Właściwości farmakodynamiczne teikoplaniny

Teikoplanina należy do grupy farmakoterapeutycznej innych antybiotyków, a dokładniej antybiotyków glikopeptydowych, oznaczonych kodem ATC: J01XA 02. Lek charakteryzuje się specyficznym mechanizmem działania i określonym spektrum aktywności przeciwdrobnoustrojowej, co czyni go cennym narzędziem w walce z infekcjami wywołanymi przez wrażliwe drobnoustroje.¹

Mechanizm działania

Teikoplanina wykazuje działanie bakteriobójcze poprzez hamowanie biosyntezy ściany komórkowej wrażliwych mikroorganizmów. Co istotne, punkt uchwytu teikoplaniny różni się od tego, na który oddziałują antybiotyki beta-laktamowe. Mechanizm działania opiera się na swoistym wiązaniu z resztami D-alanylo-D-alaniny, co prowadzi do zablokowania syntezy peptydoglikanów – kluczowych składników ściany komórkowej bakterii. W konsekwencji dochodzi do zahamowania wzrostu i śmierci komórki bakteryjnej.²

Mechanizmy oporności

Drobnoustroje mogą rozwijać oporność na teikoplaninę poprzez różne mechanizmy molekularne. Szczególnie istotne są:³

• Zmiany struktury docelowej – ten typ oporności zaobserwowano zwłaszcza u bakterii Enterococcus faecium. Modyfikacja polega na zamianie terminalnego fragmentu D-alanino-D-alaniny w łańcuchu aminokwasowym cząsteczki prekursora mureiny na D-Ala-D-mleczan. Ta strukturalna zmiana skutkuje znacznym obniżeniem powinowactwa leku do miejsca docelowego. Za tę modyfikację odpowiadają nowo syntetyzowane enzymy, takie jak dehydrogenaza D-mleczanowa lub ligaza.⁴
• Nadmierna produkcja prekursorów mureiny – w przypadku gronkowców (Staphylococcus spp.) oporność lub zmniejszenie wrażliwości na teikoplaninę może wynikać z nadmiernej syntezy prekursorów mureiny, które wiążą cząsteczki leku, uniemożliwiając mu dotarcie do właściwego miejsca działania.⁵

Na uwagę zasługuje zjawisko oporności krzyżowej między teikoplaniną a wankomycyną, która również należy do glikopeptydów. Interesującym jest fakt, że wiele enterokoków opornych na wankomycynę zachowuje wrażliwość na teikoplaninę (fenotyp Van-B), co może mieć istotne znaczenie kliniczne przy doborze terapii.⁶

Wartości progowe w badaniach wrażliwości

Europejski Komitet ds. Oznaczania Lekowrażliwości (EUCAST) określił wartości graniczne minimalnych stężeń hamujących (MIC) dla teikoplaniny, które pozwalają na zaklasyfikowanie drobnoustrojów jako wrażliwe lub oporne. Poniższa tabela przedstawia te wartości zgodnie z wersją 9.0 z dnia 1 stycznia 2019 roku:⁷

Oznaczenie IE (insufficient evidence) wskazuje na niewystarczające dowody do ustalenia wartości granicznych dla danej grupy drobnoustrojów.

Zależności farmakokinetyczne/farmakodynamiczne

Skuteczność przeciwdrobnoustrojowa teikoplaniny jest przede wszystkim zależna od czasu, przez który stężenie leku w organizmie utrzymuje się powyżej minimalnego stężenia hamującego (MIC) dla danego patogenu. Jest to kluczowy parametr farmakodynamiczny, który należy uwzględniać przy ustalaniu schematu dawkowania, szczególnie u pacjentów w stanie ciężkim lub z infekcjami wywołanymi przez drobnoustroje o wyższych wartościach MIC.⁸

Spektrum wrażliwości drobnoustrojów

Należy zaznaczyć, że częstość występowania oporności na teikoplaninę może wykazywać znaczne zróżnicowanie geograficzne oraz zmieniać się w czasie. Dlatego przy podejmowaniu decyzji terapeutycznych, szczególnie w przypadku ciężkich zakażeń, istotne jest uwzględnienie lokalnych danych dotyczących lekowrażliwości. W sytuacjach wątpliwych zaleca się konsultację ze specjalistą w dziedzinie mikrobiologii klinicznej lub chorób zakaźnych.⁹

Spektrum aktywności przeciwbakteryjnej teikoplaniny obejmuje:¹⁰

Gatunki powszechnie wrażliwe

Gram-dodatnie bakterie tlenowe:

• Corynebacterium jeikeium – pałeczka maczugowata, często będąca przyczyną zakażeń odcewnikowych i związanych z implantami
• Enterococcus faecalis – enterokoki, istotne patogeny w zakażeniach układu moczowego i bakteriemiach
• Staphylococcus aureus – włączając szczepy oporne na metycylinę (MRSA), będące częstą przyczyną szerokiego spektrum infekcji od zakażeń skóry po ciężkie zakażenia uogólnione
• Streptococcus agalactiae (paciorkowiec grupy B) – istotny patogen w zakażeniach u noworodków i kobiet w ciąży
• Streptococcus dysgalactiae subsp. equisimilis (paciorkowce z grup C i G) – wywołujące zakażenia o podobnym charakterze jak paciorkowce grupy A
• Streptococcus pneumoniae (pneumokok) – główny czynnik etiologiczny pozaszpitalnych zapaleń płuc
• Streptococcus pyogenes (paciorkowiec grupy A) – powodujący zakażenia górnych dróg oddechowych, skóry i tkanek miękkich
• Paciorkowce z grupy viridans – istotne w infekcyjnym zapaleniu wsierdzia

Gram-dodatnie bakterie beztlenowe:

• Clostridium difficile – główny czynnik etiologiczny rzekomobłoniastego zapalenia jelit, szczególnie po antybiotykoterapii
• Peptostreptococcus spp. – beztlenowe paciorkowce odpowiedzialne za mieszane zakażenia tkanek miękkich i narządów miednicy mniejszej

Gatunki, w przypadku których oporność nabyta może stanowić problem

Szczególną uwagę należy zwrócić na drobnoustroje, u których obserwuje się rosnącą częstość występowania oporności nabytej na teikoplaninę:¹¹

Gram-dodatnie bakterie tlenowe:

• Enterococcus faecium – gatunek enterokoków z wyższą tendencją do nabywania oporności na antybiotyki glikopeptydowe niż E. faecalis
• Staphylococcus epidermidis – najczęstszy gronkowiec koagulazo-ujemny, często związany z zakażeniami odcewnikowymi i implantami
• Staphylococcus haemolyticus – gronkowiec koagulazo-ujemny często wykazujący wielolekooporność
• Staphylococcus hominis – kolejny przedstawiciel gronkowców koagulazo-ujemnych z rosnącą opornością na antybiotyki

Gatunki o oporności naturalnej

Teikoplanina nie wykazuje aktywności wobec:¹²

• Wszystkich bakterii Gram-ujemnych – z uwagi na różnicę w budowie ściany komórkowej, która uniemożliwia dotarcie leku do miejsca działania
• Innych bakterii takich jak:
  • Chlamydia spp. i Chlamydophila spp. – wewnątrzkomórkowe patogeny o unikalnym cyklu rozwojowym
  • Legionella pneumophila – wewnątrzkomórkowy patogen odpowiedzialny za tzw. chorobę legionistów
  • Mycoplasma spp. – bakterie pozbawione ściany komórkowej, co wyjaśnia ich naturalną oporność na leki działające poprzez hamowanie jej syntezy