Przewlekła stwardniająca cholangitis
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Przewlekłe stwardniające cholangitis (PSC) to postępująca choroba wątroby charakteryzująca się zapaleniem i destrukcją dróg żółciowych, z medianą przeżycia około 9,6 lat od diagnozy i 10-letnim przeżyciem na poziomie około 65%. Rokowanie zależy od wielu czynników, w tym wieku, płci, typu PSC (np. małych przewodów), poziomu fosfatazy alkalicznej (ALP) poniżej 1,5x górnej granicy normy po 1-2 latach oraz obecności dominujących zwężeń i marskości wątroby. Modele prognostyczne, takie jak Mayo Risk Score, AOM oraz PREsTo (z wartością statystyki C ≥ 0,90), umożliwiają ocenę ryzyka zgonu lub konieczności przeszczepu wątroby, uwzględniając parametry biochemiczne (bilirubina, albumina, ALP, AST), wiek, liczbę płytek, hemoglobinę, sód oraz czas od rozpoznania. Dodatkowo, aktywność autotaksyny (ATX) w surowicy koreluje z ciężkością choroby i przeżyciem bez przeszczepu, a wskaźniki ANALI i PFS oparte na MRI oferują nieinwazyjne narzędzia prognostyczne z wysoką wartością predykcyjną ujemną (~80-90%).
Prognostyczne wskaźniki w przewlekłej stwardniającej cholangitis
Przewlekłe stwardniające cholangitis (Primary Sclerosing Cholangitis, PSC) jest postępującą chorobą wątroby charakteryzującą się zapaleniem i destrukcją wewnątrz- i/lub zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych. Choroba ma zróżnicowany przebieg kliniczny, a jej przewidywalność stanowi istotne wyzwanie kliniczne. Szacowana mediana przeżycia od momentu diagnozy do zgonu lub przeszczepu wątroby wynosi około 9,6 lat, a szacowane 10-letnie przeżycie dla pacjentów z PSC to około 65%.12 Po rozpoznaniu średnia przewidywana długość życia waha się między 10 a 20 lat.3
Czynniki prognostyczne
Przebieg kliniczny PSC jest zróżnicowany między poszczególnymi pacjentami i podtypami choroby. Zidentyfikowano szereg czynników związanych z lepszym lub gorszym rokowaniem:4
Korzystne czynniki prognostyczne obejmują:
- Bezobjawowy początek choroby (choć z czasem u większości pacjentów rozwijają się objawy)
- Młodszy wiek w momencie diagnozy
- Płeć żeńska
- PSC małych przewodów żółciowych (lepsze rokowanie niż klasyczna postać choroby, mniejsze ryzyko rozwoju cholangiocarcinoma)
- Poziom fosfatazy alkalicznej (ALP) niższy niż 1,5 razy górna granica normy po 1-2 latach od diagnozy
Niekorzystne czynniki prognostyczne obejmują:
- Rozległe zwężenia wewnątrz- lub zewnątrzwątrobowych przewodów żółciowych
- Dominujące zwężenia (dominant stenosis)
- Nawracające zapalenie dróg żółciowych
- Współistniejące wrzodziejące zapalenie jelita grubego (w porównaniu z chorobą Leśniowskiego-Crohna lub brakiem IBD)
- Zaburzenia funkcji syntetycznej wątroby
- Marskość wątroby z nadciśnieniem wrotnym
- Utrzymujące się podwyższenie stężenia bilirubiny dłużej niż 3 miesiące od rozpoznania
- Hepatomegalia
- Splenomegalia
Pogorszenie cholestazy wiąże się z gorszymi wynikami, w tym zwiększonym ryzykiem przeszczepu wątroby, nowotworów wątrobowo-żółciowych i zgonu.8
Biomarkery i modele prognostyczne
Z uwagi na konieczność przewidywania przebiegu PSC, opracowano szereg modeli prognostycznych:9
Mayo Risk Score (MRS)
Jest to najczęściej stosowany system oceny, uwzględniający pomiary stężenia bilirubiny, AST i albuminy w surowicy, wiek pacjenta oraz obecność krwawienia z żylaków przełyku. Mayo Risk Score był wykorzystywany głównie do szacowania krótkoterminowego przeżycia w schyłkowej niewydolności wątroby u pacjentów z PSC, jednak nie był w stanie przewidzieć konieczności przeszczepu wątroby.1011
Amsterdam-Oxford Model (AOM)
