Guzy gruczołów ślinowych
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Rokowanie w nowotworach gruczołów ślinowych zależy od wielu czynników, w tym stadium zaawansowania (szczególnie kategorii guza T), typu histologicznego, obecności przerzutów oraz kompletności resekcji chirurgicznej i zastosowanej radioterapii. Wskaźnik 5-letniego przeżycia znacząco spada u pacjentów z guzami T3 i T4, a obecność przerzutów węzłowych lub odległych pogarsza rokowanie, zwłaszcza w nowotworach wysokiego stopnia złośliwości. Rak gruczołowo-torbielowaty (ACC) cechuje się najgorszym rokowaniem ze względu na naciekanie okołonerwowe i tendencję do późnych nawrotów. Wskaźniki przeżycia różnią się w zależności od typu nowotworu: np. 5-letnie przeżycie dla raka śluzowo-naskórkowego przyusznicy (P-MEC) wynosi 84,1%, podczas gdy dla carcinoma ex pleomorphic adenoma (CXPA) jest to 50,3%. Wczesne stadium (T1-2N0M0) nowotworów wysokiego stopnia charakteryzuje się korzystnym 5-letnim przeżyciem na poziomie 93,2%, natomiast obecność przerzutów odległych (M1) obniża je do 21,1%.
Guzy gruczołów ślinowych – Prognoza (przewidywanie wyniku)
Prognoza w przypadku guzów gruczołów ślinowych to szacunek lekarza dotyczący wpływu choroby na pacjenta i jej odpowiedzi na leczenie. Prognoza i przeżywalność zależą od wielu czynników, które mogą być ocenione tylko przez lekarza znającego historię medyczną pacjenta, typ nowotworu, stadium zaawansowania oraz inne cechy charakterystyczne guza, wybrane metody leczenia i odpowiedź na terapię.1
Czynniki prognostyczne
Stadium zaawansowania, szczególnie kategoria guza (T), jest najważniejszym czynnikiem prognostycznym w nowotworach gruczołów ślinowych. Duże guzy oraz te, które rozprzestrzeniły się na tkanki otaczające gruczoły ślinowe, mają mniej korzystne rokowanie.1 Powszechnie uznaje się, że rokowanie pacjentów z guzami gruczołów ślinowych zależy głównie od lokalizacji w gruczole ślinowym, typu histologicznego, rozległości choroby w momencie diagnozy oraz kompletności resekcji chirurgicznej i/lub zastosowanej radioterapii.2
Do najważniejszych czynników prognostycznych należą:
- Stopień zaawansowania guza – wskaźnik przeżycia 5-letniego spada znacząco u pacjentów z guzami T3 i T4, a wskaźniki nawrotów są u nich istotnie zwiększone3
- Stopień złośliwości histologicznej – guzy wysokiego stopnia złośliwości mają mniej korzystne rokowanie niż guzy niskiego stopnia, ponieważ są zazwyczaj agresywne, rosną i rozprzestrzeniają się szybko oraz mają wyższe ryzyko nawrotu w innych częściach ciała, takich jak płuca czy kości14
- Przerzuty – obecność przerzutów (węzłowych lub odległych) jest najistotniejszym czynnikiem prognostycznym pogarszającym przeżycie u pacjentów z rakiem gruczołów ślinowych wysokiego stopnia złośliwości5
- Typ histologiczny – rak gruczołowo-torbielowaty (adenoid cystic carcinoma) ma najmniej korzystne rokowanie spośród wszystkich typów nowotworów gruczołów ślinowych, ponieważ ma tendencję do wzrostu wzdłuż nerwów twarzy (naciekanie okołonerwowe) oraz do nawrotów nawet wiele lat po pierwszym leczeniu16
- Margines chirurgiczny – dodatnie marginesy i choroba podstawy czaszki są związane z gorszym przeżyciem67
- Naciekanie okołonerwowe – wyższy stopień zaawansowania guza (T) i choroba okołonerwowa są związane z niepowodzeniem przerzutowym89
- Wiek – starszy wiek jest niezależnym czynnikiem prognostycznym dla całkowitego przeżycia pacjentów67
Markery molekularne w prognozowaniu
Ponieważ przebieg kliniczny i ostateczny wynik u wielu pacjentów z guzami gruczołów ślinowych nie mogą być wiarygodnie przewidziane wyłącznie na podstawie cech histomorfologicznych, poszukiwanie nowych markerów prognostycznych jest wysoce pożądane.2 W ostatniej dekadzie poczyniono znaczne wysiłki w celu znalezienia wartościowych markerów nowotworowych dla raka gruczołów ślinowych.10
Badania wykazały, że TUNEL (test wykrywający fragmentację DNA) jest skutecznym predyktorem złego rokowania w nowotworach złośliwych gruczołów ślinowych. Istotna korelacja między barwieniem TUNEL a wskaźnikami przeżycia i DFS (przeżycie wolne od choroby) oraz histopatologicznym stopniem, stadium i rozprzestrzenianiem się przerzutów ma ogromne znaczenie dla celów prognostycznych i obserwacyjnych.210
Częstość przeżycia 5-letniego spada znacząco do 17% w guzach, w których TUNEL i Ki67 są jednocześnie barwione pozytywnie, a gdy p53 również barwi się pozytywnie, częstość przeżycia 5-letniego spada do 0%.10
