Miażdżyca
Epidemiologia
Miażdżyca jest przewlekłym procesem zapalnym tętnic dużego i średniego kalibru, stanowiącym główną przyczynę chorób sercowo-naczyniowych, takich jak choroba niedokrwienna serca, udar mózgu i choroby naczyń obwodowych. Epidemiologicznie, choroby te odpowiadają za około 1/3 zgonów na świecie (17,9 mln w 2019 r.), z tendencją wzrostową liczby przypadków z 271 mln w 1990 r. do 523 mln w 2019 r. Czynniki ryzyka miażdżycy dzielą się na niemodyfikowalne (wiek, płeć, pochodzenie etniczne, czynniki genetyczne) oraz modyfikowalne, wśród których dominują dyslipidemia (zwłaszcza podwyższony LDL), nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, palenie tytoniu, otyłość i brak aktywności fizycznej. Proces miażdżycowy rozpoczyna się już w dzieciństwie, a jego kliniczne manifestacje nasilają się z wiekiem, z wyraźnym wpływem hormonów płciowych na przebieg choroby. W diagnostyce coraz większe znaczenie zyskują metody obrazowe, takie jak tomografia komputerowa tętnic wieńcowych (CCTA) oraz ocena wapnia w tętnicach wieńcowych (CAC), które pozwalają na wczesne wykrycie i ocenę zaawansowania zmian miażdżycowych.
Epidemiologia miażdżycy
Miażdżyca (atherosclerosis) jest główną przyczyną chorób sercowo-naczyniowych na świecie. Jako proces patologiczny charakteryzujący się nagromadzeniem lipidów i elementów włóknistych w dużych i średnich tętnicach, miażdżyca stanowi podłoże dla chorób niedokrwiennych serca, udarów mózgu oraz chorób naczyń obwodowych.12 Choroba ta, początkowo przebiegająca bezobjawowo, jest głównym czynnikiem odpowiedzialnym za śmiertelność i chorobowość w krajach uprzemysłowionych, a jej rozpowszechnienie stale wzrasta.3
Rozpowszechnienie miażdżycy na świecie
Choroby sercowo-naczyniowe, których podstawą patofizjologiczną jest miażdżyca, stanowią wiodącą przyczynę zgonów na świecie. Według danych z 2019 roku, choroby sercowo-naczyniowe odpowiadały za około 1/3 wszystkich zgonów (17,9 miliona), z czego większość (85%) wynikała z choroby niedokrwiennej serca i udaru mózgu.4 W latach 1990-2019 globalna liczba przypadków chorób sercowo-naczyniowych prawie podwoiła się – z 271 milionów do 523 milionów.5
W Stanach Zjednoczonych co roku umiera około 610 000 osób z powodu chorób serca, co stanowi 1 na 4 zgony. Choroba wieńcowa jest wiodącą przyczyną śmierci w świecie zachodnim, zabijając ponad 370 000 osób rocznie.6 Szacuje się, że w USA około 1,5 miliona Amerykanów rocznie doświadcza ostrego zawału mięśnia sercowego, z czego jedna trzecia umiera. W 2009 roku około 785 000 Amerykanów doświadczyło pierwszego zawału serca, a około 470 000 miało nawracający incydent. Dodatkowo szacuje się, że co roku występuje około 195 000 „cichych” zawałów serca.7
Rozpowszechnienie miażdżycy jest trudne do dokładnego określenia, ponieważ jest to przeważnie stan bezobjawowy. Jednakże, badania epidemiologiczne wykazały, że ponad 50% osób z chorobami układu krążenia umiera z powodu miażdżycy, głównie w społeczeństwach rozwiniętych.8 W szwedzkim badaniu populacyjnym u osób w średnim wieku, którzy nie mieli wcześniej zawału mięśnia sercowego ani interwencji wieńcowej, badanie angiografii tomografii komputerowej wykazało, że 42,1% populacji miało blaszki miażdżycowe w tętnicach wieńcowych, podczas gdy znaczące zwężenie (≥50%) było mniej powszechne (u 5,2%).9
Różnice geograficzne i etniczne
