Odwarstwienie siatkówki
Epidemiologia
Odwarstwienie siatkówki (RRD) to poważne schorzenie okulistyczne, którego roczna zapadalność wynosi około 6,3-17,9 na 100 000 osób, z wyższą częstością w Europie i regionie Zachodniego Pacyfiku. Ryzyko całkowite w ciągu życia szacuje się na 1:300, wzrastające do 3% w wieku 85 lat, a po incydencie w jednym oku ryzyko w drugim oku wynosi około 10%. Najczęściej dotyczy osób w wieku 40-70 lat, z bimodalnym rozkładem zachorowań – młodsze osoby z wysoką krótkowzrocznością i urazami oraz starsze między 60. a 69. rokiem życia. Kluczowymi czynnikami ryzyka są krótkowzroczność (zwłaszcza >3 dioptrii, gdzie ryzyko RRD wzrasta nawet 39-krotnie do 868,83 na 100 000 osobolat), wcześniejsza operacja zaćmy (ryzyko do 1%, wzrastające po kapsulotomii laserowej Nd:YAG), urazy oka, zwyrodnienie typu kratowego, rodzinne występowanie oraz choroby współistniejące jak cukrzyca czy zapalenia błony naczyniowej. Epidemiologia wskazuje na różnice w ryzyku w zależności od płci i pochodzenia etnicznego, choć dane są niejednoznaczne.
Epidemiologia odwarstwienia siatkówki
Odwarstwienie siatkówki to poważny stan zagrażający widzeniu, w którym warstwa tkanki w tylnej części oka (siatkówka) oddziela się od tkanek ją podtrzymujących. Częstość występowania tego schorzenia jest zróżnicowana w zależności od źródeł badawczych.12 Najczęściej podawana roczna zapadalność na rhegmatogenne odwarstwienie siatkówki (RRD) wynosi około 1 na 10 000 osób.345 Inne badania wskazują, że roczne ryzyko RRD wynosi około 6,3 do 17,9 przypadków na 100 000 osób.26 Szacunkowo w Stanach Zjednoczonych odnotowuje się około 28 000 przypadków rocznie, co odpowiada częstości około 12,5 przypadków na 100 000 osób rocznie.78
Częstość występowania RRD różni się geograficznie. Najwyższe wskaźniki obserwuje się w Europie, następnie w regionie Zachodniego Pacyfiku, a potem w obu Amerykach.9 Według danych z Wielkiej Brytanii, częstość hospitalizacji z powodu odwarstwienia siatkówki z przedarciami znacząco wzrosła z 7,0 na 100 000 w 2000 roku do 19,7 na 100 000 w 2018 roku.1011 Jednocześnie odnotowano wzrost częstości występowania trakcyjnego odwarstwienia siatkówki z 0,6 na 100 000 do 1,6 na 100 000 w tym samym okresie.10
Ryzyko w ciągu życia
Ryzyko wystąpienia odwarstwienia siatkówki w ciągu całego życia szacuje się na około 1 na 300 osób.4712 Ryzyko to wzrasta z wiekiem i osiąga około 3% w wieku 85 lat.1314 Po wystąpieniu odwarstwienia siatkówki w jednym oku, ryzyko jego wystąpienia w drugim oku wynosi około 10%.13 Badanie Scottish Retinal Detachment Study wykazało częstość występowania obustronnego RRD na poziomie 7%.15 Ryzyko obustronnego odwarstwienia jest zwiększone (25-30%) u pacjentów po obustronnej operacji usunięcia zaćmy.16
Dystrybucja wiekowa
Odwarstwienie siatkówki najczęściej występuje u osób w wieku 40-70 lat, ze szczytem zachorowań w 6. i 7. dekadzie życia.16512 Średni wiek występowania to około 60 lat.1314 Częstość występowania rhegmatogennego odwarstwienia siatkówki wykazuje rozkład bimodalny: pierwszy szczyt przypada na młodszy wiek (związany z wysoką krótkowzrocznością i urazami), a drugi, wyższy szczyt między 60. a 69. rokiem życia.17
W ostatnich latach obserwuje się zwiększoną liczbę przypadków odwarstwienia siatkówki u młodszych osób, co wiąże się często z urazami podczas gry w paintball.13 Wraz ze starzeniem się populacji, odwarstwienia siatkówki stają się coraz częstsze.16
