Miażdżyca
Patofizjologia i mechanizm
Miażdżyca jest przewlekłą chorobą zapalną tętnic, charakteryzującą się dysfunkcją śródbłonka, retencją i utlenianiem lipoprotein LDL, rekrutacją monocytów oraz formowaniem komórek piankowatych, co prowadzi do rozwoju blaszki miażdżycowej. Kluczowe mechanizmy patogenetyczne obejmują zmniejszoną biodostępność tlenku azotu (NO), stres oksydacyjny, aktywację czynników zapalnych (np. IL-1, TNF-α), ekspresję cząsteczek adhezji (VCAM-1, ICAM-1) oraz udział reaktywnych form tlenu (ROS). Hipercholesterolemia, zwłaszcza podwyższony poziom LDL-C, jest głównym czynnikiem ryzyka, sprzyjającym oksydacji LDL i aktywacji szlaków zapalnych, co potęguje progresję choroby. Procesy te prowadzą do proliferacji komórek mięśni gładkich, tworzenia pokrywy włóknistej oraz niestabilności blaszki, która może ulec pęknięciu, wywołując zakrzepicę i okluzję naczynia. Warto podkreślić, że poziom LDL-C jest kluczowym parametrem terapeutycznym, a intensywne obniżanie LDL-C koreluje z redukcją ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych (ASCVD).
- Patogeneza Miażdżycy
- Inicjacja procesu miażdżycowego
- Rola lipidów w patogenezie miażdżycy
- Komórkowe mechanizmy zapalne w miażdżycy
- Rola hipercholesterolemii w rozwoju miażdżycy
- Formowanie blaszki miażdżycowej
- Powstawanie smugi tłuszczowej
- Rozwój blaszki miażdżycowej i jej składniki
- Niestabilność blaszki i jej pęknięcie
- Molekularne mechanizmy zapalne w miażdżycy
- Rola cytokin i chemokin w procesie zapalnym
- Rola tlenku azotu i stresu oksydacyjnego
- Rola płytek krwi w procesie miażdżycowym
- Nowoczesne koncepcje patogenezy miażdżycy
- Rola mikroRNA w regulacji procesu miażdżycowego
- Znaczenie osi AGE-RAGE i białka C-reaktywnego
- Rola starzenia się w procesie miażdżycowym
- Znaczenie kliniczne patogenezy miażdżycy
Patogeneza Miażdżycy
Miażdżyca (atherosclerosis) stanowi główny czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych (CVD), będących wiodącą przyczyną zgonów na świecie. Jest to przewlekła choroba zapalna charakteryzująca się rozwojem nieprawidłowości zwanych zmianami miażdżycowymi w ścianach tętnic, powodującymi ich zwężenie i utrudnienie przepływu krwi.123 Dokładna przyczyna miażdżycy pozostaje nieznana i uważa się, że jest wieloczynnikowa, z licznymi czynnikami ryzyka obejmującymi nieprawidłowe poziomy cholesterolu, podwyższone poziomy biomarkerów zapalnych, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, palenie tytoniu, otyłość, czynniki genetyczne i niezdrową dietę.4
Inicjacja procesu miażdżycowego
Miażdżyca rozpoczyna się od dysfunkcji śródbłonka naczyniowego, której towarzyszy zatrzymanie i modyfikacja lipoprotein o niskiej gęstości (LDL) w błonie wewnętrznej (intima) naczyń. Zmodyfikowane LDL, wraz z dodatkowymi czynnikami aterogennymi, promują aktywację komórek śródbłonka, prowadząc do rekrutacji monocytów w błonie wewnętrznej.56 Zaburzenie mechanizmów regulujących homeostazę naczyniową prowadzi do dysfunkcji śródbłonka. Gdy komórki śródbłonka tracą zdolność do utrzymania homeostazy, ściany naczyń są predysponowane do skurczu, infiltracji lipidów, adhezji leukocytów, aktywacji płytek krwi i stresu oksydacyjnego.78