Częstość występowania klinicznych objawów miażdżycy różni się istotnie pomiędzy regionami świata. W Wielkiej Brytanii, szczególnie na zachodzie Szkocji, oraz w Skandynawii, zwłaszcza w Finlandii, odnotowuje się szczególnie wysoką częstość występowania choroby wieńcowej. Rosja i wiele byłych państw Związku Radzieckiego doświadczyły w ostatnich latach wykładniczego wzrostu częstości występowania choroby wieńcowej, co prawdopodobnie wynika z powszechnych trudności gospodarczych, zaburzeń społecznych, wysokiej częstości palenia papierosów oraz diety bogatej w tłuszcze nasycone.10
Częstość występowania choroby wieńcowej na Dalekim Wschodzie jest znacznie niższa niż w krajach zachodnich. Mogą istnieć niezdefiniowane genetyczne przyczyny tego zjawiska, ale znaczne zainteresowanie budzi rola diety i innych czynników środowiskowych w braku klinicznych chorób naczyniowych na tle miażdżycowym w tych populacjach. Miażdżyca układu sercowo-naczyniowego jest również rzadka na kontynencie afrykańskim, chociaż coraz więcej dowodów wskazuje, że także to się zmienia w wyniku szybkiej westernizacji i urbanizacji tradycyjnie wiejskich i rolniczych populacji afrykańskich.11
Warto również zauważyć, że częstość występowania miażdżycy wewnątrzczaszkowej różni się znacząco w zależności od grupy etnicznej. Choroba ta jest ważną przyczyną udaru niedokrwiennego w niektórych grupach rasowych, szczególnie u Azjatów, ale także u Latynosów i osób czarnoskórych. Miażdżyca wewnątrzczaszkowa jest identyfikowana u do ~50% pacjentów azjatyckich z udarem niedokrwiennym. W populacjach białych jest to jednak rzadka przyczyna (około ~10%) udaru niedokrwiennego.12
Obserwuje się również zjawisko niższej częstości występowania chorób wieńcowych we Francji i regionie śródziemnomorskim, mimo spożywania bogatych pokarmów. Fenomen ten (czasami nazywany francuskim paradoksem) jest częściowo wyjaśniany większym spożyciem alkoholu, z jego możliwą korzyścią w podnoszeniu HDL, oraz spożyciem diety śródziemnomorskiej, która obejmuje przeważające użycie jednonienasyconych kwasów tłuszczowych, takich jak oliwa z oliwek lub olej rzepakowy, a także kwasów omega-3, które są mniej aterogenne.13
Zaawansowanie miażdżycy a wiek
Proces miażdżycowy rozpoczyna się w dzieciństwie od rozwoju tzw. „fatty streaks” (pasm tłuszczowych). Zmiany te można znaleźć w aorcie wkrótce po urodzeniu, a pojawiają się w coraz większej liczbie u osób w wieku 8-18 lat.14 Badania epidemiologiczne w Stanach Zjednoczonych wykazały obecność pasm tłuszczowych w aorcie u większości dzieci powyżej 3 roku życia.15
Pierwsze dowody na wczesne początki miażdżycy pochodzą z badania autopsyjnego przeprowadzonego na amerykańskich żołnierzach zabitych podczas wojny w Korei, w którym przeprowadzono 300 autopsji. Pomimo średniego wieku żołnierzy wynoszącego zaledwie 22 lata, 77% z nich miało widoczne oznaki miażdżycy tętnic wieńcowych.16
Badania kliniczne i morfologiczne wykazały, że proces miażdżycowy rozpoczyna się już w łonie matki poprzez zwiększenie grubości błony wewnętrznej i środkowej tętnicy szyjnej u płodów i niemowląt, co znacznie zwiększa częstość występowania i progresję procesu miażdżycowego u dzieci i młodzieży.17 W raporcie z 1992 roku wykazano, że mikroskopijne pasma tłuszczowe były widoczne w lewej tętnicy zstępującej przedniej u ponad 50% dzieci w wieku 10-14 lat, a 8% miało jeszcze bardziej zaawansowane zmiany z większą akumulacją lipidów pozakomórkowych.18
Bardziej zaawansowane zmiany zaczynają się rozwijać, gdy osoby osiągają wiek około 25 lat. Następnie obserwuje się coraz większą częstość występowania zaawansowanych, powikłanych zmian miażdżycowych, a specyficzne dla narządów kliniczne manifestacje choroby zwiększają się z wiekiem przez piątą i szóstą dekadę życia.19
