasie od kilku godzin do czterech dni od momentu podania produktu. Trwają zazwyczaj od dwóch do czterech dni i ustępują samoistnie lub znikają po podaniu prostych środków przeciwbólowych.³⁶

Ponadto może wystąpić zaostrzenie bólów stawowych przy reumatoidalnym zapaleniu stawów.³⁷

Zaburzenia układu nerwowego

Działania niepożądane dotyczące układu nerwowego zgłaszane w związku ze stosowaniem preparatów żelaza obejmują:³⁸³⁹⁴⁰

• Ból głowy
• Zawroty głowy
• Parestezje (drętwienie, mrowienie)
• Niewyraźne widzenie
• Utrata przytomności
• Napady padaczkowe
• Niepokój
• Drżenie
• Zmęczenie
• Bezsenność
• Nerwowość
• Zaburzenia smaku (zwłaszcza metaliczny posmak)

⁴¹⁴²

Najczęściej występującym działaniem niepożądanym w badaniach klinicznych produktu Venofer były zaburzenia smaku, które występowały u 4,5 osoby na 100.⁴³

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Preparaty żelaza, w szczególności podawane dożylnie, mogą powodować działania niepożądane dotyczące układu sercowo-naczyniowego:⁴⁴⁴⁵

• Arytmia (zaburzenia rytmu serca)
• Tachykardia
• Bradykardia
• Bradykardia u płodu (w przypadku podawania kobietom w ciąży)
• Palpitacje (kołatanie serca)
• Zespół Kounisa (ostry zespół wieńcowy wywołany reakcją alergiczną)
• Niedociśnienie (niskie ciśnienie krwi)
• Nadciśnienie
• Zapaść krążeniowa
• Ból i ucisk w klatce piersiowej
• Zapalenie żyły
• Zakrzepowe zapalenie żyły

⁴⁶⁴⁷⁴⁸

U pacjentów leczonych żelazem dożylnym, niezbyt często może wystąpić reakcja Fishbane’a charakteryzująca się zaczerwienieniem twarzy, ostrym bólem w klatce piersiowej i/lub bólem pleców oraz uciskiem, czasami z towarzyszącą dusznością. Może to przypominać wczesne objawy reakcji rzekomoanafilaktycznej lub anafilaktycznej.⁴⁹

Zaburzenia układu oddechowego

Zaburzenia układu oddechowego związane ze stosowaniem preparatów żelaza obejmują:⁵⁰⁵¹⁵²

• Duszność
• Skurcz oskrzeli
• Ból w klatce piersiowej związany z oddychaniem
• Obrzęk krtani
• Martwica płuc
• Ziarniniak płuc
• Zwężenie oskrzeli
• Owrzodzenie gardła
• Zatrzymanie oddechu (w skrajnych przypadkach)

⁵³⁵⁴

U pacjentów, w szczególności w podeszłym wieku i pacjentów z zaburzeniami połykania, aspiracja tabletek z siarczanem żelaza może spowodować ryzyko powstania zmian w przełyku (owrzodzenia przełyku), owrzodzenia gardła, ziarniniaka oskrzeli i/lub martwicy oskrzela, które mogą doprowadzić do zwężenia oskrzeli.⁵⁵⁵⁶

Inne działania niepożądane

Inne działania niepożądane związane ze stosowaniem preparatów żelaza to:⁵⁷⁵⁸⁵⁹

• Przemijająca głuchota
• Zmiana zabarwienia moczu
• Zmiana zabarwienia zębów (przy niewłaściwym podaniu, gdy tabletki są żute, ssane lub przetrzymywane w ustach)
• Reakcje w miejscu wstrzyknięcia (przy podaniu pozajelitowym)
• Podwyższenie enzymów wątrobowych (AlAT, AspAT, GGT, LDH)
• Objawy grypopodobne, które mogą wystąpić w ciągu kilku godzin do kilku dni po podaniu

⁶⁰⁶¹

Zaburzenia metaboliczne, takie jak hipofosfatemia, mogą również wystąpić, zwłaszcza po podaniu dożylnym.⁶²

Tabela działań niepożądanych żelaza

Poniższa tabela przedstawia systematykę częstości występowania działań niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów zawierających żelazo, opracowaną na podstawie danych z charakterystyk produktów leczniczych.

Częstość występowania działań niepożądanych została opracowana w oparciu o dostępne dane z charakterystyk produktów leczniczych, zawierających żelazo jako substancję czynną.<sup data-drug="Diafer" data-section="Działania niepożądane" title="Klasyfikacja działań niepożądanych: Bardzo często (≥1/10), Często (≥1/100 do <1/10), Niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), Rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000), Bardzo rzadko (63

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi żelaza

Stosowanie preparatów żelaza, choć w większości przypadków jest bezpieczne, może wiązać się z poważnymi zagrożeniami dla zdrowia pacjenta.