Siły hemodynamiczne stanowią lokalny czynnik ryzyka aterogenezy, ponieważ sprzyjają dysfunkcji śródbłonka. Dysfunkcja śródbłonka jest również wyjaśniana poprzez zmniejszenie biodostępności tlenku azotu (NO). NO jest syntetyzowany z L-argininy w komórkach śródbłonka w reakcji katalizowanej przez eNOS i dyfunduje przez błony komórkowe, docierając do tkanki mięśniowej gładkiej ściany tętnicy. NO promuje rozluźnienie włókien mięśni gładkich, znane jako zależna od śródbłonka wazodylatacja, i jest uważany za cząsteczkę ochronną, ponieważ przeciwdziała aterogenezie i jej powikłaniom.91011
Rola lipidów w patogenezie miażdżycy
Zgodnie z koncepcją retencji, kluczowym wydarzeniem inicjującym aterogenezę jest zatrzymanie lipoprotein zawierających apolipoproteinę B (apoB) w ścianie tętnicy, szczególnie w obecności dysfunkcji śródbłonka.12 Gromadzenie się LDL w osoczu sprzyja przezbłonowej infiltracji krążących LDL do błony wewnętrznej. Po przedostaniu się do przestrzeni podśródbłonkowej, uwięzione cząsteczki LDL ulegają utlenieniu, proces ten jest ułatwiony przez brak ochronnych przeciwutleniaczy osocza.13
Utlenione LDL (oxLDL) są kluczowymi komponentami zapalnymi, które sprzyjają rozwojowi blaszki miażdżycowej, ponieważ zawierają utlenione lipidy i produkty pochodzące z ich degradacji, które przyczyniają się do patofizjologii choroby.14 Utlenienie LDL sprzyja ich wychwytytwaniu przez makrofagi w warstwie błony wewnętrznej.15 Jednym z kluczowych wydarzeń w aterogenezie jest kumulacyjne utlenianie zagregowanego LDL w blaszce miażdżycowej.16
Proces utlenienia przekształca fospatydylocholinę w lizofosfatydylocholinę i produkuje sterole z estrów cholesterolu w rdzeniu lipidowym LDL.17 Wytwarzane aldehydy wiążą się z grupami aminowymi ApoB-100.18 Punktem początkowym tego procesu jest uszkodzenie spowodowane połączeniem nienasyconych lipidów osocza lub błony tętniczej z tlenem lub produktami ubocznymi ich utlenienia.19
Komórkowe mechanizmy zapalne w miażdżycy
Stymulacja śródbłonka, znana również jako aktywacja śródbłonka typu I, występuje, gdy czynniki zapalne wywołują odpowiedź, taką jak zmiana napięcia mikronaczyniowego, przepuszczalności lub diapedezy leukocytów.20 Aktywowane komórki śródbłonka indukują selektywną rekrutację monocytów do błony wewnętrznej.21
Makrofagi/monocyty znajdują się w centrum napędzania zapalenia blaszki w miażdżycy, z szerokimi i skomplikowanymi mechanizmami molekularnymi, które nie są w pełni rozszyfrowane.22 Nadmierne zatrzymanie lub utlenianie LDL w podśródbłonkowej warstwie tętnic prowokuje generowanie monocytów z komórek progenitorowych w szpiku kostnym i ich późniejsze uwalnianie do krwiobiegu.23
Zapalne makrofagi uwalniają chemokiny/cytokiny, które sprzyjają zapaleniu blaszki.24 Z powodu stanu zapalnego blaszki, czynniki prokoagulacyjne są aktywowane, a produkcja fibryny wzrasta.25 Podczas gdy efferocytoza zapobiega zapaleniu i wzrostowi blaszki, upośledzona efferocytoza apoptotycznych/nekrotycznych ciał może prowadzić do dalszego odkładania się makrofagów/komórek piankowatych w blaszce.26
Ze względu na stan zapalny blaszki, monocyty różnicują się w komórki dendrytyczne, które infiltrują śródbłonek i uwalniają prozapalne cytokiny, które sprzyjają zapaleniu i miażdżycy.27 Stabilne blaszki charakteryzują się przewlekłym zapaleniem o niskim stopniu nasilenia, natomiast niestabilne blaszki wykazują aktywne zapalenie, które dodatkowo sprzyja pęknięciu blaszki i podatności na uszkodzenie poprzez ścieńczenie pokrywy włóknistej.28
Rola hipercholesterolemii w rozwoju miażdżycy