Różnice między płciami
Mężczyźni częściej rozwijają miażdżycę niż kobiety, a powikłania ogólnie pojawiają się u nich w młodszym wieku.20 Jest to częściowo związane z ochronnym działaniem estrogenów u kobiet przed menopauzą. Częstość występowania pęknięć blaszek miażdżycowych różni się w zależności od dekady życia, przy czym najwyższa częstość pęknięć blaszek występuje u mężczyzn w wieku 40 lat, podczas gdy u kobiet częstość ta wzrasta po 50 roku życia.21
Około 80% zakrzepów wieńcowych u kobiet powyżej 50 roku życia powstaje w wyniku pęknięcia blaszki miażdżycowej, przy czym istnieje silny związek z krążącym cholesterolem. W ostrym zawale mięśnia sercowego lub nagłej śmierci wieńcowej, erozja blaszki występuje głównie u pacjentów poniżej 50 roku życia i stanowi większość ostrych zakrzepów wieńcowych u kobiet przed menopauzą.22
Czynniki ryzyka miażdżycy
Liczne badania epidemiologiczne w Ameryce Północnej i Europie zidentyfikowały szereg czynników ryzyka rozwoju i progresji miażdżycy. Mogą one promować miażdżycę poprzez wpływ na cząsteczki lipoprotein o niskiej gęstości (LDL) i stan zapalny.23
Czynniki ryzyka niemodyfikowalne
Do niemodyfikowalnych czynników ryzyka miażdżycy należą:2425
- Wiek – częstość występowania miażdżycy zwiększa się wraz z wiekiem, a młode dzieci z dowodami pasm tłuszczowych bardzo prawdopodobnie rozwiną chorobę w starszym wieku.26
- Płeć – mężczyźni rozwijają miażdżycę częściej niż kobiety, a powikłania pojawiają się wcześniej.27
- Pochodzenie etniczne – różne grupy etniczne mają różne ryzyko rozwoju miażdżycy.28
- Czynniki genetyczne – historia rodzinna wczesnej choroby serca lub udaru oraz zmiany w genach, które zwiększają prawdopodobieństwo miażdżycy.29
Amerykanie pochodzenia afrykańskiego wydają się mieć wyższe wskaźniki zachorowalności i śmiertelności z powodu choroby wieńcowej, nawet gdy statystyki są skorygowane o status edukacyjny i socjoekonomiczny. Profil czynników ryzyka u Amerykanów pochodzenia afrykańskiego różni się od tego u Amerykanów pochodzenia kaukaskiego. Częstość występowania nadciśnienia, otyłości, zespołu metabolicznego i braku aktywności fizycznej jest znacznie wyższa u Amerykanów pochodzenia afrykańskiego, podczas gdy częstość występowania hipercholesterolemii jest niższa.30
Czynniki ryzyka modyfikowalne
Główne modyfikowalne czynniki ryzyka miażdżycy obejmują:313233
- Dyslipidemia – zaburzenia lipidowe, szczególnie podwyższony poziom cholesterolu LDL, stanowią główny czynnik ryzyka miażdżycy. Rozwój zmian miażdżycowych prawdopodobnie wymaga lipoprotein o niskiej gęstości – cząstek, które przenoszą cholesterol przez krew.34 Obserwacje epidemiologiczne wykazały, że pacjenci z wysokim stężeniem cholesterolu i lipoprotein w surowicy mają wyższą częstość występowania miażdżycy.35
- Nadciśnienie tętnicze – nadciśnienie systemowe jest dobrze ugruntowanym głównym czynnikiem ryzyka śmiertelności i zachorowalności sercowo-naczyniowej w populacji ogólnej, będąc bardziej powszechnym niż palenie papierosów, dyslipidemia i cukrzyca. Badanie INTERHEART wykazało, że nadciśnienie odpowiadało za 18% ryzyka pierwszego zawału mięśnia sercowego.36
- Cukrzyca – cukrzyca powoduje dysfunkcję śródbłonka, zmniejsza oporność śródbłonka na zakrzepy i zwiększa aktywność płytek krwi, przyspieszając miażdżycę.37 Częstość występowania choroby miażdżycowej i jej powikłań u pacjentów z cukrzycą typu 1 lub typu 2 jest znacznie wyższa niż u zdrowych osób.38 Wraz ze wzrostem częstości występowania cukrzycy wśród pacjentów z chorobą wieńcową i lepszą kontrolą innych czynników ryzyka, takich jak palenie tytoniu i hipercholesterolemia, cukrzyca prawdopodobnie stanie się dominującym czynnikiem ryzyka miażdżycy.39
