Dawkowanie i sposób podawania
żelazo

Dawkowanie źródeł żelaza: rodzaje preparatów i zasady stosowania

Żelazo jest niezbędnym pierwiastkiem śladowym, pełniącym kluczową rolę w wielu procesach fizjologicznych organizmu, w tym w transporcie tlenu, syntezie DNA i metabolizmie energetycznym. Prawidłowe dawkowanie preparatów zawierających żelazo ma fundamentalne znaczenie dla skutecznego leczenia niedoborów tego pierwiastka, a także dla zapobiegania potencjalnym działaniom niepożądanym wynikającym z jego przedawkowania.¹

Preparaty doustne żelaza

Preparaty doustne stanowią najczęściej stosowaną formę suplementacji żelaza. Dawkowanie zależy od rodzaju preparatu, zawartości jonów żelaza oraz wskazania klinicznego.²

Dawkowanie u dorosłych

W leczeniu jawnego niedoboru żelaza (niedokrwistość z niedoboru żelaza) stosuje się następujące schematy dawkowania:

• Ascofer (23,2 mg jonów żelaza(II) w tabletce): 2 tabletki trzy razy na dobę w trakcie lub po posiłku; w znacznych niedoborach 2 tabletki 4 razy na dobę³
• Tardyferon (80 mg jonów żelaza(II)): przy niedokrwistości o umiarkowanym nasileniu – jedna tabletka raz dziennie, przed śniadaniem; przy znacznym nasileniu – po 1 tabletce przed śniadaniem i przed kolacją⁴
• Sorbifer Durules (100 mg Fe(II) + 60 mg kwasu askorbowego): 2 tabletki na dobę (w dawkach podzielonych, rano i wieczorem). W niedokrwistości z niedoboru żelaza dawkę można zwiększyć do 3 lub 4 tabletek na dobę w dawkach podzielonych⁵
• Ferrum Lek (kompleks wodorotlenku żelaza(III) z polimaltozą): 100-300 mg żelaza dziennie, co odpowiada 10-30 ml syropu⁶
• Feroplex (proteinianobursztynian żelaza): 1 do 2 fiolek dziennie (40 do 80 mg Fe3+ na dobę) w dwóch dawkach, najlepiej przed jedzeniem⁷
• Tardysol (roztwór doustny zawierający 20 mg jonów żelaza/ml): 50 do 100 mg raz na dobę⁸

W profilaktyce niedoboru żelaza (utajony niedobór) dawki są zazwyczaj niższe:

• Ascofer: około 60 mg żelaza (3 tabletki) na dobę w dawkach podzielonych⁹
• Tardyferon: 1 tabletka raz na dobę lub co drugi dzień¹⁰
• Ferrum Lek: 50-100 mg żelaza (5-10 ml syropu)¹¹

Dawkowanie u dzieci

Dawkowanie u dzieci zależy od wieku i masy ciała:^{12 13}

• Ascofer:
  • leczniczo: 4-6 mg żelaza/kg masy ciała na dobę w dawkach podzielonych (dzieci >3 lat)
  • zapobiegawczo: 2 mg/kg masy ciała na dobę w dawkach podzielonych
• Ferrum Lek (syrop):
  • niemowlęta do 1 roku z niedokrwistością: początkowo 2,5 ml (25 mg żelaza) na dobę, stopniowo zwiększając do 5 ml (50 mg żelaza)
  • dzieci 1-12 lat z niedokrwistością: 5-10 ml (50-100 mg żelaza) na dobę
  • dzieci 1-12 lat z utajonym niedoborem: 2,5-5 ml (25-50 mg żelaza) na dobę
• Tardysol:
  • dzieci 2-10 lat (15-20 kg): 30-40 mg raz na dobę
  • dzieci 2-10 lat (20-35 kg): 40-50 mg raz na dobę
  • dzieci >10 lat: 50-100 mg raz na dobę
• Tardysol Baby (dla niemowląt i małych dzieci):
  • masa ciała 7-10 kg: 7-20 mg raz na dobę
  • masa ciała 10-15 kg: 10-30 mg raz na dobę

^{14 15 16}

Dawkowanie u kobiet w ciąży i laktacji

Kobiety w ciąży i karmiące piersią mają zwiększone zapotrzebowanie na żelazo. Dawkowanie w tej grupie pacjentek jest następujące:

• Sorbifer Durules: 1 tabletka na dobę lub 2 tabletki na dobę w przypadku niedokrwistości¹⁷
• Tardyferon-Fol (80 mg jonów żelaza(II) + 0,35 mg kwasu foliowego): jedna tabletka codziennie lub co drugi dzień, w ostatnich dwóch trymestrach ciąży (lub od 4. miesiąca ciąży)¹⁸
• Totylem (60 mg żelaza + 0,4 mg kwasu foliowego): 1 tabletka na dobę¹⁹
• Ferrum Lek:
  • w niedokrwistości z niedoboru żelaza: 200-300 mg żelaza dziennie (20-30 ml syropu) do normalizacji stężenia hemoglobiny, następnie 100 mg (10 ml) dziennie
  • w utajonym niedoborze żelaza: 100 mg żelaza dziennie (10 ml syropu)
  • w zapobieganiu niedoborom żelaza: 50-100 mg żelaza dziennie (5-10 ml syropu)