Hipercholesterolemia jest zaangażowana w rozwój miażdżycy i jest czynnikiem ryzyka choroby wieńcowej, udaru mózgu i choroby naczyń obwodowych. Hipercholesterolemia zwiększa tworzenie licznych biomolekuł aterogennych, w tym reaktywnych form tlenu (ROS), cytokin prozapalnych (IL-1, IL-2, IL-6, IL-8, TNF-α), ekspresję cząsteczek adhezji międzykomórkowej-1 (ICAM-1), cząsteczek adhezji komórkowej naczyń-1 (VCAM-1), E-selektyny, białka chemotaktycznego monocytów-1 (MCP-1), czynnika stymulującego kolonie granulocytów i makrofagów (GM-CSF) oraz licznych czynników wzrostu.29
ROS łagodnie utleniają cholesterol lipoprotein o niskiej gęstości (LDL-C), tworząc minimalnie zmodyfikowane LDL (MM-LDL), które dalej ulegają utlenieniu, tworząc utlenione LDL (OX-LDL). Hipercholesterolemia aktywuje również czynnik jądrowy kappa-B (NF-κB). Powyższe biomolekuły aterogenne biorą udział w rozwoju miażdżycy.30
Proponowany mechanizm miażdżycy wywołanej hipercholesterolemią opiera się na hipotezie oksydacyjnej miażdżycy, która została powszechnie zaakceptowana. Hipercholesterolemia zwiększa produkcję ROS i cytokin, które zwiększają ekspresję cząsteczek adhezji komórkowej (CAM) w komórkach śródbłonka. Wczesnym etapem w rozwoju miażdżycy jest przyleganie monocytów do komórek śródbłonka, co osiąga się za pomocą CAM. CAM jest zaangażowany w toczenie się i przyleganie monocytów do komórek śródbłonka. Monocyt następnie przemieszcza się do przestrzeni podśródbłonkowej.31
Formowanie blaszki miażdżycowej
Powstawanie smugi tłuszczowej
Proces rozwoju miażdżycy rozpoczyna się od uszkodzenia śródbłonka, które wywołuje reakcję zapalną, uważaną za pierwszy krok w formowaniu blaszki miażdżycowej: smugę tłuszczową (fatty streak).3233 Uszkodzenie śródbłonka prowadzi do zwiększonej przepuszczalności naczyń i przenikania lipidów do błony wewnętrznej tętnicy.34
MM-LDL wytwarzają białko chemotaktyczne monocytów-1 (MCP-1) w komórkach śródbłonka i komórkach mięśni gładkich naczyń. Migracja monocytów do przestrzeni podśródbłonkowej jest wspomagana przez MCP-1. OX-LDL zwiększa ekspresję cząsteczek adhezji komórkowej. OX-LDL bezpośrednio wzmacnia migrację monocytów do przestrzeni podśródbłonkowej.35
Migrujące monocyty do przestrzeni podśródbłonkowej mają receptor LDL, ale tempo wychwytu natywnego LDL nie jest wystarczające do wytworzenia komórek piankowatych. MM-LDL stymuluje komórki śródbłonka do ekspresji MC-SF, który wzmacnia różnicowanie monocytów w celu utworzenia makrofagów tkankowych, które rozwijają receptory dla OX-LDL.36
OX-LDL jest ligandem dla receptorów zmiatających, które są ekspresjonowane w makrofagach tkankowych. OX-LDL jest pobierany przez makrofagi tkankowe, aby utworzyć komórki piankowate. Komórki piankowate są zaangażowane w tworzenie licznych czynników wzrostu, które wzmacniają proliferację komórek mięśni gładkich naczyń i migrację oraz syntezę tkanki włóknistej, co pomaga w rozwoju i progresji miażdżycy.37
Rozwój blaszki miażdżycowej i jej składniki
Wraz z rozwojem procesu miażdżycowego, smuga tłuszczowa przekształca się w bardziej zaawansowaną blaszkę. Pokrywa włóknista jest podśródbłonkową barierą między światłem naczynia a martwiczym rdzeniem miażdżycowym, składającą się z komórek mięśni gładkich naczyń, które migrowały na stronę luminalną tętnicy i macierzy pozakomórkowej (ECM) pochodzącej z komórek mięśni gładkich naczyń. Rola pokrywy włóknistej polega na zapewnieniu wsparcia strukturalnego, aby uniknąć ekspozycji protrombotycznego materiału rdzenia, który w przeciwnym razie wywołałby zakrzepicę.38
Rdzeń martwicy stanowi jądro blaszek miażdżycowych. Pokryty pokrywą włóknistą, rdzeń martwicy składa się z bogatego w lipidy hipokomórkowego regionu ze zmniejszonym kolagenem podtrzymującym.3940