Różnice związane z płcią
Istnieją pewne rozbieżności w danych dotyczących różnic w częstości występowania odwarstwienia siatkówki w zależności od płci. Niektóre badania sugerują, że mężczyźni mogą być nieco bardziej narażeni na wystąpienie RRD niż kobiety.21 Inne źródła wskazują, że odwarstwienie siatkówki występuje dwukrotnie częściej u mężczyzn.12 Z kolei niektóre badania nie wykazują znaczących różnic między płciami.1314
Różnice etniczne
Istnieją pewne dane sugerujące różnice w częstości występowania odwarstwienia siatkówki w zależności od pochodzenia etnicznego. Niektóre badania wskazują na wyższe ryzyko RRD u osób pochodzących z Azji Południowo-Wschodniej w porównaniu z osobami rasy białej europejskiego pochodzenia, co może być związane z wyższym ryzykiem krótkowzroczności i dłuższej osi gałki ocznej w tej populacji.21 Inne badanie nie wykazało jednak znaczących różnic w czynnikach ryzyka, wynikach pooperacyjnych i cechach klinicznych u pacjentów z odwarstwieniem siatkówki pomiędzy populacjami indyjską, malajską i chińską w Singapurze.2
Istnieją anegdotyczne dowody na to, że odwarstwienie siatkówki jest częstsze u osób pochodzenia żydowskiego i rzadsze u pacjentów pochodzenia afrykańskiego.13 Według innych źródeł, częstość występowania jest niższa wśród osób czarnoskórych, podczas gdy częstość wśród populacji białej i azjatyckiej jest zbliżona.14
Czynniki ryzyka odwarstwienia siatkówki
Krótkowzroczność
Krótkowzroczność (myopia) jest jednym z głównych czynników ryzyka odwarstwienia siatkówki.187 U pacjentów z umiarkowaną lub wysoką krótkowzrocznością, długość osiowa (przednio-tylna) oka jest większa, co prowadzi do jajowatego kształtu gałki ocznej. W konsekwencji zwiększa się dośrodkowe trakcja szklistkowo-siatkówkowa, a odłączenie ciała szklistego tylnego może wystąpić w młodszym wieku niż u osób bez krótkowzroczności.18
Badania wykazały, że częstość występowania RRD u osób z krótkowzrocznością jest trzy razy wyższa niż u osób bez krótkowzroczności (67,51 na 100 000 osobolat w porównaniu do 22,44 na 100 000 osobolat). Natomiast u osób z wysoką krótkowzrocznością ryzyko jest aż 39 razy wyższe (868,83 na 100 000 osobolat).1920 Istnieje nawet 10-krotny wzrost ryzyka RRD u pacjentów z krótkowzrocznością powyżej trzech dioptrii.15
Warto zauważyć, że częstość występowania odwarstwienia rhegmatogennego siatkówki rośnie wraz z rosnącą częstością krótkowzroczności na świecie.919
Przebyte operacje oka
Wcześniejsza operacja zaćmy jest często związana z odwarstwieniem siatkówki.4 Po chirurgicznym usunięciu soczewki podczas operacji zaćmy, kwas hialuronowy ciała szklistego może przedostawać się do przedniej komory i uciekać przez siatkę beleczkową. Prowadzi to do przyspieszenia kurczenia się i odłączania ciała szklistego, co zwiększa ryzyko rozwoju przedarć siatkówki.4 Odwarstwienie siatkówki występuje u około 1% pacjentów w okresie od kilku tygodni do kilku lat po operacji zaćmy.4
Ryzyko RRD w populacji ogólnej wynosi między 0,01% a 0,018%. Wzrasta ono do 1% po operacji zaćmy i nawet czterokrotnie po kapsulotomii laserem Nd:YAG.21
Urazy oka
Urazy przyspieszają odwarstwienie siatkówki z kilku powodów. W momencie uderzenia, szybka kompresja i dekompresja gałki ocznej może wygenerować wystarczającą trakcję szklistkowo-siatkówkową, aby spowodować przedarcia siatkówki. Alternatywnie, odwarstwienie siatkówki może wystąpić tygodnie, miesiące, a nawet lata po urazie, ponieważ kurczenie się ciała szklistego jest przyspieszane przez mediatory zapalne i krwiopochodne, które dostają się do jamy ciała szklistego w momencie urazu.18