Reakcje anafilaktyczne

Najpoważniejszym zagrożeniem związanym z podawaniem preparatów żelaza, zwłaszcza dożylnych, są reakcje anafilaktyczne i rzekomoanafilaktyczne. Mogą one prowadzić do:

• Zapaści sercowo-naczyniowej
• Nagłych trudności w oddychaniu
• W skrajnych przypadkach – zgonu

⁶⁴⁶⁵

Reakcje te wymagają natychmiastowej interwencji medycznej i przerwania podawania leku.⁶⁶

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z astmą oskrzelową, którzy mogą być bardziej narażeni na wystąpienie reakcji alergicznych.⁶⁷

Powikłania ze strony układu oddechowego

Poważne zagrożenie stanowią powikłania oddechowe, zwłaszcza u pacjentów w podeszłym wieku oraz z zaburzeniami połykania. Aspiracja tabletek z siarczanem żelaza może prowadzić do:

• Martwicy płuc
• Martwicy oskrzeli
• Zwężenia oskrzeli
• Ziarniniaka płuc
• Owrzodzeń gardła i przełyku

⁶⁸⁶⁹

W skrajnych przypadkach może dojść do zatrzymania oddechu.⁷⁰

Powikłania ze strony przewodu pokarmowego

Żelazo może powodować poważne uszkodzenia przewodu pokarmowego, takie jak:

• Owrzodzenia przełyku i zwężenia przełyku
• Owrzodzenia jamy ustnej (przy niewłaściwym podaniu)
• Krwawienia z żołądka
• Krwotok z wrzodu żołądka
• Nadżerkowe zapalenie błony śluzowej żołądka

⁷¹⁷²

Szczególne zagrożenie stanowi melanoza układu pokarmowego (brązowa lub czarna pigmentacja błony śluzowej przewodu pokarmowego) u pacjentów w podeszłym wieku z przewlekłą chorobą nerek, cukrzycą i/lub nadciśnieniem. Pigmentacja ta może utrudniać wykonanie zabiegu chirurgicznego w obrębie przewodu pokarmowego.⁷³

Działania niepożądane przy podaniu pozajelitowym

Podawanie pozajelitowe żelaza wiąże się z dodatkowymi zagrożeniami, takimi jak:

• Reakcje w miejscu wstrzyknięcia (ból, podrażnienie, zmiana zabarwienia skóry, świąd, krwawienie)
• Powstawanie ropni jałowych
• Martwica lub zanik tkanki
• Zakrzepowe zapalenie żyły
• Zapaść krążeniowa
• Reakcje opóźnione (bóle stawowe, bóle mięśniowe, gorączka)
• Hipofosfatemia

⁷⁴⁷⁵⁷⁶

Po podaniu do żył obwodowych roztworu zawierającego żelazo, obserwowano również wystąpienie zakrzepowego zapalenia żył powierzchownych.⁷⁷

Szczególne grupy pacjentów

Niektóre grupy pacjentów są bardziej narażone na wystąpienie działań niepożądanych lub ich poważniejszy przebieg:

• Pacjenci w podeszłym wieku (szczególnie w kontekście powikłań ze strony przewodu pokarmowego i układu oddechowego)
• Pacjenci z zaburzeniami połykania (ryzyko aspiracji tablet)
• Kobiety w ciąży (ryzyko bradykardii u płodu)
• Pacjenci z astmą oskrzelową (zwiększone ryzyko reakcji alergicznych)
• Pacjenci z przewlekłą chorobą nerek, cukrzycą i/lub nadciśnieniem (ryzyko melanozy układu pokarmowego)

^78798081

Podsumowanie ryzyka

Stosowanie preparatów żelaza, mimo ich kluczowej roli w leczeniu niedokrwistości i niedoborów żelaza, wiąże się z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Większość z nich ma łagodny charakter i ustępuje po zmniejszeniu dawki lub odstawieniu leku. Najczęściej występują zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, zaparcia, biegunka i bóle brzucha.

Należy jednak pamiętać o możliwości wystąpienia poważnych reakcji, zwłaszcza po podaniu dożylnym, takich jak reakcje anafilaktyczne. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z grupy podwyższonego ryzyka – osób w podeszłym wieku, z zaburzeniami połykania, kobiet w ciąży, pacjentów z astmą oskrzelową oraz osób z przewlekłymi chorobami nerek, cukrzycą i nadciśnieniem.

Prawidłowe dawkowanie, odpowiedni dobór postaci leku oraz ścisłe monitorowanie pacjenta podczas terapii preparatami żelaza znacząco zmniejszają ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.