Główną różnicą tego nowszego modelu jest oparcie na populacyjnej kohorcie oraz możliwość przewidywania zarówno krótko- jak i długoterminowych konsekwencji, takich jak zgon i/lub przeszczep wątroby. AOM wykazuje wystarczającą wartość dyskryminacyjną oraz odpowiednią i dobrą dokładność prognostyczną dla rokowania PSC zarówno w momencie diagnozy, jak i podczas okresu obserwacji, co czyni go przydatnym narzędziem w codziennej praktyce klinicznej.12
PREsTo Model
Jest to jeden z najnowszych modeli prognostycznych pozwalających dokładnie przewidzieć dekompensację wątroby u pacjentów z PSC w ciągu 5 lat. Model PREsTo został opracowany na podstawie danych około 500 pacjentów z ośrodka referencyjnego i zwalidowany na około 300 pacjentach w kohorcie międzynarodowej przy użyciu techniki opartej na uczeniu maszynowym. Składa się z dziewięciu zmiennych: bilirubiny, albuminy, fosfatazy alkalicznej w surowicy (ALP), płytek krwi, aminotransferazy asparaginianowej (AST), hemoglobiny, sodu, wieku pacjenta oraz liczby lat od rozpoznania PSC. Model ten znacznie przewyższa obecne systemy oceny prognostycznej z wartością statystyki C wynoszącą co najmniej 0,90.13
Autotaxin jako biomarker
Wykazano, że aktywność autotaksyny (ATX) w surowicy wiąże się z ciężkością choroby wątroby i przeżyciem bez przeszczepu. Pacjenci osiągający punkt końcowy (przeszczep wątroby lub zgon) wykazywali wyższą aktywność autotaksyny w porównaniu z pozostałymi pacjentami. Analizy przeżycia Kaplana-Meiera wykazały silny związek między zwiększoną aktywnością autotaksyny a krótszym przeżyciem bez przeszczepu wątroby. Zwiększona aktywność autotaksyny w surowicy wiąże się ze zmniejszonym przeżyciem bez przeszczepu wątroby niezależnie od wskaźnika ryzyka Mayo i markerów zapalenia i włóknienia.1415
Modele obrazowe (ANALI, PFS)
Wskaźniki ANALI (z kontrastem gadolinowym lub bez) oraz wskaźnik potencjalnego zwężenia czynnościowego (potential functional stricture, PFS) oparte na badaniach MRI mogą nieinwazyjnie przewidywać rokowanie u pacjentów z PSC. Analiza wieloczynnikowa zidentyfikowała PFS, wszystkie trzy wskaźniki ANALI i zrewidowany Mayo Risk Score jako niezależne czynniki ryzyka dla punktów końcowych (HR odpowiednio 3,12, p<0,001; 6,12, p<0,001; 3,56, p<0,001; 3,59, p<0,001 i 4,13, p<0,001).16
Wartości predykcyjne ujemne (NPV) dla wszystkich wskaźników ANALI były bardzo wysokie (około 90%), a dla PFS około 80%, podczas gdy wartości predykcyjne dodatnie (PPV) nie przekraczały 50-60%. Tak wysokie NPV mogą pomóc klinicystom zidentyfikować pacjentów z PSC, u których prawdopodobieństwo wystąpienia niekorzystnego zdarzenia jest niskie, co może pomóc uniknąć niepotrzebnych inwazyjnych testów i leczenia.17
Amsterdam Cholangiographic Scoring System
System klasyfikacji cholangiograficznej zmian wewnątrz- i zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych przy użyciu ERCP, który pozwala szacować średnio- i długoterminowe rokowanie w PSC, został zwalidowany jako model prognostyczny w PSC.18
Ryzyko rozwoju cholangiocarcinoma
Cholangiocarcinoma (CCA) jest najczęstszym nowotworem złośliwym u pacjentów z PSC, występującym w 2-8% przypadków i stanowiącym główną przyczynę zgonów u tych pacjentów.19 Oszacowane roczne ryzyko rozwoju CCA wynosi między 0,5% a 1,5%. Pacjenci z PSC mają 5- i 10-letnie skumulowane ryzyko rozwoju CCA wynoszące odpowiednio około 7% i 6-11%.20
Częstość występowania CCA u pacjentów z PSC jest wysoce zmienna – wcześniejsze badania podawały szeroki zakres od 4% do 36%. Nowsze badania (na większych i wieloośrodkowych populacjach) odnotowały niższą częstość występowania CCA w PSC, rejestrując zakres od 2% do 8%.21