Zwapnienie blaszki miażdżycowej jest kolejną cechą charakterystyczną zaawansowanej miażdżycy. Istnieje jako formacja podobna do kości w obrębie blaszki i jest inicjowana w regionach zapalnych z lokalnym zmniejszeniem włókien kolagenowych.4142
Niestabilność blaszki i jej pęknięcie
Blaszkę uważa się za podatną na uszkodzenie, gdy zmiana wykazuje duży rdzeń martwicy, cienką pokrywę włóknistą i zwiększoną odpowiedź zapalną z powodu ciągłej ekspozycji na promiażdżycowe środowisko.43 Mechanizmy zaangażowane w pęknięcie blaszki nie są w pełni zrozumiane, ale podatność blaszki jest związana z grubością pokrywy włóknistej, rozwojem rdzenia martwiczego i odpowiedzią zapalną.44
Gdy blaszka pęka lub ulega rozerwaniu, przestrzeń podśródbłonkowa jest narażona na kontakt z krwią, co wyzwala proces krzepnięcia, aby pokryć ranę.45 Pęknięcie blaszki eksponuje materiał trombogenny (np. kolagen), prowadząc do tworzenia zakrzepu z okluzją naczyniową lub rozprzestrzeniania się materiału trombogennego.46
Molekularne mechanizmy zapalne w miażdżycy
Rola cytokin i chemokin w procesie zapalnym
Procesy zapalne uczestniczą we wszystkich fazach miażdżycy. We wczesnych stadiach miażdżycy LDL gromadzą się w regionie podśródbłonkowym, gdzie ulegają modyfikacji.47 Zapalenie rozpoczyna się od inflamasomów, które są wrodzonymi kompleksami sygnalizacyjnymi układu immunologicznego, będącymi znaczącym modulatorem produkcji cytokin rodziny IL-1 w miażdżycy, przyczyniając się do naczyniowej odpowiedzi zapalnej, która napędza rozwój i progresję miażdżycy.48
Zapalne makrofagi uwalniają chemokiny/cytokiny, które sprzyjają zapaleniu blaszki.49 Aktywowane makrofagi wytwarzają reaktywne formy tlenu, które wzmacniają utlenianie LDL i opracowują czynniki wzrostu, które napędzają proliferację komórek mięśni gładkich.50
Ciężkie uszkodzenie tkanki naczyniowej następuje, gdy sąsiadujące komórki mięśni gładkich i komórki śródbłonka wydzielają małe peptydy, takie jak cytokiny i czynniki wzrostu, takie jak interleukina 1 (IL-1) i TNF (który powoduje wzrost komórek). Te procesy osłabiają uformowaną włóknistą pokrywę blaszki i mogą ją zniszczyć.51
Rola tlenku azotu i stresu oksydacyjnego
Tlenek azotu jest produkowany w śródbłonku i szybko przedostaje się do docelowych molekuł w ścianach naczyń i kanałach naczyniowych. Tlenek azotu ma działanie przeciwmiażdżycowe, oprócz zdolności dostosowywania napięcia naczyniowego.52
Hipoksja indukuje aktywację czynnika transkrypcyjnego HIF-1 w makrofagach blaszki, prowadząc do transaktywacji genów prozapalnych, takich jak cytokiny (np. MIF).53 Aktywacja HIF-1 indukowana hipoksją w makrofagach może prowadzić do down-regulacji PPAR-γ, tym samym napędzając zapalenie blaszki poprzez reaktywację genów prozapalnych i represję genów przeciwzapalnych.54
Wiązanie i wychwyt oxLDL przez CD36 indukuje aktywację osi wimentyna/FAK/NF-κB w makrofagach, skutkując uwalnianiem cytokin i zapaleniem.55
Rola płytek krwi w procesie miażdżycowym
Płytki krwi odgrywają kluczową rolę w zakrzepicy i przyczyniają się do rozwoju miażdżycy poprzez interakcje ze środowiskiem komórkowym. W konsekwencji płytki krwi pojawiły się jako potencjalny cel terapeutyczny.56
Płytki krwi aktywują się i uwalniają mediatory, które promują stan zapalny naczyń i dysfunkcję śródbłonka, kluczowe cechy tworzenia blaszki miażdżycowej. Wchodzą również w interakcje z krążącymi komórkami odpornościowymi, zaostrzając środowisko zapalne i sprzyjając progresji choroby.57
