Wole
Epidemiologia
Wole, definiowane jako powiększenie gruczołu tarczowego, jest globalnym problemem zdrowotnym, dotykającym około 10 milionów osób, z niedoborem jodu jako główną przyczyną dotyczącą około 2,2 miliarda ludzi. Częstość występowania wola koreluje ze stopniem niedoboru jodu: przy łagodnym niedoborze wynosi 5-20%, umiarkowanym 20-30%, a ciężkim przekracza 30%, sięgając nawet 80% w niektórych regionach. W populacjach z prawidłową podażą jodu częstość klinicznie wyczuwalnego wola jest poniżej 4%. Epidemiologia wykazuje wyraźne różnice płciowe (stosunek kobiet do mężczyzn 4:1) oraz wiekowe, z wyższą częstością u kobiet i zmniejszaniem się częstości wola z wiekiem, w przeciwieństwie do guzków tarczycy, których częstość rośnie z wiekiem. Wole toksyczne guzkowe najczęściej występuje u osób powyżej 50 roku życia, stanowiąc 15-30% przypadków nadczynności tarczycy w USA, z rozpowszechnieniem 100/100 000 populacji i roczną zapadalnością 4,8/100 000. Diagnostyka opiera się na oznaczeniu TSH, ultrasonografii, biopsji cienkoigłowej oraz ocenie stężenia jodu w moczu jako markera spożycia jodu na poziomie populacji.
- Epidemiologia wola
- Częstotliwość występowania w zależności od niedoboru jodu
- Występowanie wola w populacji ogólnej
- Wole u dzieci w wieku szkolnym
- Różnice związane z płcią i wiekiem
- Czynniki ryzyka i predyktory wola
- Występowanie geograficzne wola
- Nadzór i monitorowanie wola
- Trendy i zmiany w epidemiologii wola
- Wole toksyczne – epidemiologia
- Znaczenie dla zdrowia publicznego
Epidemiologia wola
Wole, definiowane jako powiększenie gruczołu tarczowego, stanowi istotny problem zdrowotny na całym świecie. Szacuje się, że dotyka około 10 milionów ludzi na świecie, przy czym niedobór jodu, będący najczęstszą przyczyną wola, dotyczy około 2,2 miliarda osób12. Częstość występowania i zapadalność na wole zależą w dużej mierze od stopnia niedoboru jodu w danej populacji.
Częstotliwość występowania w zależności od niedoboru jodu
Występowanie wola wykazuje ścisłą korelację ze stopniem niedoboru jodu w danej populacji:12
- Przy łagodnym niedoborze jodu, częstość występowania wola wynosi od 5% do 20%
- Przy umiarkowanym niedoborze jodu, częstość wzrasta do 20% do 30%
- Przy ciężkim niedoborze jodu, częstość przekracza 30%
W regionach z prawidłową podażą jodu częstość występowania wola klinicznie wyczuwalnego wynosi poniżej 4%1. Jednak w obszarach o ciężkim niedoborze jodu częstość występowania wola może sięgać nawet 80%12.
Występowanie wola w populacji ogólnej
Na całym świecie częstość występowania wola wynosi około 1400 do 1700 na 100 000 osób u kobiet oraz 900 na 100 000 osób u mężczyzn1. Natomiast częstość występowania pojedynczych guzków tarczycy wynosi około 3000 na 100 000 osób1.
Badania autopsyjne sugerują, że częstość występowania guzków tarczycy przekracza 50%, a przy zastosowaniu ultrasonografii o wysokiej rozdzielczości wartość ta zbliża się do 40% u pacjentów bez chorób tarczycy1. W badaniu Framingham ultrasonografia wykazała, że 3% mężczyzn powyżej 60 roku życia miało guzki tarczycy, podczas gdy u 36% kobiet w wieku 49-58 lat wykryto guzki tarczycy1.
W Stanach Zjednoczonych rozpowszechnienie wola szacuje się na 37%, chociaż jest ono znacznie wyższe w regionach z niedoborem jodu (15,8% na całym świecie)1. W badaniu Wickham z Wielkiej Brytanii 16% populacji miało wole1.
Wole u dzieci w wieku szkolnym
Występowanie wola u dzieci w wieku szkolnym waha się od 1,9% do 6,8%1. Częstość występowania wola w dzieciństwie osiąga szczyt w okresie dojrzewania, przy czym kobiety są częściej dotknięte niż mężczyźni1.
Według Światowej Organizacji Zdrowia, częstość występowania wola na poziomie 5% lub więcej u dzieci w wieku szkolnym jest wskaźnikiem niedoboru jodu w populacji12. W badaniach przeprowadzonych w Etiopii Południowej, ogólna częstość występowania wola wśród dzieci w wieku szkolnym wynosiła 35,2% (CI: 30,4-40,5%)12.
Różnice związane z płcią i wiekiem
Wole występuje znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn, ze stosunkiem kobiet do mężczyzn wynoszącym około 4:1123. W badaniu Wickham 26% kobiet miało wole, w porównaniu do 7% mężczyzn1. Guzki tarczycy są rzadsze u mężczyzn niż u kobiet, ale gdy są obecne, istnieje większe prawdopodobieństwo, że są złośliwe1.
Częstość występowania wola zmniejsza się wraz z wiekiem12, co różni się od częstości występowania guzków tarczycy, która rośnie wraz z wiekiem1. W regionach z niedoborem jodu, częstość występowania guzków tarczycy zwiększa się z wiekiem (bez różnic związanych z płcią)1, podczas gdy w regionach z wystarczającą ilością jodu częstość występowania wola guzkowego zmniejsza się z wiekiem1.
Wole toksyczne guzkowe występuje najczęściej u osób powyżej 50 roku życia1. Tyreotoksykoza często występuje u pacjentów z długotrwałym wolem, a toksyczność zwykle osiąga szczyt w szóstej i siódmej dekadzie życia, szczególnie u osób z rodzinnym wywiadem wola wieloguzkowego1.
Czynniki ryzyka i predyktory wola
Oprócz niedoboru jodu, który jest głównym czynnikiem ryzyka wola endemicznego, zidentyfikowano inne czynniki związane z występowaniem wola:123
- Wykształcenie matki (brak formalnego wykształcenia zwiększa ryzyko około 2,5 razy)
- Dochód rodziny (niższy dochód zwiększa ryzyko około 2,2 razy)
- Rodzaj używanej soli (używanie soli niejodowanej zwiększa ryzyko około 2,7 razy)
- Moment dodawania soli do potrawy (dodawanie soli podczas gotowania zwiększa ryzyko około 2,2 razy)
- Stosowanie kasuby (manioku) jako pokarmu (zwiększa ryzyko około 2,2 razy)
- Czynniki środowiskowe: narażenie na nadchloran, tiocyjanian, ftalany, azotany, izoflawony, związki chloroorganiczne
- Narkotyki, palenie tytoniu i spożywanie alkoholu
- Doustne środki antykoncepcyjne, ciąża, insulinooporność i niedobór selenu
Badania wykazały również specyficzne dla płci determinanty wola: u kobiet są to parzystość i status jodu, a u mężczyzn palenie tytoniu i zwiększający się wiek1.
Występowanie geograficzne wola
Częstość występowania wola wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne, co jest ściśle związane z zawartością jodu w glebie i środowisku1.
Obszary endemiczne
Wole występuje endemicznie w obszarach odległych od morza, takich jak regiony górskie1. Jod gromadzi się głównie w morzu i w warstwie ornej. Przed wprowadzeniem programów wzbogacania jodu, wole było powszechne w obszarach z powtarzającymi się powodziami lub działalnością lodowców, które erodują warstwę orną1.
Przykłady takich regionów obejmują:1
- Regiony alpejskie Europy Południowej (np. Szwajcaria)
- Himalaje
- Basen Wielkich Jezior
W Etiopii przeprowadzono warstwowe badanie wola na 35635 dzieciach w wieku szkolnym i 19158 członkach gospodarstw domowych we wszystkich regionach z wyjątkiem Erytrei i Tigrai. Ogólna częstość występowania wola (średnia wartości dla mężczyzn i kobiet) wśród dzieci w wieku szkolnym i członków gospodarstw domowych wynosiła odpowiednio 30,6% i 18,7%1.
Różnice między krajami
W Stanach Zjednoczonych większość przypadków wola wynika z autoimmunologicznego zapalenia tarczycy (tj. choroby Hashimoto)1. Wole toksyczne wieloguzkowe jest mniej powszechne w Stanach Zjednoczonych, co można przypisać jodowaniu soli kuchennej. Ponadto w Stanach Zjednoczonych spożycie jodowanej soli (200 do 600 μg/dzień) jest prawie dwukrotnie większe ilościowo w porównaniu z krajami europejskimi (25 do 100 μg/dzień)1.
W rozwiniętych krajach, kraje europejskie mają tendencję do wyższej częstości występowania toksycznego wola wieloguzkowego w porównaniu do Stanów Zjednoczonych1.
W Australii niedobór jodu pojawił się ponownie w ostatnich dziesięcioleciach. Stężenie jodu w moczu (UIC) jest doskonałym markerem zastępczym dla bieżącego spożycia jodu i jest przydatnym narzędziem przesiewowym do wykrywania niedoboru jodu na poziomie populacji1. Od października 2009 roku, cały chleb produkowany w Australii i Nowej Zelandii (z wyjątkiem chleba organicznego) musi zawierać dodatkowy jod z soli jodowanej1.
Nadzór i monitorowanie wola
Skuteczny nadzór nad występowaniem wola jest kluczowy dla monitorowania skuteczności programów suplementacji jodu i identyfikacji obszarów ryzyka1.
Metody badania i nadzoru
W diagnostyce i monitorowaniu wola stosuje się następujące metody:1
- Badanie stężenia TSH w surowicy do określenia aktualnego stanu funkcjonalnego tarczycy
- Ultrasonografia tarczycy jako niezbędna część oceny pacjentów z wolem
- Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa (BAC) u pacjentów z guzkami tarczycy
- Oznaczanie stężenia jodu w moczu jako marker spożycia jodu na poziomie populacji
Definicja wola zależy od wieku i płci. Górna granica prawidłowej objętości gruczołu tarczowego wynosi:12
- Dorośli mężczyźni: 12-18 ml
- Dorosłe kobiety: 10-15 ml
- Wiek 13-14 lat: 8-10 ml
- Wiek 3-4 lata: 3 ml
- Noworodki: 0,8-1,5 ml
Programy prewencyjne i ich skuteczność
Istnieją dowody na to, że podawanie jodu jako suplementu zmniejsza częstość występowania wola u osób zamieszkujących obszary z niedoborem jodu1. Przełomowe badania potwierdziły, że suplementacja jodu w soli stołowej zmniejsza ryzyko występowania wola endemicznego z 20% do 5% u nastoletnich dziewcząt w Ohio1.
Australijska Narodowa Rada ds. Zdrowia i Badań Medycznych zaleca, aby wszystkie kobiety, które są w ciąży, karmią piersią lub rozważają ciążę, przyjmowały suplement jodu w ilości 150 mikrogramów każdego dnia1.
Zapobieganie wolu za pomocą kapsułek z olejkiem jodowym jest znacznie skuteczniejsze niż zapobieganie za pomocą soli jodowanej w miejskich umiarkowanie endemicznych obszarach wola pod względem poprawy klinicznych i fizycznych cech dzieci oraz zdolności intelektualnych1.
Trendy i zmiany w epidemiologii wola
W ostatnich latach zaobserwowano kilka istotnych trendów w epidemiologii wola.
Wzrost wykrywalności guzów tarczycy
Nawet przy stosowaniu jodu zaobserwowano wzrost częstości występowania guzków tarczycy1. Nie jest jasne, czy wzrost częstości występowania stanowi prawdziwy wzrost, czy zwiększoną wykrywalność. Jedną z przyczyn tego może być zwiększone wykorzystanie obrazowania radiologicznego i częstsze badania przesiewowe za pomocą ultradźwięków1.
Obecnie ultrasonografia może wykryć nawet najmniejsze guzki, powodując, że częstość występowania guzków wynosi 60% do 70% u dorosłych1. Jednak obrazowanie i badania przesiewowe nie są jedyną przyczyną wzrostu częstości występowania. Uważa się, że otyłość, insulinooporność i zespół metaboliczny mogą być czynnikami, które spowodowały zwiększoną częstość występowania wola1.
Częstość występowania raka tarczycy rośnie na całym świecie. Przyczyny nie są jasne, ale tendencja ta może być związana z lepszymi metodami wykrywania i diagnostyki1.
Wpływ programów suplementacji jodu
Programy suplementacji jodu miały znaczący wpływ na zmniejszenie częstości występowania wola w wielu regionach. Jednak w niektórych obszarach niedobór jodu nadal stanowi problem, mimo wdrożenia programów suplementacji.
