Działania niepożądane
Metamizol sodowy

Metamizol sodowy, stosowany jako lek przeciwbólowy, przeciwgorączkowy i przeciwzapalny, niesie ze sobą ryzyko poważnych działań niepożądanych, zwłaszcza hematologicznych i immunologicznych. Najgroźniejszą reakcją jest agranulocytoza, występująca bardzo rzadko, ale potencjalnie śmiertelna, objawiająca się wysoką gorączką, dreszczami, bólem gardła i zapaleniem błon śluzowych. Inne poważne zaburzenia to leukopenia, małopłytkowość, niedokrwistość aplastyczna i pancytopenia. Reakcje anafilaktyczne i anafilaktoidalne, choć rzadkie, mogą prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego i zgonu, szczególnie w ciągu pierwszej godziny po podaniu leku. Metamizol może także wywoływać ciężkie reakcje skórne (SCAR), takie jak zespół Stevensa-Johnsona, toksyczna nekroliza naskórka oraz zespół DRESS, które wymagają natychmiastowego odstawienia leku.

  1. Działania niepożądane metamizolu sodowego
    1. Zaburzenia krwi i układu chłonnego
    2. Zaburzenia układu immunologicznego
    3. Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej
    4. Zaburzenia naczyniowe
    5. Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych
    6. Zaburzenia nerek i dróg moczowych
    7. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe
  2. Tabela działań niepożądanych metamizolu sodowego
  3. Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi
    1. Zagrożenia związane z zaburzeniami hematologicznymi
    2. Zagrożenia związane z reakcjami alergicznymi
    3. Zagrożenia związane z ciężkimi reakcjami skórnymi
    4. Zagrożenia związane z zaburzeniami funkcji nerek
    5. Zagrożenia związane z uszkodzeniem wątroby
    6. Kolejne rozdziały

Działania niepożądane metamizolu sodowego

Metamizol sodowy (jednowodny) to substancja czynna o działaniu przeciwbólowym, przeciwgorączkowym i przeciwzapalnym, szeroko stosowana w lecznictwie. Pomimo skuteczności terapeutycznej, związana jest z różnorodnymi działaniami niepożądanymi, które mogą mieć różne nasilenie – od łagodnych do zagrażających życiu. Znajomość spektrum działań niepożądanych jest kluczowa dla bezpiecznego stosowania tego leku.1

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Najpoważniejszymi działaniami niepożądanymi metamizolu w obrębie układu krwiotwórczego są:

  • Agranulocytoza – występuje bardzo rzadko, ale może prowadzić do przypadków śmiertelnych. Charakteryzuje się wysoką gorączką, dreszczami, bólem gardła, trudnościami w połykaniu oraz stanami zapalnymi błon śluzowych jamy ustnej, nosa, gardła oraz okolicy narządów płciowych lub odbytu.2 3
  • Leukopenia – rzadkie zmniejszenie liczby białych krwinek.4
  • Małopłytkowość (trombocytopenia) – bardzo rzadkie zmniejszenie liczby płytek krwi, charakteryzujące się zwiększoną skłonnością do krwawień i/lub wybroczyn na skórze i błonach śluzowych.5
  • Niedokrwistość aplastyczna i pancytopenia – częstość nieznana, mogą prowadzić do przypadków śmiertelnych.6

Należy podkreślić, że reakcje hematologiczne mogą wystąpić nawet u pacjentów, którzy wcześniej stosowali metamizol bez powikłań. Pojedyncze doniesienia wskazują, że ryzyko agranulocytozy może się zwiększyć przy podawaniu metamizolu przez okres dłuższy niż jeden tydzień.7

U pacjentów z agranulocytozą szybkość opadania erytrocytów (ESR) jest znacznie przyspieszona, liczba granulocytów znacznie zmniejszona lub całkowicie nieobecna. Zwykle wartości hemoglobiny, erytrocytów i płytek krwi są prawidłowe.8

Zaburzenia układu immunologicznego

Metamizol może wywoływać różnorodne reakcje nadwrażliwości:

  • Reakcje anafilaktoidalne lub anafilaktyczne – występują rzadko, ale mogą mieć ciężki, zagrażający życiu przebieg lub nawet prowadzić do zgonu.9 10
  • Wstrząs anafilaktyczny – częstość nieznana, stanowi zagrożenie życia.11
  • Zespół astmy analgetycznej – bardzo rzadko, u pacjentów z tym zespołem reakcje nietolerancji zazwyczaj przybierają postać napadów astmy.12
  • Zespół Kounisa – częstość nieznana (choroba serca spowodowana reakcją alergiczną).13 14

Reakcje anafilaktyczne mogą wystąpić w trakcie podawania leku (szczególnie podczas wstrzyknięcia) lub bezpośrednio po podaniu, jednak najczęściej rozwijają się w ciągu pierwszej godziny. Mogą one przebiegać od łagodnych do ciężkich form:15