Adhezja płytek krwi do uszkodzonej ściany naczynia prowadzi do uwalniania przez płytki mediatorów zapalnych (np. cytokin) i płytkopochodnego czynnika wzrostu (PDGF). PDGF stymuluje migrację i proliferację komórek mięśni gładkich (SMC) w błonie wewnętrznej i pośredniczy w różnicowaniu fibroblastów w miofibroblasty.58
Nowoczesne koncepcje patogenezy miażdżycy
Rola mikroRNA w regulacji procesu miażdżycowego
MikroRNA (miRNA) to małe niekodujące RNA, które pełnią różne funkcje komórkowe, ale są najlepiej znane z wyciszania i dostrajania ekspresji transkryptów messenger RNA (mRNA). Te odkrycia mogą rzucić nowe światło na komórkowe mechanizmy miażdżycy i perspektywiczne cele zapobiegania i leczenia w przyszłości.59
W badaniu opublikowanym w Circulation, naukowcy zidentyfikowali proces przejścia śródbłonkowo-mezenchymalnego (EndMT) jako nowy mechanizm w przedwczesnej miażdżycy w progerii. Miażdżyca charakteryzuje się nieprawidłowym gromadzeniem się komórek i cholesterolu w ścianie tętnic.60
Najbardziej zadziwiającą zmianą w komórkach śródbłonka z myszy progeroidalnych jest hiperaktywacja modyfikacji fenotypowej poprzez EndMT. Proces ten polega na utracie typowych cech komórek śródbłonka i nabyciu właściwości typowych dla komórek mezenchymalnych, które przyspieszają rozwój miażdżycy.61
Znaczenie osi AGE-RAGE i białka C-reaktywnego
Hipercholesterolemia wspomaga rozwój miażdżycy także poprzez oś AGE (zaawansowane produkty końcowe glikacji)-RAGE (receptor dla AGE) i białko C-reaktywne (CRP). Hipercholesterolemia wiąże się ze wzrostem AGE, stresem oksydacyjnym (AGE/sRAGE (rozpuszczalny receptor dla AGE)) i białkiem C-reaktywnym oraz spadkiem sRAGE, o których wiadomo, że są zaangażowane w rozwój miażdżycy.62
Białko C-reaktywne jest czynnikiem związanym z odkładaniem się lipoprotein i aktywnością układu dopełniacza w blaszkach miażdżycowych.63 Odpowiedź immunologiczna humoralna może być czynnikiem ryzyka choroby wieńcowej, indukując zapalenie, które łączy odporność z chorobą wieńcową.64
Biomarkery takie jak białko C-reaktywne, IL-6, IL-8, fosfolipaza A2, troponina sercowa, MikroRNA, miR-21 i inne biomarkery zapalenia śródbłonka są nowymi celami monitorowania zaburzeń sercowo-naczyniowych związanych z miażdżycą.65
Rola starzenia się w procesie miażdżycowym
Starzenie się jest jednym z najsilniejszych czynników ryzyka miażdżycy, który zwiększa zachorowalność i śmiertelność pacjentów. Zrozumienie mechanizmów związanego z wiekiem wzrostu chorób miażdżycowych może lepiej kierować profilaktyką i terapią w tej grupie ryzyka.66
Śródbłonek naczyniowy odgrywa rolę regulacyjną w kurczeniu się i relaksacji mięśni naczyniowych, proliferacji mięśni gładkich oraz ekspresji cząsteczek adhezyjnych lub czynników chemotaktycznych. Dysfunkcja śródbłonka występuje pod wpływem wielu czynników, w tym lokalnych zmian hemodynamicznych.67
Wcześniejsze prace również wykazały, że jedną z głównych przyczyn przyspieszonej miażdżycy związanej z zespołem progerii jest śmierć komórek mięśni gładkich w ścianie tętnicy. Utrata komórek mięśni gładkich indukuje szereg patologicznych zmian w sąsiednich komórkach śródbłonka.68
| Faza miażdżycy | Główne wydarzenia komórkowe i molekularne | Kluczowe mediatory |
|---|---|---|
| Dysfunkcja śródbłonka | Uszkodzenie komórek śródbłonka, zwiększona przepuszczalność, aktywacja komórek śródbłonka | Siły hemodynamiczne, stres oksydacyjny, zmniejszona biodostępność NO, hipercholesterolemia |
