Działania niepożądane
Sulfametoksazol

Działania niepożądane sulfametoksazolu – wprowadzenie

Sulfametoksazol jest substancją antybakteryjną z grupy sulfonamidów, która najczęściej występuje w produktach leczniczych w połączeniu z trimetoprimem, tworząc związek określany jako kotrimoksazol. Oba składniki działają synergistycznie, blokując różne etapy syntezy kwasu foliowego u bakterii. Ze względu na specyfikę działania oraz właściwości farmakologiczne, stosowanie sulfametoksazolu wiąże się z ryzykiem wystąpienia różnorodnych działań niepożądanych, które mogą dotyczyć wielu układów i narządów organizmu człowieka.¹

Klasyfikacja częstości występowania działań niepożądanych

Działania niepożądane sulfametoksazolu są klasyfikowane według standardowej skali częstości występowania:²³

• Bardzo często: ≥1/10 (więcej niż 1 przypadek na 10 pacjentów)
• Często: ≥1/100 do <1/10 (1-10 przypadków na 100 pacjentów)
• Niezbyt często: ≥1/1 000 do <1/100 (1-10 przypadków na 1000 pacjentów)
• Rzadko: ≥1/10 000 do <1/1 000 (1-10 przypadków na 10 000 pacjentów)
• Bardzo rzadko: <1/10 000 (mniej niż 1 przypadek na 10 000 pacjentów)
• Nieznana: częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych

⁴

Najczęstsze działania niepożądane

Najczęściej występującymi działaniami niepożądanymi podczas stosowania sulfametoksazolu są dolegliwości ze strony układu pokarmowego oraz zmiany skórne.⁵

Działania niepożądane układu pokarmowego

Z układu pokarmowego często obserwuje się:⁶⁷

• Nudności – występują często
• Biegunka – występuje często
• Wymioty – występują niezbyt często do rzadko
• Bóle brzucha – występują rzadko
• Zapalenie jamy ustnej – występuje rzadko

⁸

Bardzo rzadko mogą wystąpić cięższe powikłania ze strony przewodu pokarmowego, takie jak:⁹¹⁰

• Rzekomobłoniaste zapalenie jelita – stan zapalny okrężnicy związany z zakażeniem Clostridioides difficile
• Zapalenie trzustki
• Zapalenie języka
• Zapalenie głośni

Reakcje skórne

Zmiany skórne należą do często występujących działań niepożądanych i obejmują:¹¹¹²

• Wysypka – występuje często
• Pokrzywka – występuje często
• Wysypki alergiczne – występują często

¹³

Rzadko mogą wystąpić poważniejsze reakcje skórne:¹⁴

• Nadwrażliwość na światło (fotosensytyzacja)
• Złuszczające zapalenie skóry
• Rumień wielopostaciowy

Ciężkie działania niepożądane

Ciężkie reakcje skórne (SCARs)

Do bardzo rzadkich, ale potencjalnie zagrażających życiu reakcji skórnych należą:¹⁵¹⁶¹⁷

• Zespół Stevensa-Johnsona (SJS) – charakteryzujący się pęcherzami na skórze i błonach śluzowych
• Toksyczna nekroliza naskórka (TEN, zespół Lyella) – ciężka reakcja z martwicą i oddzielaniem się naskórka
• Wysypka polekowa z eozynofilią i objawami ogólnoustrojowymi (DRESS)

Z częstością nieznaną zgłaszano przypadki ostrej gorączkowej dermatozy neutrofilowej (zespół Sweeta).¹⁸¹⁹

Zaburzenia hematologiczne

Bardzo rzadko mogą wystąpić poważne zaburzenia hematologiczne, które obejmują:²⁰²¹

• Leukopenia – zmniejszenie liczby białych krwinek
• Neutropenia – zmniejszenie liczby neutrofili
• Trombocytopenia – zmniejszenie liczby płytek krwi
• Agranulocytoza – drastyczne zmniejszenie liczby granulocytów
• Niedokrwistość megaloblastyczna – związana z zaburzeniami syntezy DNA przez hamowanie metabolizmu kwasu foliowego
• Niedokrwistość aplastyczna – niewydolność szpiku kostnego
• Niedokrwistość hemolityczna – rozpad krwinek czerwonych
• Methemoglobinemia – obecność methemoglobiny we krwi
• Eozynofilia – zwiększenie liczby eozynofili
• Plamica – wybroczyny skórne
• Hemoliza – szczególnie u pacjentów z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G-6-PD)

Większość obserwowanych zmian hematologicznych przebiega łagodnie, bezobjawowo i ustępuje po odstawieniu leku.²²

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Bardzo rzadko mogą wystąpić zaburzenia czynności wątroby, które mogą być potencjalnie śmiertelne:²³²⁴

• Zwiększenie aktywności aminotransferaz w surowicy
• Zapalenie wątroby
• Żółtaczka cholestatyczna
• Martwica wątroby – może być śmiertelna
• Hiperbilirubinemia – zwiększenie stężenia bilirubiny w surowicy

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Bardzo rzadko mogą wystąpić zaburzenia funkcji nerek:²⁵²⁶

• Krystaluria – obecność kryształów w moczu
• Niewydolność nerek
• Śródmiąższowe zapalenie nerek
• Toksyczny zespół nerczycowy z oligurią lub anurią
• Zwiększenie stężenia azotu mocznikowego we krwi
• Zwiększenie stężenia kreatyniny w surowicy

Rzadko notowano przypadki nasilenia diurezy.²⁷

Reakcje nadwrażliwości

Sulfametoksazol może powodować różne reakcje nadwrażliwości, w tym ciężkie, zagrażające życiu:²⁸²⁹