- Palenie tytoniu – palenie może zwiększyć ryzyko rozwoju miażdżycy i jej powikłań, przy czym jedna paczka papierosów dziennie podwaja ryzyko, a dwie paczki dziennie potrajają je.40
- Otyłość – jest znaczącym czynnikiem ryzyka miażdżycy.4142
- Brak aktywności fizycznej – siedzący tryb życia zwiększa ryzyko miażdżycy.4344
Istnieją również coraz liczniejsze dowody wskazujące na rolę układu odpornościowego, a pojawiające się czynniki ryzyka obejmują stan zapalny i klonalną hematopoezę.45 Obecnie jest jasne, że ogólnoustrojowe i lokalne zdarzenia zapalne pośredniczą w tworzeniu, progresji i degeneracji blaszki miażdżycowej: miażdżyca jest przewlekłą chorobą zapalną.46
Nowe markery ryzyka miażdżycy
Ustalone czynniki ryzyka skutecznie przewidują przyszłe zdarzenia sercowe u około 50-60% pacjentów. Podejmowane są skoordynowane wysiłki w celu identyfikacji i walidacji nowych markerów przyszłego ryzyka klinicznych konsekwencji miażdżycy.47
Badania wykazały, że liczba neutrofili jest związana z tworzeniem blaszki miażdżycowej i chorobami sercowo-naczyniowymi. W badaniu przeprowadzonym w populacji tajwańskiej wykazano, że wyższa liczba neutrofili była niezależnie związana z występowaniem chorób sercowo-naczyniowych, z HR wynoszącym 1,42 (95% CI 1,03-1,94) po dostosowaniu do wielu współzmiennych.48
Wapń w tętnicach wieńcowych (CAC) wykazał związek z ryzykiem choroby wieńcowej. W blaszce miażdżycowej wapń jest często pofragmentowany i może znajdować się głęboko w blaszce lub blisko powierzchni.4950
Przegląd badań epidemiologicznych nad miażdżycą
Kluczowe badania populacyjne
Jednym z najważniejszych badań epidemiologicznych dotyczących miażdżycy jest Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC) Study. Jest to prospektywne badanie epidemiologiczne prowadzone w czterech społecznościach USA: Forsyth County (Karolina Północna), Jackson (Mississippi), Minneapolis (Minnesota) i Washington County (Maryland). ARIC składa się z dwóch części: komponentu kohortowego i komponentu nadzoru społeczności.5152
Komponent nadzoru społeczności obejmuje około 470 000 mężczyzn i kobiet w wieku od 35 do 84 lat. Dane zbierano na temat zgonów z powodu choroby sercowo-naczyniowej (CHD) i niewydolności serca (HF) wśród uczestników w wieku od 35 do 74 lat, którzy zostali zakwalifikowani do badania w latach 1987-2014, oraz wśród uczestników w wieku od 35 do 84 lat w latach 2005-2014. W latach 2005-2014 badanie gromadziło również informacje na temat szpitalnej niewydolności serca wśród dorosłych w wieku 55 lat i starszych oraz ambulatoryjnej niewydolności serca u dorosłych w wieku 65 lat i starszych.53
Innym ważnym badaniem jest Multi-Ethnic Study of Atherosclerosis and Air Pollution (MESA Air). Jest to wieloośrodkowe prospektywne badanie kohortowe w USA, z szczegółowym szacowaniem ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza na poziomie indywidualnym, oceną zdrowia i współzmiennych w wieloetnicznej kohorcie, rozpoczęte w 2004 roku. Projekt MESA Air, finansowany przez EPA, pozwoli na prospektywną ocenę, czy zanieczyszczenie powietrza przyspiesza miażdżycę i występowanie klinicznych chorób sercowo-naczyniowych.54
Badania przekrojowe i autopsyjne
