Rak moczowodu
Epidemiologia
Rak moczowodu stanowi około 5-10% wszystkich nowotworów urotelialnych i jest diagnozowany głównie u osób w wieku 70-90 lat, ze średnim wiekiem rozpoznania wynoszącym 73 lata. Częstość występowania wynosi do 2 przypadków na 100 000 osobolat w krajach zachodnich, z tendencją wzrostową, szczególnie u kobiet. Rak moczowodu jest około trzykrotnie częstszy u mężczyzn niż u kobiet, a dominującym typem histologicznym jest rak przejściowokomórkowy typu brodawkowatego (94%). Główne czynniki ryzyka to palenie tytoniu (zwiększające ryzyko 2,5-7-krotnie), wcześniejszy rak pęcherza moczowego, ekspozycja na toksyny zawodowe, przewlekłe stany zapalne dróg moczowych oraz zespół Lyncha. W momencie diagnozy 40-50% pacjentów ma nowotwór nieinwazyjny (pTa/T1), natomiast 50-60% prezentuje chorobę naciekającą mięśniówkę lub zaawansowaną (≥pT2), a do 25% ma przerzuty, co istotnie wpływa na rokowanie.
Epidemiologia raka moczowodu (Ureteral cancer Epidemiology)
Rak moczowodu (Ureteral cancer) jest stosunkowo rzadkim nowotworem układu moczowego, stanowiącym około 5-10% wszystkich nowotworów urotelialnych oraz mniej niż 10% guzów nerki. Trudność w określeniu dokładnej częstości występowania raka moczowodu wynika z faktu, że często nowotwory miedniczki nerkowej i moczowodu są raportowane łącznie z rakiem nerkowokomórkowym w jednej kategorii jako guzy nerki. 1 Szacowana roczna zapadalność na raka moczowodu w krajach zachodnich wynosi do 2 przypadków na 100 000 osobolat, przy czym guzy miedniczki nerkowej diagnozowane są dwukrotnie częściej niż rak moczowodu. 1
Globalna standaryzowana względem wieku częstość występowania raka moczowodu w 2022 roku wynosiła 22,3 na 10 000 000 osób. Regiony o wyższym wskaźniku rozwoju społecznego (HDI), takie jak Europa, Ameryka Północna i Wschodnia Azja, charakteryzują się wyższą zapadalnością na raka moczowodu. 1 W Stanach Zjednoczonych częstość występowania raka moczowodu wzrosła z 0,69 do 0,91 przypadków na 100 000 osób w ciągu ostatnich 30 lat. 12
Analizując dane z rejestru SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results) w Stanach Zjednoczonych z lat 1988-2001, zarejestrowano 1333 przypadki raka moczowodu u dorosłych: 808 u mężczyzn i 525 u kobiet, 1158 u osób rasy białej i 42 u osób rasy czarnej. Zdecydowana większość (94%, 1251 przypadków) stanowił rak przejściowokomórkowy typu brodawkowatego. 1
Trendy zapadalności na raka moczowodu
W ciągu ostatnich dekad obserwuje się ogólną tendencję wzrostową w zapadalności na raka moczowodu, szczególnie wśród populacji kobiet. 1 Analiza danych epidemiologicznych UTUC (Upper Tract Urothelial Carcinoma) z okresu 30 lat wykazała minimalny spadek częstości występowania guzów miedniczki nerkowej z 1,19 do 1,15 przypadków na 100 000 osobolat, przy jednoczesnym wzroście częstości występowania guzów moczowodu z 0,69 do 0,91 przypadków na 100 000 osobolat, co daje ogólny wzrost częstości występowania UTUC z 1,88 do 2,06 przypadków na 100 000 osobolat. 1
W Niemczech zapadalność na UTUC wzrosła stale, z szacowaną liczbą przypadków 2089 w 2006 roku do 2693 przypadków w 2018 roku (p≤0,03 dla analizy trendu). 1 W Iranie w latach 2004-2016 surowy współczynnik i standaryzowany współczynnik zapadalności na raka moczowodu wzrosły odpowiednio z 0,04 i 0,05 na 100 000 osób w 2004 r. do 0,9 i 1,1 na 100 000 osób w 2016 r. 1