| Retencja i modyfikacja LDL | Infiltracja LDL do błony wewnętrznej, utlenianie LDL, utworzenie oxLDL/mmLDL | ROS, lipooksygenazy, mieloperoksydaza |
| Rekrutacja monocytów | Adhezja monocytów do śródbłonka, migracja do błony wewnętrznej, różnicowanie w makrofagi | Cząsteczki adhezji (VCAM-1, ICAM-1), MCP-1, MCF-S |
| Formowanie komórek piankowatych | Wychwyt oxLDL przez makrofagi, akumulacja lipidów, transformacja w komórki piankowate | Receptory zmiatające (CD36), NF-κB |
| Rozwój blaszki miażdżycowej | Proliferacja SMC, produkcja macierzy pozakomórkowej, formowanie pokrywy włóknistej | PDGF, TGF-β, IL-1, TNF-α |
| Niestabilność blaszki | Apoptoza komórek, rozwój rdzenia martwiczego, ścieńczenie pokrywy włóknistej | Metaloproteinazy, cytokiny zapalne, stres oksydacyjny |
| Pęknięcie blaszki | Rozerwanie pokrywy włóknistej, ekspozycja materiału trombogennego, tworzenie zakrzepu | Czynniki prokoagulacyjne, płytki krwi, fibryna |
Znaczenie kliniczne patogenezy miażdżycy
Implikacje terapeutyczne wynikające z patogenezy
Rosnące zrozumienie procesów zapalnych i mediatorów ujawniło intrygującą różnorodność mechanizmów docelowych, które można wykorzystać do uzupełnienia terapii obniżających poziom lipidów.69 Nowe odkrycia dotyczące patogenezy miażdżycy dają nadzieję na lepszą profilaktykę i leczenie miażdżycy.70
Zaburzenia metabolizmu lipidów to modyfikowalny czynnik ryzyka, a farmakologiczne obniżanie poziomu cholesterolu LDL (LDL-C) zatrzymuje progresję miażdżycy i poprawia wyniki kliniczne zarówno w kontekście profilaktyki pierwotnej, jak i wtórnej. Całość dostępnych obecnie dowodów wskazuje, że im większa bezwzględna redukcja poziomu LDL-C w osoczu, tym większa redukcja ryzyka ASCVD, bez offsetowych problemów bezpieczeństwa wynikających z intensywnych strategii obniżania poziomu lipidów.71
Celowanie w płytki krwi stanowi obiecujące podejście do interwencji terapeutycznych w miażdżycy. Leki przeciwpłytkowe mają na celu hamowanie aktywacji i agregacji płytek krwi, zmniejszając ryzyko zakrzepicy. Badane są również nowe strategie, które ukierunkowane są na interakcje płytek krwi z komórkami zapalnymi i modulują płytkopochodne mediatory zapalne.72
Alprostadyl wykazał działanie hamujące agregację płytek krwi i promujące rozprzestrzenianie się płytek. Alprostadyl ma działanie łagodzące na komórki śródbłonka naczyń krwionośnych (HUVEC) indukowane przez wysokie stężenie glukozy (HG) i utleniony LDL (ox-LDL). Alprostadyl znacząco hamował indukowaną przez HG i ox-LDL apoptozę w HUVEC.73
Znaczenie prewencji w kontekście patogenezy
Najważniejsze zalecenia dotyczące zapobiegania miażdżycy obejmują właściwą dietę, ćwiczenia fizyczne, zaprzestanie palenia, odpowiednie zarządzanie stresem i dobrą jakość snu.74 Nowe środki zapobiegawcze i alternatywne terapie, w tym interwencje dietetyczne i żywność pochodzenia roślinnego, mogą być najbardziej opłacalnymi sposobami zarządzania miażdżycą i chorobami sercowo-naczyniowymi.75
Zdrowy styl życia może obniżyć ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Jeśli już masz chorobę sercowo-naczyniową, pozostanie tak zdrowym, jak to możliwe, może zmniejszyć szanse na jej pogorszenie.76
Wczesna diagnoza i leczenie miażdżycy może pomóc uniknąć lub opóźnić powikłania.77 Dlatego też identyfikacja aterogenezy jako aktywnego procesu, a nie biernej choroby magazynującej cholesterol, uwydatniła ważne zapalne, molekularne i komórkowe szlaki.78
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.