  • Łagodne reakcje obejmują zmiany skórne i śluzówkowe (świąd, pieczenie, zaczerwienienie, pokrzywka, obrzęk), duszność oraz rzadziej zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, niestrawność, wymioty).16
  • Cięższe formy charakteryzują się uogólnioną pokrzywką, ciężkim obrzękiem naczynioruchowym (włącznie z obrzękiem krtani), ciężkim skurczem oskrzeli, zaburzeniami rytmu serca, spadkiem ciśnienia tętniczego i wstrząsem krążeniowym.17

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Metamizol może powodować szereg ciężkich niepożądanych reakcji skórnych (SCAR):

W przypadku wystąpienia ciężkich reakcji skórnych konieczne jest natychmiastowe przerwanie leczenia metamizolem.23

Zaburzenia naczyniowe

Podczas stosowania metamizolu mogą wystąpić reakcje hipotensyjne:

  • Reakcje hipotensyjne – niezbyt często. Mogą wystąpić podczas lub po podaniu metamizolu, są uwarunkowane farmakologicznie i nie towarzyszą im objawy reakcji anafilaktycznych.24

Do ciężkiego spadku ciśnienia krwi może dojść również w przypadku gorączki wysokiej, bez dodatkowych objawów nadwrażliwości. Szybkie podanie dożylne zwiększa ryzyko wystąpienia niedociśnienia.25 26

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Metamizol może powodować następujące zaburzenia wątroby:

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Stosowanie metamizolu wiąże się z ryzykiem następujących zaburzeń nerkowych:

Po zastosowaniu metamizolu może wystąpić czerwone zabarwienie moczu, co wynika z obecności nieszkodliwego metabolitu leku – kwasu rubazonowego.30

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Metamizol może powodować następujące zaburzenia żołądkowo-jelitowe:

Tabela działań niepożądanych metamizolu sodowego

Układ/narząd Działanie niepożądane Częstość występowania Opis i konsekwencje kliniczne
Zaburzenia krwi i układu chłonnego Agranulocytoza Bardzo rzadko Ciężkie zmniejszenie liczby granulocytów z objawami infekcji: gorączka, dreszcze, ból gardła, zapalenie błon śluzowych. Może prowadzić do zgonu.
Leukopenia Rzadko Zmniejszenie liczby białych krwinek. Może zwiększać podatność na infekcje.
Małopłytkowość (trombocytopenia) Bardzo rzadko Zmniejszenie liczby płytek krwi, powodujące zwiększoną skłonność do krwawień i wybroczyn na skórze i błonach śluzowych.
Niedokrwistość aplastyczna, pancytopenia Częstość nieznana Zahamowanie funkcji szpiku kostnego, prowadzące do zmniejszenia liczby wszystkich elementów morfotycznych krwi. Może prowadzić do zgonu.
Zaburzenia układu immunologicznego Reakcje anafilaktoidalne lub anafilaktyczne Rzadko Reakcje alergiczne o różnym nasileniu, mogące prowadzić do wstrząsu i zgonu.
Wstrząs anafilaktyczny Częstość nieznana Ciężka, zagrażająca życiu reakcja alergiczna z obniżeniem ciśnienia tętniczego, niewydolnością oddechową i krążeniową.
Zespół astmy analgetycznej Bardzo rzadko Napady astmy wywołane przyjęciem metamizolu u predysponowanych pacjentów.
Zespół Kounisa Częstość nieznana Ostry zespół wieńcowy wywołany reakcją alergiczną (alergiczna dławica piersiowa, alergiczny zawał mięśnia sercowego).
Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej Wysypka polekowa Niezbyt często Zmiany skórne będące wynikiem reakcji nadwrażliwości na lek.
Wysypka (np. plamkowo-grudkowa) Rzadko Zmiany skórne w postaci płaskich, czerwonych plam lub grudek.
Zespół Stevensa-Johnsona (SJS) Bardzo rzadko Ciężka reakcja skórna charakteryzująca się bąblami i łuszczeniem się skóry. Zagraża życiu.
Toksyczna nekroliza naskórka (TEN, zespół Lyella) Bardzo rzadko Ciężka postać reakcji skórnej z oddzielaniem się dużych powierzchni naskórka, zagrażająca życiu.
Reakcja polekowa z eozynofilią i objawami ogólnymi (DRESS) Częstość nieznana Ciężka reakcja skórna związana z gorączką, powiększeniem węzłów chłonnych, eozynofilią i zajęciem narządów wewnętrznych.
Zaburzenia naczyniowe Reakcje hipotensyjne Niezbyt często Obniżenie ciśnienia tętniczego występujące podczas lub po podaniu leku, niezwiązane z reakcją alergiczną.
Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych Polekowe uszkodzenie wątroby Częstość nieznana Ostre zapalenie wątroby, żółtaczka, zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych.
Zaburzenia nerek i dróg moczowych Ostre pogorszenie czynności nerek Bardzo rzadko Może prowadzić do białkomoczu, skąpomoczu, bezmoczu i ostrej niewydolności nerek.
Ostre śródmiąższowe zapalenie nerek Bardzo rzadko Stan zapalny tkanki śródmiąższowej nerek prowadzący do zaburzenia ich funkcji.
Zaburzenia żołądkowo-jelitowe Krwawienie z przewodu pokarmowego Częstość nieznana Może przebiegać pod postacią wymiotów z krwią, smolistych stolców lub utajonego krwawienia.
Nudności, wymioty, bóle brzucha Częstość nieznana Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego mogące prowadzić do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych.