Urazy odgrywają szczególną rolę w przypadku młodszych pacjentów, gdzie odwarstwienie siatkówki spowodowane urazem jest częstsze, szczególnie u młodych mężczyzn.13
Inne czynniki ryzyka
Do pozostałych czynników ryzyka odwarstwienia siatkówki należą:
- Zwyrodnienie siatkówkowe typu kratowego (lattice degeneration) – około 30% pacjentów z RRD ma wcześniej istniejące zwyrodnienie typu kratowego, chociaż u wszystkich pacjentów z tym zwyrodnieniem ryzyko rozwoju RRD wynosi mniej niż 1%.21 Jest to najważniejszy proces zwyrodnieniowy siatkówki obwodowej, predysponujący do rhegmatogennego odwarstwienia siatkówki.3
- Rodzinne występowanie odwarstwienia siatkówki2223
- Przebyte odwarstwienie siatkówki w drugim oku2324
- Wrodzone choroby oczu (takie jak jaskra lub zaćma)22
- Dziedziczne witreiopatie z nieprawidłowym żelem ciała szklistego i wysoką krótkowzrocznością (takie jak zespół Sticklera)22
- Przebyta retinopatia wcześniaków22
- Cukrzyca – szczególnie w przypadku trakcyjnego odwarstwienia siatkówki248
- Stany zapalne oka (zapalenie błony naczyniowej)2421
- Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem, infekcje, guzy lub stany zapalne – jako przyczyny wysiękowego odwarstwienia siatkówki24
- Odwarstwienie tylnej powierzchni ciała szklistego (PVD) – większość RRD jest związana z tworzeniem się przedarć siatkówki w czasie PVD15
Nadzór i monitoring
Pacjenci ze znanymi czynnikami ryzyka odwarstwienia siatkówki powinni mieć seryjne, rozszerzone badania dna oka z depresją twardówki, często wykonywane corocznie.3 Jest to szczególnie ważne dla osób z krótkowzrocznością, które są narażone na ryzyko odwarstwienia siatkówki nawet we wczesnej dorosłości; ostre objawy błysków i/lub mętów u tych pacjentów uzasadniają dokładne badanie dna oka.18
Zrozumienie epidemiologii RRD w przypadku krótkowzroczności i wysokiej krótkowzroczności jest kluczowe dla lepszego monitorowania populacji wysokiego ryzyka przez specjalistów ochrony wzroku.20 Częste badania okulistyczne, takie jak coroczne badania wzroku, szczególnie w przypadku osób z czynnikami ryzyka chorób siatkówki, są ważne, aby uniknąć utraty wzroku.8
Rokowanie i wyniki leczenia
Rokowanie w przypadku odwarstwienia siatkówki znacznie różni się w zależności od rodzaju odwarstwienia i prezentacji pacjenta.1 W przypadku rhegmatogennego odwarstwienia siatkówki jednym z najważniejszych czynników rokowniczych jest to, czy plamka pozostaje przyłączona.1
Wyniki badań pokazały, że 83% pacjentów z przyłączoną plamką miało najlepszą skorygowaną ostrość wzroku 20/40 lub lepszą. Jeśli plamka pozostaje przyłączona, czas do operacji nie zmienia ostatecznego wyniku dotyczącego widzenia. Jeśli jednak plamka jest odłączona, rokowanie dotyczące widzenia jest stosunkowo słabe. Około 50% pacjentów odzyskuje ostrość wzroku 6/15 lub lepszą przy interwencji chirurgicznej w pierwszym tygodniu.1
Interwencja chirurgiczna u osób z odwarstwieniem z odłączoną plamką powinna nastąpić w pierwszym tygodniu. Operacja nie musi jednak odbywać się jako nagły przypadek w pierwszych 24 godzinach. Niektórzy autorzy sugerują, że odwarstwienia siatkówki z odłączoną plamką, jeśli są operowane w ciągu 72 godzin, mogą mieć „tylko nieznacznie gorsze” wyniki dotyczące widzenia w porównaniu do odwarstwień siatkówki z przyłączoną plamką; w takich przypadkach należy priorytetowo traktować operację.1
