Właściwości farmakodynamiczne
Dehydroepiandrosteron

Właściwości farmakodynamiczne dehydroepiandrosteronu (DHEA)

Dehydroepiandrosteron (DHEA) jest hormonem steroidowym, klasyfikowanym w grupie farmakoterapeutycznej jako steroid anaboliczny, pochodna androstanu (prasteron). Zgodnie z systematyką leków przypisano mu kod ATC: A14A A07. DHEA jest wytwarzany w znaczących ilościach w warstwie siatkowatej kory nadnerczy i charakteryzuje się złożonym mechanizmem działania w organizmie człowieka.^{1 2}

Biosynteza i charakterystyka biochemiczna

Podstawowym substratem do biosyntezy DHEA w organizmie jest cholesterol. Proces syntezy przebiega wieloetapowo – w pierwszej fazie cholesterol ulega konwersji do pregnenolonu, następnie zachodzi hydroksylacja w pozycji C17, w wyniku której powstaje 17-OH-pregnenolon. Ten związek pośredni ulega dalszemu przekształceniu do DHEA dzięki aktywności enzymu liazy C17-C20.^{3 4}

Pod względem aktywności biologicznej DHEA wykazuje cechy słabego androgenu, jednak jego główną funkcją jest rola prohormonu dla innych hormonów płciowych. W organizmie kobiety DHEA ulega konwersji enzymatycznej – poprzez pośrednie metabolity androstendion i testosteron – do estrogenów: estronu i estradiolu. U mężczyzn natomiast DHEA jest prekursorem w szlaku syntezy silnie działających androgenów, w tym testosteronu.^{5 6}

Fizjologia wydzielania DHEA w organizmie

Endogenne wytwarzanie DHEA rozpoczyna się już w okresie prenatalnym. Nadnercza rozwijającego się płodu produkują znaczne ilości DHEA, który jest wykorzystywany jako substrat do biosyntezy estrogenów w łożysku. Po porodzie dochodzi do atrofii warstwy płodowej nadnerczy, co skutkuje gwałtownym spadkiem wytwarzania DHEA. Niski poziom produkcji utrzymuje się do około 5-7 roku życia, kiedy następuje odtworzenie kory nadnerczy (adrenarche).^{7 8}

Produkcja DHEA stopniowo wzrasta osiągając maksimum około 30 roku życia, po czym następuje powolny, ale systematyczny spadek wydzielania aż do stężeń resztkowych u osób w ósmej dekadzie życia. W szczytowym okresie, wytwarzanie DHEA u mężczyzn osiąga wartości 15-30 mg na dobę, a stężenia we krwi wynoszą 1,3-12 ng/ml dla wolnego hormonu i 1,4-7,9 ng/ml dla siarczanu DHEA. U kobiet wartości te są niższe o około 10-15%.^{9 10}

We krwi DHEA występuje głównie w postaci sprzężonej jako siarczan DHEA (DHEA-S). Ta forma, w przeciwieństwie do wolnego hormonu, charakteryzuje się silnym wiązaniem z białkami osocza, wolnym metabolizmem oraz znacznie dłuższym okresem półtrwania. Ponadto stężenie DHEA-S nie podlega wahaniom dobowym, co stanowi istotną różnicę w porównaniu z wolnym DHEA.^{11 12}

Rola fizjologiczna DHEA

DHEA w organizmie funkcjonuje przede wszystkim jako zapas nieaktywnego prohormonu, który ulega konwersji do aktywnych hormonów płciowych w zależności od bieżących potrzeb organizmu. Stopień tej konwersji jest determinowany przez wiek, płeć oraz cechy indywidualne.^{13 14}

Znaczenie fizjologiczne DHEA różni się w zależności od płci. U mężczyzn głównym narządem syntezy hormonów płciowych są jądra, które produkują testosteron, podczas gdy DHEA wytwarzany w nadnerczach stanowi alternatywne, dodatkowe źródło androgenów. Z kolei u kobiet, zwłaszcza po menopauzie, nadnerczowy DHEA staje się najważniejszym androgenem w organizmie, gdy wygasa czynność jajników. Co istotne, DHEA stanowi praktycznie jedyny substrat do syntezy estrogenów w tkankach docelowych u kobiet w okresie pomenopauzalnym.^{15 16}

Znaczenie kliniczne DHEA w procesach fizjologicznych i patologicznych

DHEA a proces starzenia się organizmu

Postępujący z wiekiem niedobór endogennego DHEA jest uważany za potencjalną przyczynę niekorzystnych zmian związanych ze starzeniem się organizmu. Hipoteza badawcza sugeruje, że niedobór DHEA nie jest jedynie objawem procesu starzenia, ale może aktywnie przyczyniać się do jego nasilenia. Zgodnie z tym założeniem, suplementacja egzogennym hormonem może spowolnić procesy związane ze starzeniem się i poprawić jakość życia u osób starszych.^{17 18}

Zastosowanie kliniczne DHEA

DHEA wykazuje nieswoiste, korzystne działanie, które może spowalniać rozwój niektórych chorób i zmniejszać nasilenie związanych z nimi objawów. Podawanie egzogennego DHEA (np. w postaci produktów leczniczych Biosteron i Femistelin) może być wykorzystywane jako terapia wspomagająca w licznych stanach i zaburzeniach.^{19 20}

Wskazania kliniczne, w których DHEA może znaleźć zastosowanie jako terapia wspomagająca, obejmują:^{21 22}

• Dolegliwości związane z menopauzą u kobiet i andropauzą u mężczyzn – DHEA może łagodzić objawy typowe dla tych okresów^{23 24}
• Zaburzenia funkcji poznawczych – demencja, osłabienie pamięci, sprawności intelektualnej i zdolności koncentracji²⁵
• Obniżenie jakości życia i poczucia dobrostanu psychofizycznego, szczególnie u osób w podeszłym wieku^{26 27}
• Zaburzenia nastroju – spadek napędu psychoruchowego, stany depresyjne, zaburzenia snu^{28 29}
• Zaburzenia seksualne – obniżenie popędu płciowego, zaburzenia erekcji, spadek aktywności płciowej^{30 31}
• Zmniejszenie siły mięśniowej, uczucie przewlekłego zmęczenia, zespół przewlekłego zmęczenia³²
• Zmniejszenie odporności na stres³³
• Zaburzenia metaboliczne – otyłość, zmniejszona wrażliwość tkanek na insulinę^{34 35}
• Choroby układu krążenia^{36 37}
• Osłabienie odporności^{38 39}
• Choroby autoimmunologiczne (np. toczeń rumieniowaty układowy)⁴⁰
• Niewydolność kory nadnerczy (pierwotna i wtórna)^{41 42}
• Zmiany skórne – nadmierna pigmentacja skóry, zmniejszenie grubości naskórka⁴³

Bezpieczeństwo stosowania DHEA

Istotną zaletą farmakodynamiczną DHEA jest unikalny mechanizm jego regulacji w organizmie. W przeciwieństwie do innych steroidów nadnerczowych, synteza DHEA nie podlega autoregulacji w mechanizmie ujemnego sprzężenia zwrotnego. Oznacza to, że podczas suplementacji egzogennym DHEA nie występuje ryzyko zahamowania wytwarzania naturalnego hormonu ani zaniku kory nadnerczy. Ta cecha znacząco wpływa na profil bezpieczeństwa długotrwałej terapii DHEA.^{44 45}