W badaniu przekrojowym przeprowadzonym w Szwecji na dużej, losowej próbie populacji w średnim wieku bez wcześniejszego zawału mięśnia sercowego lub interwencji wieńcowej, angiografia tomografii komputerowej tętnic wieńcowych (CCTA) wykazała, że 42,1% populacji miało blaszki miażdżycowe w tętnicach wieńcowych. Istotne zwężenie (≥50%) było mniej powszechne (u 5,2%), a cięższe formy miażdżycy tętnic wieńcowych, jak choroba trzech naczyń, były rzadko spotykane (tylko u 1,9%).55
W dużym badaniu populacyjnym przeprowadzonym w Szwecji, uczestnicy z cukrzycą (n=2282, 7,6%) lub stanem przedcukrzycowym (n=4804, 16,0%) mieli większe obciążenie blaszkami w tętnicach wieńcowych, większe zwężenie tętnic wieńcowych i wyższy wskaźnik CACS niż uczestnicy z prawidłowym poziomem glikemii (wszystkie, p0,01). Częstość występowania miażdżycy w tętnicach wieńcowych była wyższa u uczestników z wcześniej niewykrytą cukrzycą niż u osób ze stanem przedcukrzycowym, ale niższa niż u pacjentów z rozpoznaną cukrzycą.56
Badania autopsyjne dostarczyły cennych informacji na temat wczesnego rozwoju miażdżycy. Oprócz wspomnianego już badania na amerykańskich żołnierzach z wojny koreańskiej, inne badania histopatologiczne również potwierdziły częste występowanie wczesnych zmian miażdżycowych już w młodym wieku.57 Badanie histologiczne seryjnie wyciętych tętnic wieńcowych od 13 mężczyzn i kobiet, którzy zmarli nagle i nieoczekiwanie, ujawniło częste występowanie wczesnych zmian miażdżycowych.58
Tendencje epidemiologiczne i prognozy
Zmiany trendów w czasie
W ciągu ostatnich kilku dekad śmiertelność sercowo-naczyniowa, częstość występowania zawału mięśnia sercowego i udaru mózgu oraz nasilenie miażdżycy tętnic wieńcowych znacznie się zmniejszyły, zmieniając prognostyczny i diagnostyczny krajobraz pacjentów z podejrzeniem lub potwierdzoną chorobą wieńcową.59 Obserwowany spadek zdarzeń sercowo-naczyniowych w populacji ogólnej został zarejestrowany niemal powszechnie i dotyczy wszystkich najczęstszych powikłań chorób naczyniowych na tle miażdżycowym.60
Warto jednak zauważyć, że mimo tych pozytywnych trendów w krajach rozwiniętych, w latach 1995-2005 wskaźnik zgonów z powodu choroby wieńcowej zmniejszył się o 34,3%, ale rzeczywista liczba zgonów zmniejszyła się tylko o 19,4%.61 Ponadto obserwuje się alarmujący wzrost miażdżycy w Azji Wschodniej, gdzie w ciągu ostatniej dekady odnotowano wzrost o 117,2% całkowitej liczby zgonów i 115,3% lat życia skorygowanych niepełnosprawnością.62
Prognozy na przyszłość
Pomimo postępów w leczeniu medycznym, interwencyjnym i chirurgicznym, miażdżyca pozostaje najważniejszą przyczyną śmierci zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się.63 Globalna liczba chorób sercowo-naczyniowych niemal podwoiła się z 271 milionów w 1990 roku do 523 milionów w 2019 roku, a liczba zgonów z powodu chorób sercowo-naczyniowych stale rosła z 12,1 miliona w 1990 roku, osiągając 18,6 miliona w 2019 roku. Do 2030 roku przewiduje się, że około 23,6 miliona osób umrze rocznie z powodu chorób sercowo-naczyniowych.64
Ogromne i wciąż rosnące obciążenie chorobami sercowo-naczyniowymi dla jednostek, rodzin i systemów opieki zdrowotnej wskazuje na pilną potrzebę środków zapobiegawczych i leczniczych w zakresie chorób miażdżycowych.65 Starzenie się społeczeństwa, urbanizacja i wzrost dobrobytu mogą służyć jako podstawowe kluczowe czynniki napędzające.66
Obciążenie ekonomiczne