Różnice płciowe i wiekowe
Rak moczowodu występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet, przy stosunku zachorowalności mężczyzn do kobiet wynoszącym około 3:1. 12 W międzynarodowym rejestrze retrospektywnym obejmującym dane od 2380 pacjentów zdiagnozowanych między 2014 a 2019 rokiem (101 ośrodków z 29 krajów) potwierdzono, że pacjenci z UTUC byli w przeważającej mierze płci męskiej (70,5%). 1
Rak moczowodu jest chorobą osób starszych, ze szczytem zachorowań przypadającym na wiek 70-90 lat. 12 Średni wiek w momencie diagnozy wzrósł w ciągu ostatnich 30 lat o około 5 lat – z 68 do 73 lat. 1 W badaniu SEER większość przypadków stwierdzono u osób w wieku powyżej 65 lat, a szczyt zapadalności odnotowano w grupie wiekowej 75 lat (7,6/milion). 1
Różnice rasowe
Rak moczowodu występuje około dwukrotnie częściej u osób rasy białej niż u osób pochodzenia afrykańskiego. 1 Według danych Narodowego Instytutu Raka, większość przypadków raka moczowodu występuje w USA, Kanadzie, Północnej Europie, Australii i Nowej Zelandii. Rzadziej rak ten diagnozowany jest w Tajlandii, Chinach i na Filipinach. 1
Czynniki ryzyka raka moczowodu
Istnieje szereg czynników związanych z podwyższonym ryzykiem rozwoju raka moczowodu. Najważniejsze z nich to: 12
- Palenie tytoniu – jest głównym czynnikiem ryzyka, zwiększającym względne ryzyko ekspozycji od 2,5 do 7 razy 12
- Wiek – ryzyko wzrasta znacząco u osób powyżej 65 roku życia 1
- Wcześniejszy rak pęcherza moczowego – u 41% amerykańskich mężczyzn z UTUC stwierdzono wcześniejszą historię raka pęcherza moczowego 1
- Ekspozycja na toksyny zawodowe i chemikalia – zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów urotelialnych 1
- Przewlekłe stany zapalne dróg moczowych, kamienie nerkowe lub infekcje 1
- Zespół Lyncha (dziedziczny rak jelita grubego niezwiązany z polipowatością) 12
- Wcześniejsza radioterapia jamy brzusznej lub miednicy 1
Specyficzne dla niektórych regionów czynniki ryzyka obejmują nadużywanie leków przeciwbólowych, szczególnie zawierających fenacetynę, oraz ekspozycję na kwas arystolochowy, używany głównie w krajach azjatyckich, zwłaszcza na Tajwanie, jako środek wspomagający odchudzanie. 12 Nefropatia bałkańska, związana ze spożywaniem roślin zawierających kwas arystolochowy, może prowadzić do niewydolności nerek i zwiększonego ryzyka UTUC. 1
Prezentacja kliniczna i stadia zaawansowania raka moczowodu
Wyniki leczenia raka moczowodu są ściśle związane ze stadium zaawansowania choroby w momencie rozpoznania. 1 W momencie diagnozy, około 40-50% pacjentów ma nienaciekającego mięśniówki UTUC (pTa/T1), 50-60% pacjentów prezentuje chorobę naciekającą mięśniówkę lub niezamkniętą w narządzie (≥pT2), a do 25% pacjentów ma przerzuty w momencie diagnozy. 12
Według danych z Niemiec, około 13% pacjentów prezentuje przerzuty do węzłów chłonnych, a 7,6% przerzuty odległe w momencie pierwszej diagnozy. 1 Warto zauważyć, że w przeciwieństwie do raka pęcherza moczowego, gdzie 80% guzów jest nieinwazyjnych, tylko 40% guzów górnych dróg moczowych jest nieinwazyjnych. 1