• Zespół choroby posurowiczej
• Reakcje anafilaktyczne – w tym ciężkie, zagrażające życiu
• Alergiczne zapalenie mięśnia sercowego
• Obrzęk naczynioruchowy
• Gorączka polekowa
• Alergiczne zapalenie naczyń
• Plamica Henocha-Schoenleina
• Guzkowe zapalenie tętnic/okołotętnicze
• Toczeń rumieniowaty układowy

Nacieki płucne obserwowane w związku z eozynofilowym lub alergicznym zapaleniem pęcherzyków płucnych mogą objawiać się kaszlem i dusznością.³⁰

Zaburzenia układu nerwowego

Często może wystąpić ból głowy.³¹

Bardzo rzadko mogą pojawić się:³²³³

• Aseptyczne zapalenie opon mózgowych – ustępuje szybko po odstawieniu leku, ale może powrócić przy ponownym podaniu
• Drgawki
• Zapalenie nerwów obwodowych
• Ataksja – zaburzenia koordynacji ruchowej
• Zaburzenia równowagi
• Zawroty głowy
• Szumy uszne
• Depresja
• Omamy
• Bezsenność
• Nerwowość

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Zaburzenia metaboliczne obejmują:³⁴³⁵

• Hiperkaliemia (podwyższone stężenie potasu) – bardzo często, zwłaszcza przy stosowaniu dużych dawek
• Hipoglikemia (obniżone stężenie glukozy) – rzadko
• Hiponatremia (obniżone stężenie sodu) – bardzo rzadko
• Jadłowstręt/brak łaknienia – bardzo rzadko
• Kwasica metaboliczna – bardzo rzadko

Duże dawki trimetoprimu, stosowane w leczeniu zapalenia płuc wywoływanego przez Pneumocystis jirovecii, wywołują u znacznej liczby pacjentów postępujące, ale odwracalne zwiększenie stężenia potasu w surowicy. Nawet po zastosowaniu w standardowych dawkach, trimetoprim może spowodować hiperkaliemię u pacjentów z zaburzeniami metabolizmu potasu, z niewydolnością nerek lub przyjmujących produkty lecznicze zwiększające stężenie potasu.³⁶

Notowano przypadki hipoglikemii u osób niechorujących na cukrzycę leczonych kotrimoksazolem, występującej zwykle po kilku dniach leczenia. Na szczególne ryzyko narażeni są pacjenci z zaburzoną czynnością nerek, chorobami wątroby, niedożywieni lub otrzymujący duże dawki kotrimoksazolu.³⁷

Grupy ryzyka zwiększonego występowania działań niepożądanych

Pacjenci z następującymi stanami mogą być narażeni na zwiększone ryzyko wystąpienia określonych działań niepożądanych:

• Pacjenci z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G-6-PD) – zwiększone ryzyko hemolizy³⁸
• Pacjenci z niewydolnością nerek – zwiększone ryzyko hiperkaliemii, hipoglikemii³⁹
• Pacjenci z chorobami wątroby – zwiększone ryzyko hipoglikemii⁴⁰
• Pacjenci niedożywieni – zwiększone ryzyko hipoglikemii⁴¹
• Pacjenci z AIDS – zwiększona częstość występowania działań niepożądanych⁴²
• Pacjenci leczeni dużymi dawkami (np. w pneumocystozowoym zapaleniu płuc) – zwiększone ryzyko hiperkaliemii, hipoglikemii oraz ciężkich reakcji nadwrażliwości⁴³

Działania niepożądane związane z leczeniem pneumocystozowego zapalenia płuc (PJP)

Podczas stosowania dużych dawek sulfametoksazolu w leczeniu zapalenia płuc wywoływanego przez Pneumocystis jirovecii (PJP) mogą wystąpić szczególne działania niepożądane:⁴⁴⁴⁵

• Ciężkie reakcje nadwrażliwości – mogą wymagać przerwania leczenia
• Wysypka
• Gorączka
• Neutropenia
• Trombocytopenia
• Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych
• Rabdomioliza – rozpad mięśni prążkowanych
• Hiperkaliemia
• Hiponatremia

Ciężkie reakcje nadwrażliwości obserwowano u pacjentów z PJP, którzy ponownie byli leczeni trimetoprimem z sulfametoksazolem, czasami po kilkudniowej przerwie w stosowaniu.⁴⁶

Tabela działań niepożądanych sulfametoksazolu

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych po zastosowaniu sulfametoksazolu, postępowanie zależy od rodzaju i nasilenia objawów:⁴⁷⁴⁸

• W przypadku ciężkich reakcji nadwrażliwości konieczne jest przerwanie stosowania leku
• Przy zahamowaniu czynności szpiku kostnego wskazane jest podanie folinianu wapnia (5-10 mg/dobę)
• W reakcjach nadwrażliwości, szczególnie przy leczeniu PJP, dożylne podanie difenhydraminy może umożliwić kontynuację leczenia
• Większość reakcji skórnych o niewielkim nasileniu szybko ustępuje po odstawieniu leku
• W przypadku ciężkich reakcji skórnych (SJS, TEN) wymagane jest natychmiastowe przerwanie leczenia i wdrożenie intensywnej opieki medycznej

Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁴⁹

Dane kontaktowe:

• Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa
• Tel.: + 48 22 49 21 301
• Faks: + 48 22 49 21 309
• Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

Działania niepożądane można również zgłaszać podmiotowi odpowiedzialnemu za produkt leczniczy zawierający sulfametoksazol.⁵⁰