Ekonomiczny wpływ chorób miażdżycowych jest ogromny.67 W Stanach Zjednoczonych około 14 milionów osób doświadcza choroby wieńcowej i jej różnych powikłań. Niewydolność serca (CHF), która rozwija się z powodu kardiomiopatii niedokrwiennej u pacjentów z nadciśnieniem po zawale mięśnia sercowego, stała się najczęstszym rozpoznaniem przy wypisie ze szpitali amerykańskich. Około 80 milionów ludzi, czyli 36,3% populacji, cierpi na choroby układu krążenia.68
Miażdżyca i choroba wieńcowa stanowią ogromne obawy zdrowotne na całym świecie. Stanowią one największą pojedynczą przyczynę śmierci i nakładają obciążenie finansowe wynoszące miliardy dolarów rocznie.69
Znaczenie dla zdrowia publicznego
Wyzwania i strategie prewencyjne
Istnieje kilka wyzwań w zakresie zapobiegania i leczenia miażdżycy, w tym: 1) wczesne wykrywanie uczestników z wysokim ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych; 2) identyfikacja nowych wskaźników progresji i prognozy chorób miażdżycowych; 3) choroby współistniejące z chorobami miażdżycowymi; 4) nowe leki i terapie na miażdżycę i choroby sercowo-naczyniowe.70
Przytłaczające dowody sugerują, że regularna aktywność fizyczna (30 min/dzień), zaprzestanie palenia papierosów oraz spożywanie nutraceutyków przeciwutleniających bogatych w flawonoidy i retinoidy, świeżych warzyw i owoców, omega-3 PUFA, przypraw kulinarnych, probiotyków, diety śródziemnomorskiej i diety DASH obniżają ryzyko aterogenezy i chorób sercowo-naczyniowych.71
Nowe środki zapobiegawcze i alternatywne terapie, w tym interwencje dietetyczne i żywność pochodzenia roślinnego, mogą być najbardziej opłacalnymi sposobami zarządzania miażdżycą i chorobami sercowo-naczyniowymi.72 Zapobieganie ciężkiej progresji miażdżycy ma zmniejszyć wysoki wskaźnik zdarzeń sercowo-naczyniowych.73
Tendencje w badaniach naukowych
Badania epidemiologiczne nad miażdżycą przechodzą dynamiczne zmiany. Coraz większa uwaga kierowana jest na wykrywanie miażdżycy tętnic wieńcowych.74 Zobrazowanie obecności, rozległości, nasilenia i jakości miażdżycy tętnic wieńcowych wydaje się być głównym celem diagnostycznym współczesnego obrazowania u pacjentów z podejrzeniem lub potwierdzoną chorobą wieńcową lub niedokrwienną chorobą serca.75
Szybko przyspieszająca wiedza i kontynuowane badania obiecują dalszy postęp w zwalczaniu tej powszechnej choroby przewlekłej.76 Szeroka gama technik diagnostycznych, zarówno inwazyjnych (takich jak selektywna arteriografia wieńcowa), jak i nieinwazyjnych (takich jak biomarkery krwi, testy wysiłkowe, tomografia komputerowa i skanowanie jądrowe), pozwala na ocenę ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i ukierunkowanie terapii.77
Niedawne badania nad wpływem zanieczyszczenia powietrza na miażdżycę dostarczyły nowych informacji. Badacze badali ekspozycję na drobne cząstki pyłu (PM2.5) i bliskość zamieszkania do głównych dróg w odniesieniu do zwapnienia aorty brzusznej, wrażliwego wskaźnika miażdżycy systemowej. Chociaż nie znaleziono przekonujących związków w całej badanej populacji, związki były silniejsze wśród uczestników z mniejszą błędną klasyfikacją ekspozycji. Wyniki te potwierdzają hipotezę związku między zanieczyszczeniem powietrza cząstkami stałymi a miażdżycą systemową.78
Ponadto, badania nad biologią miażdżycy wskazują na nowe potencjalne cele terapeutyczne. Badacze odkryli, że śródbłonkowy AGO1 promuje stan zapalny naczyń i dysfunkcję wątroby poprzez niekanoniczny mechanizm jako koaktywator NF-κB. Jego hamowanie zapewnia podwójne korzyści – łagodzenie dysregulacji lipidów i tłumienie stanu zapalnego naczyń – podkreślając EC-AGO1 jako obiecujący cel terapeutyczny dla miażdżycy i chorób kardiometabolicznych.79
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.