²⁰

Czas trwania leczenia preparatami doustnymi

Czas leczenia zależy od stopnia niedoboru żelaza i reakcji organizmu na leczenie. Zazwyczaj obejmuje:

• Leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza: 3-6 miesięcy, do normalizacji stężenia hemoglobiny i uzupełnienia zapasów żelaza^{21 22}
• Uzupełnianie rezerw żelaza po normalizacji hemoglobiny: dodatkowe 1-3 miesiące²³
• Profilaktyka u kobiet w ciąży: zwykle od 4. miesiąca ciąży do porodu lub do 6-12 tygodni po porodzie²⁴

Preparaty do podania pozajelitowego

Preparaty pozajelitowe żelaza są stosowane w przypadkach, gdy leczenie doustne jest niewystarczające, przeciwwskazane lub źle tolerowane. Dostępne są preparaty do podawania domięśniowego i dożylnego.^{25 26}

Preparaty do podania domięśniowego

Ferrum-Lek (50 mg jonów żelaza(III)/ml, kompleks wodorotlenku żelaza(III) z dekstranem):

• Dorośli i osoby w podeszłym wieku: 1-2 ampułki (100-200 mg żelaza) co drugi dzień
• Dzieci: 0,06 ml/kg mc. na dobę (3 mg żelaza/kg mc. na dobę) co drugi dzień

Dawkę można obliczyć indywidualnie na podstawie masy ciała, stężenia hemoglobiny i zapasów żelaza wg wzoru:
Całkowita ilość żelaza (mg) = masa ciała [kg] x (docelowe stężenie hemoglobiny [g/l] – aktualne stężenie hemoglobiny [g/l]) x 0,24 + tkankowy zapas żelaza [mg]²⁷

Preparat podaje się głęboko domięśniowo, używając igły o długości 5-6 cm, do górnego zewnętrznego kwadrantu mięśnia pośladkowego. Po podaniu miejsce wstrzyknięcia należy uciskać przez minutę.²⁸

Preparaty do podania dożylnego

Dostępne preparaty do podania dożylnego zawierają żelazo w różnych postaciach kompleksów:

• Diafer (derizomaltoza żelazowa, 50 mg Fe3+/ml):²⁹
  • Dawka: do 200 mg, przy maksymalnej dawce tygodniowej 1000 mg
  • Podanie: szybka dożylna iniekcja (bolus) lub bezpośrednia iniekcja do ramienia żylnego dializatora
• Monover (derizomaltoza żelazowa, 100 mg Fe3+/ml):³⁰
  • Dawkowanie obejmuje trzy kroki: ocenę zapotrzebowania na żelazo, obliczenie i podanie dawki, ocenę uzupełnienia żelaza
  • Całkowita tygodniowa dawka nie może przekraczać 20 mg żelaza/kg masy ciała
  • Pojedyncza infuzja nie może przekraczać 20 mg żelaza/kg masy ciała
  • Pojedyncze dożylne podanie (bolus) nie może przekraczać 500 mg żelaza
• Venofer (kompleks żelaza(III) wodorotlenku z sacharozą, 20 mg Fe3+/ml):³¹
  • Dawka obliczana indywidualnie według wzoru Ganzoniego, uwzględniającego masę ciała, aktualne i docelowe stężenie hemoglobiny

Podawanie preparatów dożylnych wymaga ścisłego nadzoru medycznego ze względu na ryzyko reakcji nadwrażliwości. Pacjenta należy obserwować przez co najmniej 30 minut po podaniu.³²

Dodatkowe źródła żelaza w preparatach złożonych

Żelazo jako składnik dodatkowy występuje w preparatach wielowitaminowych, multiwitaminowo-mineralnych oraz koncentratach pierwiastków śladowych stosowanych w żywieniu pozajelitowym.

