Rak moczowodu
Objawy
Rak moczowodu (UTUC) to rzadki nowotwór wywodzący się z komórek przejściowych wyścielających moczowody, występujący głównie u osób powyżej 65. roku życia, częściej u mężczyzn. Najczęstszym objawem jest krwiomocz (makro- lub mikrohematuria), który może pojawić się już we wczesnym stadium choroby. W miarę progresji nowotworu pojawiają się objawy bólowe w okolicy lędźwiowej, dysuria, częstomocz, nykturia, zmniejszenie strumienia moczu, utrata masy ciała i przewlekłe zmęczenie. Zaawansowane stadium może prowadzić do wodonercza z powodu zablokowania moczowodu, co skutkuje upośledzeniem funkcji nerki. Lokalizacja guza determinuje objawy kliniczne – guzy dystalne manifestują się objawami podobnymi do raka pęcherza, natomiast guzy proksymalne częściej powodują ból lędźwiowy i wodonercze. Diagnostyka powinna uwzględniać ryzyko współistnienia raka pęcherza moczowego, co wymaga regularnej kontroli obu lokalizacji.
Rak moczowodu – wprowadzenie
Rak moczowodu (ang. ureteral cancer) jest nowotworem wywodzącym się z komórek przejściowych wyścielających moczowody, czyli przewody łączące nerki z pęcherzem moczowym. Stanowi on rzadką postać nowotworu układu moczowego, występującą najczęściej u osób starszych, zwłaszcza po 65. roku życia, oraz u pacjentów, którzy wcześniej chorowali na raka pęcherza moczowego.123 Rak moczowodu jest klasyfikowany jako nowotwór górnych dróg moczowych i określany również jako rak urotelialny górnego odcinka dróg moczowych (UTUC – Upper Tract Urothelial Carcinoma).4
Nowotwór ten występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet, przy czym zachorowalność wzrasta znacząco po 65. roku życia.56 Jest to schorzenie bliźniacze do raka pęcherza moczowego, gdyż wywodzi się z tego samego typu komórek nabłonkowych. Osoby z rakiem moczowodu mają zwiększone ryzyko rozwoju raka pęcherza, dlatego wymagają regularnej kontroli w kierunku obu tych nowotworów.7
Objawy wczesnego stadium raka moczowodu
We wczesnym stadium rak moczowodu często nie daje charakterystycznych objawów lub symptomy są subtelne i mogą być łatwo przeoczone. W wielu przypadkach nowotwór ten wykrywany jest przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych powodów.89 Jednakże, nawet we wczesnej fazie mogą wystąpić pewne symptomy, które powinny skłonić pacjenta do konsultacji lekarskiej:
- Krwiomocz (hematuria) – krew w moczu jest najczęstszym pierwszym objawem, który może nadawać moczu zabarwienie od różowego do brunatnego przypominającego colę110
- Ból pleców lub boku, zwłaszcza w okolicy między żebrami a biodrem (ból w okolicy lędźwiowej)1112
- Dyskomfort lub ból podczas oddawania moczu (dyzuria)13
Krwiomocz jest szczególnie istotnym objawem, gdyż może wystąpić już we wczesnym stadium choroby. Może on być widoczny gołym okiem (makrohematuria) lub wykrywalny tylko w badaniu laboratoryjnym moczu (mikrohematuria).1415 Warto podkreślić, że etiologia krwiomoczu może być różna, jednak zawsze wymaga dokładnej diagnostyki, szczególnie u osób po 50. roku życia.
Objawy zaawansowanego raka moczowodu
W miarę progresji nowotworu, gdy guz rośnie i wnika głębiej w ścianę moczowodu lub rozprzestrzenia się na okoliczne struktury, objawy stają się bardziej nasilone i zróżnicowane:13
- Nasilony ból w okolicy lędźwiowej, często jednostronny16
- Skurcze w boku lub plecach17
- Dolegliwości podczas oddawania moczu – częstomocz, nagłe parcie na mocz109
- Nyktuira (częste oddawanie moczu w nocy)9
- Zmniejszenie strumienia moczu18
- Niezamierzona utrata masy ciała12
- Uczucie przewlekłego zmęczenia (fatigue)1119
- Utrata apetytu20
- Ciemne zabarwienie moczu21
W zaawansowanym stadium choroby może dojść do zablokowania moczowodu przez guz lub skrzep krwi, co prowadzi do zastoju moczu w nerce (wodonercze, hydronephrosis). Stan ten powoduje nasilony ból w okolicy lędźwiowej i może prowadzić do pogorszenia czynności nerki po stronie zajętej.822
Objawy związane z umiejscowieniem guza
Objawy raka moczowodu mogą różnić się w zależności od lokalizacji guza w obrębie moczowodu. Guzy zlokalizowane w dystalnej (dolnej) części moczowodu mogą powodować objawy podobne do raka pęcherza moczowego, takie jak częstomocz i nagłe parcie na mocz. Natomiast guzy w proksymalnej (górnej) części moczowodu częściej powodują ból w okolicy lędźwiowej i objawy związane z wodonerczzem.23
W przypadku guzów bliższego odcinka moczowodu pacjenci mogą doświadczać także nudności, wymiotów oraz zaburzeń w oddawaniu moczu.23 Nowotwory dystalnego odcinka moczowodu mogą natomiast dawać objawy podobne do zapalenia pęcherza moczowego, powodując dyskomfort w podbrzuszu i częstomocz.
Powikłania i progresja choroby
Rak moczowodu, jeśli nie zostanie wcześnie wykryty i leczony, może prowadzić do poważnych powikłań i progresji choroby.17 Do najczęstszych powikłań należą:
Wodonercze i upośledzenie czynności nerki
Gdy guz blokuje światło moczowodu, mocz zatrzymuje się w miedniczce nerkowej i kielichach, powodując wodonercze (hydronephrosis). Stan ten prowadzi do zwiększonego ciśnienia wewnątrz nerki, jej rozszerzenia i stopniowego upośledzenia funkcji.2425 W przypadku długotrwałego zastoju moczu może dojść do nieodwracalnego uszkodzenia miąższu nerki i zaniku korowego.
Przewlekła niedrożność moczowodu powoduje narastające objawy kliniczne, takie jak nasilający się ból, osłabienie, a w przypadku niewydolności nerki – objawy mocznicy.8
Nawracające zakażenia układu moczowego
Zastój moczu sprzyja rozwojowi zakażeń układu moczowego, które mogą przybierać postać nawracających infekcji. Pacjenci często zgłaszają objawy dyzuryczne, bóle w podbrzuszu oraz stany podgorączkowe.226
Przerzuty odległe
W zaawansowanym stadium raka moczowodu może dojść do przerzutów do innych narządów. Najczęstszymi miejscami przerzutów są:
Objawy związane z przerzutami zależą od zajętego narządu:28
- Przerzuty do kości mogą powodować ból kostny, złamania patologiczne lub hiperkalcemię, która objawia się nudnościami, splątaniem i zmęczeniem
- Przerzuty do płuc mogą prowadzić do kaszlu, duszności lub odkrztuszania plwociny z domieszką krwi
- Przerzuty do wątroby mogą powodować żółtaczkę (zażółcenie skóry i oczu), ból brzucha i niewyjaśnioną utratę masy ciała
- Zajęcie węzłów chłonnych może powodować obrzęk kończyn dolnych (obrzęk limfatyczny), ból miednicy lub trudności w oddawaniu moczu
Progresja i rokowanie w raku moczowodu
Przebieg kliniczny raka moczowodu zależy od wielu czynników, w tym od stadium zaawansowania nowotworu w momencie rozpoznania, stopnia złośliwości histologicznej guza oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.1317
Stadia zaawansowania raka moczowodu
Rak moczowodu, podobnie jak inne nowotwory, klasyfikowany jest według systemu TNM (Tumor, Nodes, Metastasis). Wyróżnia się następujące stadia zaawansowania:29
- Stadium I: Guz wrasta przez nabłonek do warstwy łącznotkankowej moczowodu
- Stadium II: Guz wrasta do warstwy mięśniowej moczowodu
- Stadium III: Guz wrasta do tkanek okołomoczowodowych lub nerki
- Stadium IV: Guz rozprzestrzenia się na narządy sąsiadujące, węzły chłonne lub odległe narządy
Prawdopodobieństwo nawrotu systemowego (poza układem moczowym) wzrasta wraz z wyższym stadium zaawansowania choroby.30 W stadium II (inwazja mięśniowa) ryzyko nawrotu wynosi około 50%. W stadium III, gdy nowotwór rozprzestrzenia się na tkanki tłuszczowe poza moczowód lub do węzłów chłonnych, ryzyko nawrotu wzrasta do około 70%. Stadium IV jest zazwyczaj nieuleczalne, choć poddaje się leczeniu paliatywnemu.
Rokowanie
Rokowanie w raku moczowodu zależy głównie od stadium zaawansowania w momencie rozpoznania.31 We wczesnych stadiach choroby, gdy nowotwór ograniczony jest do moczowodu lub nerki, szanse na wyleczenie są dobre, szczególnie gdy możliwe jest całkowite chirurgiczne usunięcie guza.1016
Gdy nowotwór rozprzestrzenia się poza moczowód, rokowanie znacząco się pogarsza. Rak moczowodu z przerzutami odległymi ma 5-letni wskaźnik przeżycia wynoszący około 5% lub mniej.6
Na rokowanie wpływają również następujące czynniki:31
- Lokalizacja guza – guzy w dystalnej części moczowodu mają lepsze rokowanie niż guzy w proksymalnej części
- Ogólny stan zdrowia nerek – współistniejące choroby nerek obniżają wskaźniki przeżycia
- Nawroty choroby – nawroty nowotworu mają niższe wskaźniki wyleczenia i przeżycia niż rak pierwotny
- Przerzuty – obecność przerzutów odległych znacząco pogarsza rokowanie
Nawroty choroby
Rak moczowodu charakteryzuje się stosunkowo wysokim ryzykiem nawrotu.14 Nawroty mogą wystąpić zarówno w obrębie układu moczowego (np. w pęcherzu moczowym), jak i poza nim. Około 20-25% pacjentów z rakiem pęcherza moczowego rozwinie raka górnych dróg moczowych, w tym moczowodu.2
W przypadku dystalnego guza moczowodu leczonego metodą dystalnej ureterektomii (DU), nawroty w górnym odcinku dróg moczowych występują u około 19,6% pacjentów, przy czym u 66,7% z nich wystąpił wcześniej rak pęcherza moczowego.32 Wszystkie takie przypadki wymagają ratunkowej nefroureterektomii (usunięcia nerki i moczowodu).
Najczęstszymi miejscami progresji choroby po leczeniu chirurgicznym są węzły chłonne, a następnie płuca, wątroba i kości.32
Szczególne przypadki i grupy ryzyka
Niektóre grupy pacjentów są bardziej narażone na rozwój raka moczowodu lub mogą doświadczać nietypowego przebiegu choroby.2
Związek z rakiem pęcherza moczowego
Pacjenci z rakiem pęcherza moczowego mają zwiększone ryzyko rozwoju raka moczowodu, i odwrotnie – osoby z rakiem moczowodu mają wyższe ryzyko zachorowania na raka pęcherza.733 Jest to związane z faktem, że oba nowotwory rozwijają się z tego samego typu komórek nabłonkowych wyścielających drogi moczowe.
U osób z rakiem moczowodu rak pęcherza może wystąpić jednocześnie z rakiem moczowodu lub rozwinąć się wkrótce po leczeniu. Z tego powodu pacjenci z rakiem moczowodu powinni być regularnie monitorowani pod kątem raka pęcherza.33
Narażenie zawodowe
Niektóre zawody i gałęzie przemysłu wiążą się ze zwiększonym ryzykiem ekspozycji na substancje kancerogenne, które mogą predysponować do rozwoju raka moczowodu. Do grup podwyższonego ryzyka należą osoby pracujące w następujących branżach:2
- Pracownicy pralni chemicznych
- Malarze
- Pracownicy przemysłu motoryzacyjnego
- Kierowcy ciężarówek
- Pracownicy produkcji papieru
- Metalurdzy
- Hydraulicy
- Fryzjerzy
- Pracownicy przemysłu oponiarskiego i gumowego
- Pracownicy przemysłu chemicznego
- Pracownicy przemysłu naftowego
Osoby pracujące w tych branżach powinny być szczególnie wyczulone na wczesne objawy choroby i regularnie poddawać się badaniom przesiewowym.2
Rzadkie postacie i prezentacje kliniczne
W niektórych przypadkach rak moczowodu może objawiać się w nietypowy sposób lub współistnieć z innymi chorobami onkologicznymi. Odnotowano przypadki pacjentów, u których rak moczowodu rozwinął się po wcześniejszym leczeniu raka piersi.34 Opisywano również przypadki raka moczowodu w stadium IV z przerzutami, który manifestował się jako skrajne zmęczenie, nudności, problemy z pęcherzem (częstość, nagłe parcie, wolne oddawanie moczu), podwyższony poziom kreatyniny, sporadyczny ból dolnej części pleców oraz ból miednicy, szczególnie w lewym dolnym kwadrancie.
U pacjentów z wywiadem onkologicznym wystąpienie nawet niespecyficznych objawów ze strony układu moczowego powinno skłaniać do pogłębionej diagnostyki w kierunku raka moczowodu.34
Podsumowanie
Rak moczowodu, choć jest rzadkim nowotworem układu moczowego, może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, jeśli nie zostanie wcześnie wykryty i leczony. Najczęstszym objawem wskazującym na możliwość występowania tego nowotworu jest krwiomocz, który powinien zawsze skłaniać do konsultacji lekarskiej.1415
Wczesne stadium choroby może przebiegać bezobjawowo lub dawać subtelne objawy, które łatwo przeoczyć. W miarę progresji nowotworu pojawiają się bardziej wyraźne symptomy, takie jak ból w okolicy lędźwiowej, zaburzenia mikcji, utrata masy ciała i przewlekłe zmęczenie.913
Rokowanie w raku moczowodu zależy głównie od stadium zaawansowania choroby w momencie rozpoznania. Nowotwory wykryte we wczesnym stadium, ograniczone do moczowodu, mają dobre rokowanie, szczególnie gdy możliwa jest radykalna interwencja chirurgiczna.1016 Natomiast zaawansowane stadia z przerzutami odległymi wiążą się z niekorzystnym rokowaniem.
Pacjenci z rakiem moczowodu wymagają długotrwałego monitorowania ze względu na wysokie ryzyko nawrotu choroby oraz rozwoju raka pęcherza moczowego.33 Regularne badania kontrolne po zakończeniu leczenia są niezbędne dla wczesnego wykrycia ewentualnego nawrotu i podjęcia odpowiedniego postępowania terapeutycznego.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.