Pomimo znaczącego dwukrotnego zmniejszenia śmiertelności u pacjentów z PSC, którzy poddawani są regularnym badaniom obrazowym, CCA nadal odpowiada za prawie 30% wszystkich zgonów związanych z PSC, będąc główną przyczyną zgonów u tych pacjentów. Wśród osób z PSC-CCA, do 80% pacjentów umiera w ciągu pierwszego roku po rozpoznaniu.22
Pozytywny wpływ nadzoru radiologicznego dla pacjentów z PSC został już udowodniony przez różne badania, wykazujące lepsze wyniki ze zmniejszeniem liczby zgonów związanych z nowotworami wątrobowo-żółciowymi u pacjentów poddanych przynajmniej rutynowej technice obrazowania.23
Ostatnio opracowano modele predykcyjne oparte na sztucznej inteligencji, danych klinicznych i laboratoryjnych dla przewidywania rozwoju CCA u pacjentów z PSC. Dłuższy czas trwania nieswoistych chorób zapalnych jelit (IBD), dłuższy czas trwania PSC i wyższe stężenie bilirubiny całkowitej okazały się statystycznie istotnie predykcyjne dla CCA. Modele oparte na AI wykazały znacznie lepszą skuteczność niż powszechnie stosowane wskaźniki ryzyka PSC.24
Przeszczepianie wątroby
Przeszczep wątroby jest jedynym znanym leczeniem zaawansowanego PSC prowadzącego do niewydolności wątroby, jednak choroba może nawrócić w przeszczepionej wątrobie.25
Analiza Europejskiego Rejestru Przeszczepów Wątroby (ELTR) obejmująca 1549 przeszczepów wątroby z powodu PSC zidentyfikowała nawrót PSC (rPSC) u 259 pacjentów (16,7%) po medianie obserwacji wynoszącej 60 miesięcy, co miało negatywny wpływ na przeżycie pacjentów.26 W innych badaniach odnotowano nawrót PSC w przeszczepionej wątrobie u około 20-30% pacjentów.27
Dane wskazują, że skumulowane przeżycie pacjentów z PSC, którzy przeszli przeszczep wątroby, nie zmniejszyło się znacząco po wdrożeniu alokacji opartej na modelu MELD.28 Współcześni pacjenci z PSC wykazują doskonałe 10-letnie wskaźniki przeżycia po przeszczepie, szacowane na 74,6%.29
Wskaźniki przeżycia przeszczepu wynosiły 55,4% po 5 latach i 32,8% po 10 latach po przeszczepie wątroby z powodu PSC. Nawrót PSC zdiagnozowano u 16 (40%) z 40 pacjentów, średnio 30 miesięcy (zakres 9-70 miesięcy) po przeszczepie wątroby. Skumulowana częstość występowania nawrotu PSC wynosiła 24,5% po 3 latach, 39,3% po 5 latach i 45,8% po 6 latach.30
Wśród 16 pacjentów, u których zdiagnozowano nawrót PSC, wskaźnik przeżycia przeszczepu wynosił 56,3% po 5 latach i 21,9% po 10 latach po nawrocie. Nawrót PSC wiązał się z wyższą śmiertelnością (83%) w porównaniu z grupą bez nawrotu (21%).3132
Utrzymywanie nieaktywnego statusu nieswoistej choroby zapalnej jelit może oferować ochronę przed nawrotem PSC po przeszczepie. Badanie zidentyfikowało kolektomię przed lub podczas przeszczepu wątroby jako czynnik ochronny przeciwko nawrotowi PSC.3334
Wnioski
Przewlekłe stwardniające cholangitis (PSC) jest postępującą chorobą wątroby o zróżnicowanym przebiegu klinicznym. Dla oceny rokowania opracowano szereg modeli prognostycznych, które mogą pomóc w przewidywaniu przebiegu choroby i planowaniu leczenia.
Najważniejszymi czynnikami prognostycznymi są wiek, niski poziom albuminy, utrzymujące się podwyższenie bilirubiny dłużej niż 3 miesiące, hepatomegalia, splenomegalia, dominujące zwężenie dróg żółciowych oraz zmiany w wewnątrz- i zewnątrzwątrobowych przewodach żółciowych. U niektórych pacjentów rozwój cholangiocarcinoma znacząco pogarsza rokowanie.
Przeszczep wątroby pozostaje jedyną opcją leczenia zaawansowanej choroby, jednak nawrót PSC w przeszczepionej wątrobie występuje u znaczącego odsetka pacjentów, co wpływa na długoterminowe rokowanie. Regularne monitorowanie pacjentów z PSC, szczególnie pod kątem rozwoju nowotworów dróg żółciowych, może przyczynić się do poprawy wyników leczenia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.