Na przestrzeni 30 lat zaobserwowano wzrost częstości występowania guzów in situ z 7,2% do 31%, przy jednoczesnym znaczącym zmniejszeniu częstości występowania guzów miejscowych w tym samym okresie (z 50,4% do 23,4%, p<0,001). 12
Wieloogniskowość i współistnienie z rakiem pęcherza moczowego
Guzy miedniczki nerkowej są około dwukrotnie częstsze niż guzy moczowodu, a wieloogniskowe guzy występują w około 10-20% przypadków. 1 Jednoczesny rak pęcherza moczowego występuje u 17% przypadków UTUC, podczas gdy wcześniejsza historia raka pęcherza moczowego stwierdzona jest u 41% amerykańskich mężczyzn, ale tylko u 4% chińskich mężczyzn. 1
Rak moczowodu jest ściśle powiązany z rakiem pęcherza moczowego. Są to nowotwory, które pochodzą z miedniczki nerkowej, kielichów lub moczowodów i rozszerzają się do pęcherza moczowego, nazywane guzami zstępującymi. 22-47% przypadków raka moczowodu rozwinie również raka pęcherza moczowego w pewnym momencie w przyszłości. 1 Z kolei u 20-25% pacjentów z rakiem pęcherza moczowego rozwinie się rak górnych dróg moczowych. 1
U pacjentów z grupy wysokiego ryzyka NMIBC (Non-Muscle Invasive Bladder Cancer) leczonych dopęcherzowo BCG (Bacillus Calmette-Guérin), częstość występowania UTUC waha się od 7,5% do 25%, a u pacjentów z MIBC (Muscle Invasive Bladder Cancer) leczonych radykalną cystektomią od 3% do 5%. 1
Po leczeniu UTUC, nawrót w pęcherzu moczowym występuje u 29% pacjentów, w zależności od charakterystyki pacjenta, guza i zastosowanego leczenia, w porównaniu do 25% wskaźnika nawrotu w przeciwległym górnym odcinku dróg moczowych. 1 Ryzyko nawrotu w pęcherzu moczowym było oceniane w dwóch badaniach, które stworzyły nomogram do przewidywania nawrotu w pęcherzu moczowym w różnych punktach czasowych. 1
Nadzór i monitorowanie w raku moczowodu
Ze względu na wysokie ryzyko nawrotów, pacjenci z rakiem moczowodu wymagają ścisłego monitorowania po leczeniu. 1 Wytyczne wiodących stowarzyszeń urologicznych i onkologicznych, takich jak NCCN (National Comprehensive Cancer Network), AUA (American Urological Association) i EAU (European Association of Urology), proponują protokoły nadzoru zarówno dla pacjentów leczonych oszczędzająco nerki (kidney-sparing surgery, KSS), jak i tych po nefroureterektomii (radical nephroureterectomy, RNU). 1
Metody nadzoru
Protokoły nadzoru zazwyczaj obejmują kombinację regularnej cystoskopii, cytologii i badań obrazowych. 1 Ponieważ nawrót w pęcherzu moczowym jest powszechny po ostatecznym leczeniu UTUC, cystoskopia stanowi integralną część kontroli. 1
W przeciwieństwie do nawrotów wewnątrzpęcherzowych, które można skutecznie monitorować poprzez częste cystoskopie, pojawienie się nawrotów lokoregionalnych i odległych wymaga regularnych badań obrazowych jamy brzusznej, miednicy i klatki piersiowej. 1 Stratyfikacja ryzyka odgrywa kluczową rolę w osiągnięciu właściwej równowagi między intensywnością a częstotliwością metod nadzoru dostosowanych do każdego pacjenta. 1
Pacjenci z nowotworami górnych dróg moczowych po nefroureterektomii wymagają skrupulatnego reżimu obserwacji. Powinien on obejmować rutynowe badania obrazowe klatki piersiowej i jamy brzuszno-miednicznej, uzupełnione okresową cystoskopią. Szczególnie ważne jest utrzymanie intensywnego harmonogramu monitorowania w ciągu pierwszych dwóch lat obserwacji. 1
W Australii około 470 osób rocznie diagnozowanych jest z UTUC. Większość przypadków raka górnych dróg moczowych wymaga corocznych kontrolnych cystoskopii i/lub ureteroskopii, badań obrazowych i badań moczu. 1 Po zakończeniu leczenia pacjenci mają regularne badania kontrolne, aby potwierdzić, że rak nie powrócił. Długoterminowy nadzór nad UTUC obejmuje harmonogram badań, skanów, endoskopii i badań fizykalnych. 1
Znaczenie wczesnego wykrycia nawrotu
Dane pokazują, że pacjenci z bezobjawowo wykrytym nawrotem mają lepsze przeżycie całkowite, przeżycie swoiste dla nowotworu i przeżycie wolne od nawrotu niż pacjenci objawowi z UTUC. 1 Dlatego kluczowe pytania dotyczą optymalnego protokołu i czasu trwania nadzoru. 1
Okresowa cystoskopia nadzorcza jest wskazana, ponieważ nowotwory miedniczki nerkowej i moczowodu mają tendencję do nawracania w pęcherzu moczowym, a taki nawrót, jeśli zostanie wykryty we wczesnym stadium, może być leczony metodą fulguracją, przezcewkową resekcją lub dopęcherzowymi wlewkami. 1
Wskaźniki przeżycia i rokowanie
Rokowanie w raku moczowodu zależy głównie od stadium zaawansowania w momencie diagnozy. 1 Pięcioletnie względne wskaźniki przeżycia w raku moczowodu są podobne u mężczyzn i kobiet. 12
W kanadyjskich statystykach 5-letnie przeżycie netto dla raka moczowodu wynosi 46%. Oznacza to, że około 46% osób zdiagnozowanych z rakiem moczowodu przeżyje co najmniej 5 lat. 1 Wskaźniki przeżycia dla raka moczowodu są o około 10% do 20% niższe niż dla podobnego stopnia i stadium raka miedniczki nerkowej. 1
W analizie SEER dla 1910 pacjentów z pierwotnym rakiem przejściowokomórkowym moczowodu zdiagnozowanych między 2004 a 2013 rokiem, mediana przeżycia całkowitego (OS) wynosiła 46 miesięcy, a 5-letni wskaźnik OS wynosił 41,8%. Mediana przeżycia specyficznego dla nowotworu (CSS) wynosiła 78 miesięcy, a 5-letni wskaźnik CSS 54,3%. 1
W Niemczech 5-letnie przeżycie całkowite (OS) oszacowano na 45%, a 10-letnie OS na 32%. 1
Czynniki prognostyczne
Analiza wielowariancyjna zidentyfikowała stopień zróżnicowania guza, wielkość guza, stadium AJCC, stadium M, procedurę chirurgiczną ukierunkowaną na nowotwór i radioterapię jako niezależne czynniki prognostyczne pierwotnego raka przejściowokomórkowego moczowodu. 1
U pacjentów we wczesnym stadium, procedura chirurgiczna była związana z dłuższym przeżyciem, a dodatkowa radioterapia może powodować więcej szkody niż korzyści. 1 U pacjentów w zaawansowanym stadium wpływ chirurgii na OS i CSS znacznie maleje, a radioterapia ma bardzo ograniczony wpływ na wyniki kliniczne. 1
Pacjenci ze słabym zróżnicowaniem guza lub dużym rozmiarem guza częściej mają chorobę w zaawansowanym stadium. 1 Obecność choroby w zaawansowanym stadium wywiera głęboki szkodliwy wpływ na przeżycie pacjentów. 1
Wpływ typu histologicznego
Typ histologiczny wpływa na rokowanie raka moczowodu. Wśród wszystkich typów histologicznych raka urotelialnego (UC), pacjenci z typowym rakiem urotelialnym wykazują lepsze CSS i OS w porównaniu do pacjentów z atypowym UC. 1
Chemioterapia daje różne efekty w różnych typach histologicznych UC. Statystycznie, chemioterapia wykazuje pozytywny wpływ na rokowanie pacjentów z niepapillarnym rakiem urotelialnym, podczas gdy jej wpływ na pacjentów z papillarnym rakiem urotelialnym nie ma znaczenia statystycznego. 1
Różne stadia T wykazują różne korzyści z chemioterapii, przy czym przypadki T3/T4 mogą odnieść większe korzyści, podczas gdy przypadki T1/T2 mogą nie czerpać korzyści z chemioterapii. 1
Nowe podejścia w diagnostyce i nadzorze
Badania nad nowymi metodami diagnostycznymi i monitorującymi dla raka moczowodu są w toku. Przykładem jest obserwacyjne badanie LOBSTER (NCT05080998), oceniające wydajność testów CxBladder Monitor i Monitor Plus w nadzorze nad nawrotem u pacjentów z rakiem urotelialnym niskiego, średniego i wysokiego ryzyka. 1
Główne punkty końcowe badania obejmują czułość, swoistość, negatywną wartość predykcyjną, pozytywną wartość predykcyjną i wskaźnik ujemnego testu CxBladder. 1 Cele badania obejmują wykazanie, że bezpieczne jest naprzemienne stosowanie CxBladder z cystoskopią u pacjentów pod nadzorem na nawrót raka urotelialnego, a także zapewnienie wsparcia dla włączenia biomarkerów jako alternatywy dla cystoskopii w tym zastosowaniu w wytycznych AUA/NCCN. 1
Problemy metodologiczne w badaniach epidemiologicznych
Warto zwrócić uwagę na potencjalne problemy metodologiczne w badaniach epidemiologicznych dotyczących raka moczowodu. Jednym z nich jest tzw. „surveillance bias” (błąd nadzoru), który może występować, gdy nowotwory są wykrywane przypadkowo podczas badań diagnostycznych wykonywanych z innych powodów, np. kamicy moczowej. 1
Częstsze diagnozy in situ i mniejsze rozmiary guza u pacjentów z kamicą układu moczowego w porównaniu do wszystkich pacjentów z nowotworami wspierają istnienie błędu nadzoru, chociaż różnice były umiarkowane. 1 Kwantyfikacja ryzyka może być niezwykle trudna w sytuacjach, gdy prawdopodobny jest błąd nadzoru, a naukowcy i czytelnicy tekstów naukowych powinni być świadomi takich problemów w badaniach obserwacyjnych. 1
Podsumowanie danych epidemiologicznych
Rak moczowodu (rak urotelialny górnych dróg moczowych) pozostaje stosunkowo rzadkim nowotworem, stanowiącym około 5-10% wszystkich raków urotelialnych. Występuje głównie u osób starszych, ze średnim wiekiem w momencie diagnozy wynoszącym 73 lata, i jest około trzy razy częstszy u mężczyzn niż u kobiet. 12
Częstość występowania tego nowotworu wykazuje tendencję wzrostową w wielu krajach na przestrzeni ostatnich dekad, szczególnie wśród kobiet. 1 Główne czynniki ryzyka obejmują palenie tytoniu, ekspozycję na toksyny zawodowe, wcześniejszy rak pęcherza moczowego oraz czynniki genetyczne, takie jak zespół Lyncha. 1
Ze względu na wysokie ryzyko nawrotu (zarówno w pęcherzu moczowym, jak i w przeciwległym górnym odcinku dróg moczowych), pacjenci z rakiem moczowodu wymagają ścisłego i długotrwałego monitorowania, obejmującego regularne cystoskopie, badania cytologiczne i obrazowe. 1 Najważniejszym czynnikiem prognostycznym pozostaje stadium zaawansowania w momencie diagnozy, co podkreśla znaczenie wczesnego wykrycia tego nowotworu. 1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.