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Zagrożenia związane z zaburzeniami hematologicznymi

Agranulocytoza stanowi jedno z najpoważniejszych zagrożeń związanych ze stosowaniem metamizolu. Choć występuje bardzo rzadko, może prowadzić do zgonu. Reakcja ta nie zależy od wielkości dawki i może wystąpić w dowolnej chwili w trakcie leczenia.33

Natychmiastowe przerwanie stosowania metamizolu ma kluczowe znaczenie dla wyzdrowienia. Dlatego stanowczo zaleca się natychmiastowe przerwanie stosowania leku, bez oczekiwania na wyniki badań diagnostycznych, w przypadku:34

  • nieoczekiwanego pogorszenia stanu ogólnego
  • utrzymywania się lub ponownego pojawienia się gorączki
  • pojawienia się bolesnych zmian na błonach śluzowych (głównie w okolicy jamy ustnej, nosa i gardła)

W przypadku wystąpienia pancytopenii, należy natychmiast przerwać leczenie i kontrolować pełną morfologię krwi, aż do momentu unormowania się wyników badań.35

Zagrożenia związane z reakcjami alergicznymi

Reakcje anafilaktyczne i anafilaktoidalne na metamizol mogą być ciężkie lub zagrażające życiu, a w niektórych przypadkach mogą prowadzić do zgonu. Mogą one wystąpić nawet u pacjentów, którzy wcześniej stosowali metamizol bez powikłań.36

Pierwsze objawy wstrząsu anafilaktycznego to:37

  • zimny pot
  • zawroty głowy
  • uczucie pustki w głowie
  • bladość skóry
  • uczucie dyskomfortu wokół serca

W przypadku wystąpienia tych objawów konieczne jest natychmiastowe podjęcie środków stosowanych w stanach zagrożenia. W przypadku wystąpienia reakcji skórnych leczenie metamizolem musi zostać natychmiast przerwane.38

Zagrożenia związane z ciężkimi reakcjami skórnymi

Podczas leczenia metamizolem odnotowano przypadki ciężkich niepożądanych reakcji skórnych (SCAR), które mogą zagrażać życiu lub prowadzić do zgonu. Do tych reakcji należą:39

  • zespół Stevensa-Johnsona (SJS)
  • toksyczna nekroliza naskórka (TEN)
  • reakcja polekowa z eozynofilią i objawami ogólnymi (zespół DRESS)

W przypadku pojawienia się pierwszych objawów ciężkich reakcji skórnych, takich jak postępująca wysypka skórna, często z pęcherzami lub zmianami na błonach śluzowych, konieczne jest natychmiastowe przerwanie leczenia metamizolem.40

Zagrożenia związane z zaburzeniami funkcji nerek

Metamizol może powodować nagłe pogorszenie czynności nerek, które w niektórych przypadkach może prowadzić do:41

  • białkomoczu
  • skąpomoczu
  • bezmoczu
  • ostrej niewydolności nerek

Ryzyko to jest szczególnie istotne u pacjentów z istniejącą chorobą nerek.42

Zagrożenia związane z uszkodzeniem wątroby

Metamizol może powodować polekowe uszkodzenie wątroby, objawiające się jako:43

  • ostre zapalenie wątroby
  • żółtaczka
  • zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych

U pacjentów, u których wystąpi uszkodzenie funkcji wątroby podczas leczenia metamizolem, należy natychmiast przerwać stosowanie leku i monitorować parametry wątrobowe.

Podsumowując, metamizol sodowy, pomimo swojej skuteczności jako lek przeciwbólowy, przeciwgorączkowy i przeciwzapalny, wiąże się z ryzykiem wystąpienia poważnych, a nawet zagrażających życiu działań niepożądanych. Szczególną uwagę należy zwrócić na ryzyko agranulocytozy, reakcji anafilaktycznych i ciężkich reakcji skórnych, które choć występują rzadko, mogą mieć tragiczne skutki. Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie objawów tych powikłań i natychmiastowe przerwanie leczenia w przypadku ich wystąpienia.44

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 10.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl