Rak moczowodu
Leczenie
Rak moczowodu (UTUC) to rzadki nowotwór złośliwy wywodzący się z nabłonka przejściowego moczowodu, ściśle powiązany z rakiem pęcherza moczowego. Podstawą leczenia jest chirurgia, najczęściej radykalna nefroureterektomia obejmująca usunięcie nerki, moczowodu i mankietu pęcherzowego, wykonywana metodą otwartą, laparoskopową lub robotyczną. W wybranych przypadkach stosuje się zabiegi oszczędzające nerkę, takie jak resekcja segmentalna, ureteroneocystostomia czy chirurgia endoskopowa. Chemioterapia neoadjuwantowa (schematy oparte na cisplatynie) poprawia przeżycie w zaawansowanych stadiach, a adjuwantowa po nefroureterektomii (pT2-T4 i/lub pN+) zmniejsza ryzyko nawrotu. W terapii miejscowej niskiego stopnia stosuje się mitomycynę pyelocalyceal (Jelmyto) z 58% całkowitych odpowiedzi po 6 cotygodniowych instylacjach oraz BCG, z uwzględnieniem ryzyka posocznicy.
- Rak moczowodu – wprowadzenie
- Strategie leczenia chirurgicznego
- Chemioterapia w leczeniu raka moczowodu
- Chemioterapia neoadjuwantowa
- Chemioterapia adjuwantowa
- Chemioterapia w chorobie zaawansowanej
- Chemioterapia miejscowa
- Immunoterapia
- Terapia celowana
- Radioterapia
- Leczenie skojarzone i wielodyscyplinarne
- Obserwacja i kontrola po leczeniu
- Nowe kierunki w leczeniu raka moczowodu
- Podsumowanie i wskazówki dla pacjentów
Rak moczowodu – wprowadzenie
Rak moczowodu (ureteral cancer), nazywany również rakiem nabłonka przejściowego moczowodu lub górnego odcinka dróg moczowych (Upper Tract Urothelial Carcinoma, UTUC), jest rzadkim nowotworem złośliwym rozwijającym się w moczowodzie – rurce, która transportuje mocz z nerki do pęcherza moczowego. Nowotwór ten powstaje najczęściej z komórek nabłonka przejściowego (urotelium) wyściełającego wnętrze moczowodu.12
Rak moczowodu jest ściśle powiązany z rakiem pęcherza moczowego – wyściółka moczowodu zawiera ten sam typ komórek, co wyściółka pęcherza. Osoby z rozpoznanym rakiem moczowodu mają zwiększone ryzyko rozwoju raka pęcherza, dlatego są zazwyczaj regularnie badane pod kątem objawów raka pęcherza.34
Leczenie raka moczowodu wymaga interdyscyplinarnego podejścia zespołu specjalistów, w tym urologów, onkologów, radioterapeutów, radiologów i patologów, którzy współpracują, aby stworzyć spersonalizowany plan leczenia.56 Odpowiednio dobrana terapia może prowadzić do wysokiego odsetka wyleczeń, szczególnie gdy choroba zostanie wcześnie wykryta.7
Strategie leczenia chirurgicznego
Leczenie chirurgiczne jest podstawową metodą terapii raka moczowodu, a zakres operacji zależy od wielu czynników, takich jak wielkość guza, jego lokalizacja, stopień zaawansowania oraz stan ogólny pacjenta.89 Decyzje dotyczące leczenia podejmowane są indywidualnie, z uwzględnieniem zachowania funkcji nerek, gdy jest to możliwe.10
Nefroureterektomia
Nefroureterektomia radykalna to najczęściej wykonywana operacja w leczeniu raka moczowodu, szczególnie w przypadkach zaawansowanych. Procedura ta obejmuje usunięcie całej nerki, całego moczowodu oraz fragmentu pęcherza moczowego (tzw. mankiet pęcherzowy – miejsce, gdzie moczowód łączy się z pęcherzem).1112 Jest to standardowe leczenie dla nowotworów wysokiego ryzyka, niezależnie od lokalizacji guza.13
Operacja może być przeprowadzona metodą otwartą, laparoskopową lub z asystą robota, przy czym wszystkie te podejścia mają podobne wyniki onkologiczne.14 Metody laparoskopowe i robotyczne oferują korzyści w postaci mniejszej inwazyjności, co przekłada się na szybszy powrót do zdrowia i mniejszy ból.1516
Operacje oszczędzające nerkę
Dla wybranych pacjentów, szczególnie z nowotworem niskiego ryzyka lub w sytuacjach, gdy zachowanie funkcji nerek jest kluczowe, dostępne są zabiegi oszczędzające nerkę:17
- Resekcja segmentalna moczowodu – usunięcie tylko części moczowodu zawierającej nowotwór i ponowne połączenie zdrowych odcinków. Procedura ta jest zwykle wykonywana w przypadku małych guzów w dolnej części moczowodu, blisko pęcherza.1819
- Ureteroneocystostomia (reimplantacja) – po usunięciu dolnej części moczowodu, pozostała część jest ponownie połączona z pęcherzem moczowym.20
- Chirurgia endoskopowa – zabieg wykonywany przy użyciu ureteroskopu i narzędzi wprowadzanych przez endoskop. Ta metoda może być stosowana w przypadku nowotworów niskiego stopnia złośliwości i we wczesnym stadium.2122
Techniki ablacyjne
W przypadku guzów powierzchownych lub u pacjentów niekwalifikujących się do bardziej rozległej operacji, można zastosować techniki ablacyjne:23
- Fulguracja – procedura chirurgiczna, która niszczy tkankę za pomocą prądu elektrycznego. Narzędzie z małą pętlą na końcu jest używane do usunięcia nowotworu lub wypalenia guza za pomocą elektryczności.2425
- Ablacja laserowa – przez ureteroskop wprowadza się laser, który niszczy komórki nowotworowe.2627
Chemioterapia w leczeniu raka moczowodu
Chemioterapia odgrywa ważną rolę w leczeniu raka moczowodu i może być stosowana w różnych etapach terapii, w zależności od zaawansowania choroby i indywidualnych czynników pacjenta.28
Chemioterapia neoadjuwantowa
Chemioterapia neoadjuwantowa jest stosowana przed głównym leczeniem, zwykle przed operacją, aby zmniejszyć wielkość guza i ułatwić jego usunięcie podczas zabiegu chirurgicznego.29 Badania retrospektywne oraz prospektywne badania fazy II wykazały, że chemioterapia neoadjuwantowa może poprawić przeżycie u pacjentów z zaawansowanym rakiem moczowodu wysokiego stopnia.30
Schematy oparte na cisplatynie, takie jak przyspieszona metotreksat, winblastyna, doksorubicyna i cisplatyna, okazały się bezpieczne i wykazały określoną aktywność z odsetkiem całkowitych odpowiedzi patologicznych na poziomie 14%.31
Chemioterapia adjuwantowa
Chemioterapia adjuwantowa (uzupełniająca) jest podawana po operacji w celu zniszczenia ewentualnych pozostałych komórek nowotworowych i zmniejszenia ryzyka nawrotu.32 Przegląd systematyczny przeprowadzony przez Kim i wsp. wykazał, że adjuwantowa chemioterapia po radykalnej nefroureterektomii u pacjentów z miejscowo zaawansowanym rakiem moczowodu może poprawić przeżycie wolne od choroby i przeżycie specyficzne dla raka.33
Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego zalecają adjuwantową chemioterapię opartą na platynie po radykalnej nefroureterektomii u pacjentów z chorobą pT2-T4 i/lub pN+, a dla pacjentów niekwalifikujących się do leczenia cisplatyną zalecana jest chemioterapia gemcytabiną/karboplatyną.34
Chemioterapia w chorobie zaawansowanej
W przypadku zaawansowanego raka moczowodu, który rozprzestrzenił się do innych części ciała (przerzuty), chemioterapia może być stosowana do kontrolowania objawów i przedłużenia życia.3536
Najczęściej stosowane schematy chemioterapii w zaawansowanym raku moczowodu to:37
- Gemcytabina z cisplatyną (GC)
- Gemcytabina z karboplatyną (GemCarbo)
Chemioterapia miejscowa
W przypadku nowotworów niskiego stopnia złośliwości można stosować miejscową chemioterapię, która polega na podawaniu leków bezpośrednio do układu moczowego:38
- Mitomycyna C – w 2020 roku FDA zatwierdziła mitomycynę pyelocalyceal (Jelmyto) do leczenia raka górnego odcinka dróg moczowych niskiego stopnia (LG-UTUC) u dorosłych. Lek ten jest podawany przez cewnik moczowodowy lub przez nefrostomię. Zatwierdzenie oparto na badaniu OLYMPUS, w którym 41 z 71 pacjentów (58%) osiągnęło całkowitą odpowiedź (CR) po 3 miesiącach, po otrzymaniu 6 cotygodniowych instylacji mitomycyny pyelocalyceal.3940
- BCG (Bacillus Calmette-Guérin) – atenuowana forma Mycobacterium tuberculosis, stosowana w leczeniu adjuwantowym. Należy zachować ostrożność, gdyż istnieje małe, ale znaczące ryzyko posocznicy BCG. Aby zapobiec niekorzystnym skutkom ogólnoustrojowym, BCG nie powinno być stosowane u pacjentów z masywnym krwiomoczem.41
Należy zaznaczyć, że skuteczność tych środków w leczeniu raka górnego odcinka dróg moczowych nie została jednoznacznie ustalona z powodu małych retrospektywnych badań z heterogenicznymi pacjentami i charakterystyką guza.42
Immunoterapia
Immunoterapia to strategia leczenia, która wykorzystuje układ odpornościowy organizmu do zwalczania komórek nowotworowych. W przypadku raka moczowodu może być stosowana w leczeniu zaawansowanej choroby, szczególnie gdy inne metody leczenia nie przynoszą oczekiwanych rezultatów.43
Inhibitory punktów kontrolnych
Immunoterapia w leczeniu raka moczowodu obejmuje głównie stosowanie inhibitorów punktów kontrolnych, które pomagają układowi odpornościowemu rozpoznać i atakować komórki nowotworowe:44
- Niwolumab – wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego zalecają rozważenie adjuwantowego niwolumabu u pacjentów, którzy nie kwalifikują się do chemioterapii adjuwantowej opartej na platynie lub którzy ją odrzucili, w przypadku choroby pT3 i/lub pN+ po samej radykalnej nefroureterektomii lub choroby ypT2 i/lub ypN+ po chemioterapii neoadjuwantowej, a następnie radykalnej nefroureterektomii.45
- Pembrolizumab lub Atezolizumab – zalecane dla pacjentów z guzami pozytywnymi dla ligandu programowanej śmierci 1 (PD-L1).46
- Avelumab – jeśli chemioterapia działa dobrze, po 4-6 cyklach można zastosować immunoterapię avelumabem.47
Immunoterapia miejscowa
BCG (Bacillus Calmette-Guérin) może być również rozważane jako terapia immunologiczna miejscowa. Jest to atenuowany szczep Mycobacterium bovis, który stymuluje odpowiedź immunologiczną przeciwko komórkom nowotworowym. Może być podawany do górnego układu moczowego przez nefrostomię lub cewnik moczowodowy w celu zapobiegania nawrotom po leczeniu oszczędzającym nerkę.4849
Terapia celowana
Terapia celowana w raku moczowodu wykorzystuje leki, które atakują określone nieprawidłowości w komórkach nowotworowych, zakłócając ich wzrost i przeżycie.50 Komórki nowotworowe pacjenta mogą być badane, aby sprawdzić, czy terapia celowana może być skuteczna.51
Dostępne terapie celowane
Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego zalecają następujące terapie celowane dla wybranych pacjentów:52
- Enfortumab vedotin – lek koniugowany przeciwciało-lek, zalecany dla pacjentów wcześniej leczonych chemioterapią zawierającą platynę, u których doszło do progresji choroby w trakcie lub po leczeniu inhibitorem PD-1 lub PD-L1.53
- Erdafitinib – zalecany jako terapia kolejnej linii dla pacjentów z rakiem górnego odcinka dróg moczowych opornym na platynę, z genomowymi zmianami DNA FGFR (mutacje FGFR2/3 lub fuzje FGFR3).54
Nowsze badania wykazują również korzyści z terapii skojarzonej Enfortumab vedotin + Pembrolizumab w porównaniu do gemcytabiny-cisplatyny w leczeniu pierwszej linii, wykazując korzyść w zakresie przeżycia całkowitego.55
Radioterapia
Radioterapia nie jest często stosowana w leczeniu raka moczowodu, ale może odgrywać rolę w określonych sytuacjach.56
Wskazania do radioterapii
Radioterapia w raku moczowodu może być stosowana w następujących sytuacjach:57
- Jako leczenie paliatywne w celu łagodzenia bólu lub kontrolowania innych objawów zaawansowanego raka (tzw. paliatywna radioterapia)58
- Po operacji, jeśli nowotwór rozprzestrzenił się do tkanek otaczających nerkę59
- W przypadku pacjentów niekwalifikujących się do operacji60
Nowe techniki radioterapii
Obecnie prowadzone są badania nad nowymi technikami radioterapii w leczeniu raka moczowodu:61
- Terapia wiązką protonową (PBT) – może dostarczać konfomalną wysokodawkową radioterapię do celu, jednocześnie minimalizując powikłania związane z promieniowaniem w otaczających zdrowych tkankach. Badania wstępne sugerują, że PBT może być skuteczna i wykonalna jako lecznicza metoda leczenia zlokalizowanego raka miedniczki nerkowej i moczowodu, szczególnie u pacjentów niekwalifikujących się do operacji radykalnej.62
- Adjuwantowa radioterapia po operacji oszczędzającej nerkę – wykazano, że jest bezpieczna i dobrze tolerowana, przy czym przeżycie wolne od nawrotu miejscowego (LRFS) było lepsze w przypadku raka moczowodu środkowego i dystalnego niż proksymalnego.63
Leczenie skojarzone i wielodyscyplinarne
Podejście wielodyscyplinarne jest kluczowe w leczeniu raka moczowodu, a zespoły specjalistów współpracują, aby stworzyć zindywidualizowany plan leczenia dla każdego pacjenta.64
Leczenie skojarzone w różnych stadiach choroby
W zależności od stadium choroby, stosowane są różne strategie leczenia skojarzonego:65
- Wczesny rak moczowodu (zlokalizowany):
- Operacja (nefroureterektomia lub resekcja segmentalna moczowodu)
- Ablacja endoskopowa (dla małych guzów niskiego stopnia złośliwości)
- Może być rozważana adjuwantowa chemioterapia doogniskowa lub immunoterapia
- Miejscowo zaawansowany rak moczowodu (regionalny):
- Nefroureterektomia radykalna z usunięciem regionalnych węzłów chłonnych
- Chemioterapia neoadjuwantowa przed operacją
- Adjuwantowa chemioterapia po operacji
- Immunoterapia jako leczenie adjuwantowe w wybranych przypadkach
- Przerzutowy rak moczowodu:
- Chemioterapia systemowa oparta na cisplatynie
- Immunoterapia (inhibitory punktów kontrolnych)
- Terapia celowana
- Radioterapia paliatywna w celu łagodzenia objawów
Badania kliniczne
Uczestnictwo w badaniach klinicznych może dać pacjentom dostęp do najnowszych, pojawiających się opcji leczenia raka moczowodu.6667 Badania kliniczne są szczególnie ważne w przypadku zaawansowanego lub nawrotowego raka moczowodu, gdzie standardowe metody leczenia mogą być mniej skuteczne.68
Ośrodki onkologiczne oferują różnorodne badania kliniczne, które mogą obejmować:69
- Nowe kombinacje istniejących terapii
- Innowacyjne techniki chirurgiczne
- Nowe leki i metody immunoterapii
- Spersonalizowane podejścia oparte na profilowaniu genomowym guza
Obserwacja i kontrola po leczeniu
Po leczeniu raka moczowodu, regularna obserwacja i kontrola są kluczowe dla wczesnego wykrycia nawrotu choroby oraz innych nowotworów układu moczowego, szczególnie raka pęcherza moczowego.70
Schemat kontroli
Zespół medyczny tworzy harmonogram badań kontrolnych, które mogą obejmować:71
- Regularne badania obrazowe (CT, MRI)
- Cystoskopię – badanie endoskopowe pęcherza moczowego
- Badania krwi i moczu
- Badania czynnościowe nerek
Cystoskopia jest wykonywana okresowo po operacji, bezterminowo, ponieważ osoby, które miały ten typ nowotworu, są narażone na ryzyko rozwoju raka pęcherza moczowego.72
Monitorowanie pod kątem raka pęcherza
Podczas badań kontrolnych zespół medyczny zwraca szczególną uwagę na oznaki raka pęcherza moczowego, ponieważ osoby z rozpoznanym rakiem moczowodu mają zwiększone ryzyko jego rozwoju.73 Ryzyko rozwoju raka pęcherza po raku górnego odcinka dróg moczowych może wynosić od 20% do 25%.74
W zależności od liczby nawrotów, lokalizacji nawrotu i wielkości nawracającego guza, może być konieczne rozpoczęcie leczenia doogniskowego do pęcherza, takiego jak BCG.75
Nowe kierunki w leczeniu raka moczowodu
Badania nad nowymi metodami leczenia raka moczowodu stale się rozwijają, oferując nowe możliwości terapeutyczne dla pacjentów.76
Leczenie oszczędzające nerkę
Coraz większy nacisk kładzie się na leczenie oszczędzające nerkę, szczególnie w przypadku nowotworów niskiego ryzyka lub u pacjentów z obniżoną funkcją nerek:77
- Jelmyto (mitomycyna pyelocalyceal) – pierwszy lek zatwierdzony specjalnie dla pacjentów z rakiem górnego odcinka dróg moczowych niskiego stopnia, który zapewnia opcję dla niektórych pacjentów, którzy w przeciwnym razie wymagaliby nefroureterektomii.78
- Endoskopowe usuwanie guza z następową chemioterapią lub immunoterapią miejscową79
- Podejście „split-dose” w terapii miejscowej, które okazało się dobrze tolerowane i skuteczne, z wyższymi wskaźnikami przeżycia w porównaniu do historycznych serii.80
Medycyna personalizowana
Rozwój medycyny personalizowanej prowadzi do bardziej ukierunkowanego leczenia raka moczowodu:81
- Leczenie oparte na markerach genetycznych – terapie celowane ukierunkowane na specyficzne mutacje i fuzje genów, takie jak zmiany FGFR.82
- Immunoterapia neoadjuwantowa – jako opcja oszczędzająca narządy dla pacjentów z zespołem Lyncha, który zwiększa ryzyko rozwoju raka moczowodu.83
- Kombinacje różnych modalności leczenia – indywidualnie dobierane strategie leczenia, łączące chirurgię oszczędzającą narządy z efektywnymi terapiami lekowymi.84
Podsumowanie i wskazówki dla pacjentów
Leczenie raka moczowodu wymaga kompleksowego, wielodyscyplinarnego podejścia, dostosowanego do indywidualnych potrzeb pacjenta.8586 Kluczowe aspekty terapii to:
- Chirurgia pozostaje podstawową metodą leczenia, z różnymi opcjami zależnymi od stadium i lokalizacji guza
- Chemioterapia, immunoterapia i terapia celowana są ważnymi elementami leczenia uzupełniającego lub systemowego
- Radioterapia może być stosowana w wybranych przypadkach, szczególnie w leczeniu paliatywnym
- Regularne badania kontrolne po leczeniu są niezbędne do wczesnego wykrycia nawrotu lub rozwoju raka pęcherza moczowego
- Nowe metody leczenia i badania kliniczne oferują dodatkowe opcje dla pacjentów z rakiem moczowodu
Dla pacjentów z rakiem moczowodu ważne jest, aby:8788
- Aktywnie uczestniczyć w podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia
- Rozważyć konsultację w ośrodku specjalizującym się w leczeniu nowotworów układu moczowego
- Pytać o możliwość udziału w badaniach klinicznych
- Przestrzegać zaleceń dotyczących regularnych badań kontrolnych
- Szukać wsparcia psychologicznego i grup wsparcia dla pacjentów onkologicznych
Dzięki postępom w diagnostyce i leczeniu, perspektywy dla pacjentów z rakiem moczowodu stale się poprawiają, szczególnie gdy choroba zostanie wykryta we wczesnym stadium.8990
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.