Na przykład, badanie zawartości jodu w moczu u 3046 dzieci w wieku szkolnym przeprowadzone w 2015 roku wykazało, że niedobór jodu był nadal powszechny i endemiczny (ponad 23% badanych) w regionie Asir w Arabii Saudyjskiej1.
W regionie północno-zachodniej Tunezji, mimo stosowania suplementacji jodu, 49,5% badanych nastolatków miało wole1. Badania wykazały łagodny niedobór jodu na podstawie stężenia jodu w moczu. Zidentyfikowano dwa czynniki ryzyka: wiek nastolatków i obecność znanego wola w rodzinie1.
Wole toksyczne – epidemiologia
Wole toksyczne guzkowe stanowi około 15-30% przypadków nadczynności tarczycy w Stanach Zjednoczonych, ustępując jedynie chorobie Gravesa-Basedowa1.
Częstotliwość występowania wola toksycznego
Częstość występowania toksycznego wola wieloguzkowego szacuje się na 4,8 przypadków na 100 000 populacji rocznie1. Rozpowszechnienie toksycznego wola wieloguzkowego wynosi 100 przypadków na 100 000 populacji i stanowi 5% wszystkich pacjentów z nadczynnością tarczycy1.
W obszarach endemicznego niedoboru jodu, toksyczne wole guzkowe (TNG) stanowi około 58% przypadków nadczynności tarczycy, z czego 10% pochodzi z pojedynczych toksycznych guzków. Choroba Gravesa-Basedowa stanowi 40% przypadków nadczynności tarczycy1.
Rozpowszechnienie toksycznych gruczolaków w Stanach Zjednoczonych oszacowano na 1,6% spośród 2 846 pacjentów z tyreotoksykozą w badaniu przeprowadzonym w Cleveland. Innymi słowy, rozpowszechnienie toksycznych gruczolaków w Stanach Zjednoczonych wynosi 1 580 przypadków na 100 000 populacji1.
Czynniki demograficzne w wolu toksycznym
Toksyczne wole guzkowe występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn1. U kobiet i mężczyzn powyżej 40 roku życia wskaźnik rozpowszechnienia wyczuwalnych guzków wynosi odpowiednio 5-7% i 1-2%1.
Większość pacjentów z toksycznym wolem guzkowym (TNG) jest w wieku powyżej 50 lat1. Stosunek kobiet do mężczyzn wynosi 4:1 dla toksycznego wola wieloguzkowego1.
Nadczynność tarczycy związana z autonomicznym guzkiem wystąpiła u 57% pacjentów w wieku powyżej 60 lat, podczas gdy 13% osób poniżej 60 roku życia miało nadczynność tarczycy1.
Znaczenie dla zdrowia publicznego
Wole stanowi istotny problem zdrowia publicznego, szczególnie w regionach z niedoborem jodu. Częstość występowania wola na poziomie 5% lub więcej wśród dzieci w wieku szkolnym jest wskaźnikiem niedoboru jodu w populacji12.
Implikacje dla systemów opieki zdrowotnej
W kontekście indyjskim nie istnieje rutynowy system nadzoru służący identyfikacji częstości występowania wola, dlatego nadzór na poziomie lokalnym jest konieczny1. Wysokie rozpowszechnienie niskiej zawartości jodu w soli w badaniu jest poparte obecnością wysokiego rozpowszechnienia niskiego wydalania jodu z moczem u uczestników badania1.
Jako środek krótkoterminowy, zaleca się zapewnienie dostępności jodowanej soli w regionach o wysokim rozpowszechnieniu wola. Jednocześnie, okresowy nadzór musi być kontynuowany w celu pomiaru wpływu programu1.
Strategie zdrowia publicznego
Badania podkreślają potrzebę ukierunkowanych strategii zdrowia publicznego, w tym suplementacji jodu i edukacji, szczególnie w obszarach zagrożonych1. Edukacja kobiet, dodawanie soli po gotowaniu potraw, zapewnienie spożycia jodowanej soli i zwiększanie świadomości publicznej na temat konsekwencji wola powinny być szczególnie podkreślane1.
Konieczne jest również systematyczne badanie profilu epidemiologicznego pacjentów z wolem rozlanym1. Wole stanowi wskaźnik statusu jodu w regionie i może być wykorzystane jako długoterminowy wskaźnik powodzenia programu suplementacji jodu1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.