Pacjent prawdopodobnie będzie miał gorszy wynik dotyczący widzenia, jeśli na OCT widoczny jest płyn podsiatkówkowy. Status fakijny pacjenta nie wydaje się odgrywać roli w rokowaniu dotyczącym widzenia po odwarstwieniu siatkówki. Główne czynniki dobrego rokowania dotyczącego widzenia obejmują status plamki przyłączonej (w przeciwieństwie do odłączonej), krótki czas trwania odłączenia plamki oraz małą wysokość odłączonej plamki.1
Ze względu na zwiększoną złożoność zarówno prezentacji RRD, jak i naprawy chirurgicznej, ostateczne wyniki u pacjentów w podeszłym wieku z RRD są często gorsze niż u młodszych pacjentów.25 Na podstawie danych z badania Primary Retinal Detachment Outcomes Study, pacjenci w wieku 80 lat i starsi częściej prezentowali odwarstwienia z odłączoną plamką i przedoperacyjną proliferacyjną witreoretinopatią w porównaniu z pacjentami w wieku od 40 do 79 lat.17
Proliferacyjna witreoretinopatia
Proliferacyjna witreoretinopatia (PVR) występuje u około 8% do 10% pacjentów z pierwotną naprawą odwarstwienia siatkówki, stanowiąc najczęstszą przyczynę niepowodzenia naprawy.263 Komórki nabłonka barwnikowego siatkówki (RPE), komórki glejowe i inne komórki tworzą błony po migracji i wzroście na zewnętrznych i wewnętrznych powierzchniach siatkówki i ciała szklistego. Błony te często kurczą się, powodując trakcję równikową, odłączenie nabłonka bezbarwnikowego od pars plana, uogólnione kurczenie się siatkówki i utrwalone fałdy siatkówki.26
Pacjent może być narażony na wyższe ryzyko PVR, jeśli jest starszy, ma olbrzymie przedarcia siatkówki, odwarstwienie siatkówki obejmujące więcej niż 2 kwadranty, krwotok do ciała szklistego, odwarstwienie naczyniówki, przebył wcześniejszą naprawę odwarstwienia siatkówki lub jeśli stosuje krioterapię.26
PVR pozostaje najbardziej predykcyjną zmienną niepowodzenia pierwotnej operacji, przy czym wskaźniki powodzenia spadają z 90% do 68%, jeśli PVR jest obecna przedoperacyjnie.27
Wyniki leczenia chirurgicznego
Ogólnie rzecz biorąc, naprawy odwarstwienia siatkówki są skuteczne w około 9 na 10 przypadków, chociaż czasami potrzebna jest więcej niż jedna procedura, aby skutecznie umieścić siatkówkę z powrotem na miejscu.23
Istnieją trzy główne obecnie dostępne opcje leczenia RRD: pneumoretinopexy (PnR), plomba nadtwardówkowa (SB) i witrektomia przez pars plana (PPV).27 Pierwotny sukces anatomiczny z PnR różni się w zależności od statusu soczewki.27 Rehabilitacja wzrokowa po PnR jest znacznie szybsza niż po SB lub PPV.27 PPV była ogólnie bardzo skuteczna w leczeniu RRD.27
Odwarstwienie siatkówki jest stanem wymagającym leczenia tak szybko, jak to możliwe. Im dłużej odwarstwienie siatkówki pozostaje bez leczenia, tym większe jest ryzyko trwałej utraty wzroku w dotkniętym oku.24 Trwała ślepota może nastąpić nawet w ciągu kilku dni.6
Jeśli zauważysz objawy odwarstwienia siatkówki – nagły wzrost mętów w oku, błyski światła lub zaciemnienie widzenia – należy natychmiast uzyskać pomoc. Zadzwoń do swojego okulisty lub udaj się na oddział ratunkowy. Będziesz potrzebować jakiegoś rodzaju operacji, aby naprawić odwarstwioną siatkówkę. Oczekiwanie nawet kilku dni na leczenie może oznaczać trwałą utratę wzroku.28
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.