Preparaty witaminowo-mineralne

• Elevit Pronatal: zawiera 60 mg żelaza (w postaci fumaranu żelaza(II)) w dawce dobowej (1 tabletka)³³
• Revalid: zawiera 2 mg żelaza (w postaci chelatu), 1 kapsułka 3 razy na dobę³⁴

Koncentraty pierwiastków śladowych do żywiena pozajelitowego

• Addamel N: 0,54 mg żelaza(III) chlorku sześciowodnego/ml (co odpowiada 2 μmol żelaza/ml); zalecana dawka dobowa dla dorosłych: 10 ml³⁵
• Supliven: 0,54 mg żelaza(III) chlorku sześciowodnego/ml (co odpowiada 2 μmol żelaza/ml); zalecana dawka dobowa dla dorosłych: 10 ml³⁶
• Nutryelt: 7988,2 μg żelaza glukonianu/10 ml (co odpowiada 1000 μg żelaza/10 ml); zalecana dawka dobowa dla dorosłych: 10 ml³⁷
• Tracutil: 695,8 μg żelaza(II) chlorku czterowodnego/ml (co odpowiada 2000 μg żelaza/ampułkę); zalecana dawka dobowa dla dorosłych: 10 ml³⁸
• Pediaven G20: 2,49 mg żelaza siarczanu siedmiowodnego/1000 ml (co odpowiada 500 μg żelaza/1000 ml) – preparat do stosowania u dzieci w żywieniu pozajelitowym³⁹

Inne preparaty zawierające żelazo

• Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa: zawiera nie więcej niż 0,001% żelaza; stosowana w postaci roztworu wodnego do kąpieli (1-3% lub 6% w chorobach skóry) lub inhalacji (do 3%)⁴⁰

Szczegółowa tabela dawkowania żelaza

Sposób podawania i zalecenia dodatkowe

Sposób podawania preparatów żelaza ma istotny wpływ na ich skuteczność i tolerancję:

Preparaty doustne

• Tabletki należy połykać w całości, popijając wodą, nie należy ich ssać, żuć ani trzymać w ustach⁴¹
• Preparaty można przyjmować przed, w trakcie lub po posiłku, w zależności od tolerancji przewodu pokarmowego⁴²
• Roztwory doustne można podawać bezpośrednio lub rozcieńczyć w wodzie, soku owocowym lub warzywnym⁴³
• Roztwory dla niemowląt i małych dzieci należy podawać bardzo powoli, by uniknąć ryzyka przedostania się leku do dróg oddechowych⁴⁴

Preparaty pozajelitowe

• Podanie domięśniowe: głęboko, do górnego zewnętrznego kwadrantu mięśnia pośladkowego⁴⁵
• Podanie dożylne: po rozcieńczeniu lub bez, w zależności od preparatu, pod ścisłym nadzorem medycznym⁴⁶
• Koncentraty pierwiastków śladowych: zawsze po rozcieńczeniu w odpowiednim płynie infuzyjnym⁴⁷

Interakcje z pokarmami i lekami

Należy unikać jednoczesnego podawania preparatów żelaza z następującymi produktami, gdyż mogą one zmniejszać wchłanianie żelaza:

• Produkty mleczne
• Preparaty zawierające wapń, magnez, cynk
• Niektóre antybiotyki (tetracykliny, chinolony)
• Leki zobojętniające kwas żołądkowy
• Leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego (inhibitory pompy protonowej, antagoniści receptora H2)

Preparaty dożylne żelaza nie powinny być podawane równocześnie z doustnymi preparatami żelaza, ponieważ wchłanianie żelaza podawanego doustnie może ulec zmniejszeniu.⁴⁸

Monitorowanie leczenia

Skuteczność leczenia preparatami żelaza należy monitorować poprzez:

• Kontrolę stężenia hemoglobiny (po 3-4 tygodniach leczenia)
• Ocenę parametrów gospodarki żelazowej (ferrytyna, transferyna, wysycenie transferyny)
• Kontynuację leczenia przez odpowiedni okres po normalizacji stężenia hemoglobiny w celu uzupełnienia zapasów żelaza

W przypadku braku poprawy parametrów hematologicznych po 1-2 tygodniach leczenia preparatami pozajelitowymi, należy zweryfikować diagnozę.⁴⁹

Szczególne grupy pacjentów

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek dawkowanie preparatów żelaza wymaga modyfikacji:

• W przypadku łagodnych do umiarkowanych zaburzeń czynności nerek, dostosowanie dawki zwykle nie jest konieczne⁵⁰
• W przypadku ciężkich zaburzeń czynności nerek zaleca się podawanie żelaza dożylnie⁵¹
• W przypadku koncentratów pierwiastków śladowych należy dostosować dawkę⁵²

Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby

U pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby należy zachować ostrożność podczas stosowania preparatów żelaza:

• W przypadku łagodnych do umiarkowanych zaburzeń, modyfikacja dawki zwykle nie jest konieczna⁵³
• W przypadku koncentratów pierwiastków śladowych, dawkę należy dostosować indywidualnie⁵⁴

Osoby w podeszłym wieku

U osób w podeszłym wieku dawkowanie preparatów żelaza jest takie samo jak u młodszych dorosłych, o ile nie występują zaburzenia czynności nerek lub wątroby wymagające dostosowania dawki.⁵⁵

W przypadku preparatów złożonych, takich jak Elevit Pronatal czy Totylem, które są przeznaczone do stosowania u kobiet w ciąży, połogu i karmiących piersią, stosowanie u osób w podeszłym wieku nie jest zalecane.⁵⁶