Statystyki przeżywalności
Wskaźniki przeżycia dla różnych typów nowotworów gruczołów ślinowych różnią się znacząco:
| Typ nowotworu/Stan zaawansowania | 3-letnie przeżycie | 5-letnie przeżycie | 10-letnie przeżycie | 15-letnie przeżycie |
|---|---|---|---|---|
| Ogólne dla wszystkich typów nowotworów gruczołów ślinowych | – | 65% | – | – |
| Rak gruczołowo-torbielowaty (ACC) | 80.4% | – | 61.3% | 29.4% |
| Rak śluzowo-naskórkowy przyusznicy (P-MEC) | 88.7% | 84.1% | 75.3% | – |
| Carcinoma ex pleomorphic adenoma (CXPA) | 62.7% | 50.3% | – | – |
| Nowotwory złośliwe wysokiego stopnia (przeżycie swoiste dla choroby) | – | 63.4% | – | – |
| Wczesne stadium (T1-2N0M0) w nowotworach wysokiego stopnia | – | 93.2% | – | – |
| Status N(+) (zajęcie węzłów chłonnych) w nowotworach wysokiego stopnia | – | 44.6% | – | – |
| Status M1 (przerzuty odległe) w nowotworach wysokiego stopnia | – | 21.1% | – | – |
| Według klasyfikacji SEER – rak zlokalizowany | – | 95% | – | – |
| Według klasyfikacji SEER – rak regionalny | – | 69% | – | – |
| Według klasyfikacji SEER – rak odległy | – | 44% | – | – |
Powyższe dane wskazują, że wskaźniki przeżycia swoistego dla choroby (CSS) oraz przeżycia wolnego od choroby (DFS) w nowotworach złośliwych gruczołów ślinowych są dość wysokie po 5 latach (0,69-0,83), wyższe niż na przykład w raku jamy ustnej. Jednak te wskaźniki spadają w dłuższej perspektywie, a po 15 latach osiągają poziom 0,54-0,61, co pokazuje, że w nowotworach gruczołów ślinowych śmiertelny efekt złośliwości jest często opóźniony i przedłużony.3
Różnice w prognozowaniu poszczególnych typów nowotworów
Poszczególne typy histologiczne nowotworów gruczołów ślinowych charakteryzują się odmiennym rokowaniem:11
- Rak gruczołowo-torbielowaty (ACC) – może być agresywny, ma często wysoki wskaźnik nawrotów i może mieć gorsze rokowanie niż inne nowotwory gruczołów ślinowych
- Rak mioepitelialny – choć niektóre mogą być agresywne, zwykle mają dobre rokowanie, gdy są wykryte wcześnie
- Rak z komórek zrazikowych – często wolno rosnący, częstszy u kobiet
- Rak z komórek śluzowo-naskórkowych (MEC) – często wolno rosnący, może mieć dobre rokowanie
- Rak z jasnych komórek (HCCC) – zwykle nie jest agresywny, rzadko daje przerzuty i może mieć doskonałe rokowanie
- Mięsakorak – bardzo rzadki nowotwór gruczołów ślinowych zawierający mieszankę komórek raka i mięsaka, może być szybko rosnący, agresywny i nie mieć tak dobrego rokowania jak inne typy nowotworów gruczołów ślinowych
Nowoczesne metody prognozowania
Tradycyjne systemy, takie jak klasyfikacja TNM i stopień patologiczny, są niewystarczające do szacowania przeżycia lub podejmowania decyzji związanych z terapią adjuwantową.4 W ostatnich latach opracowano bardziej zaawansowane modele prognostyczne, które mogą pomóc w prognozowaniu wyników leczenia nowotworów gruczołów ślinowych.
Model prognostyczny oparty na uczeniu maszynowym dla raka śluzowo-naskórkowego przyusznicy (P-MEC) wykazał wysoką skuteczność w przewidywaniu wskaźników przeżycia. Badania wykazały wskaźniki 3-, 5- i 10-letniego przeżycia całkowitego na poziomie 0,887, 0,841 i 0,753. Nomogram prognostyczny oparty na tych badaniach osiągnął C-indeks 0,8499 (3-letni), 0,8557 (5-letni) i 0,8375 (10-letni) oraz wartości AUC odpowiednio 0,8670, 0,8879 i 0,8767.4
Ten model prognostyczny, oparty na uczeniu maszynowym, przewyższa tradycyjne modele w zakresie przewidywania i oferuje lepszą wizualizację znaczenia poszczególnych zmiennych.4 Badanie zidentyfikowało siedem niezależnych czynników prognostycznych i opracowało wykresy Kaplana-Meiera do stratyfikacji ryzyka, potencjalnie dostarczając cennych informacji dla praktyki klinicznej.7
Implikacje dla leczenia i obserwacji
Zrozumienie czynników prognostycznych ma istotne implikacje dla leczenia i obserwacji pacjentów z nowotworami gruczołów ślinowych. Chirurgia jest podstawową metodą leczenia, a radioterapia pooperacyjna może być stosowana u pacjentów z czynnikami złego rokowania.9
Wczesne wykrycie i leczenie są najlepszymi sposobami na poprawę rokowania u pacjentów z nowotworem gruczołów ślinowych.12 Biorąc pod uwagę, że rokowanie dla wczesnego stadium nowotworu gruczołów ślinowych wysokiego stopnia złośliwości jest stosunkowo korzystne, program badań przesiewowych dla ogólnej populacji, na przykład samobadanie lub edukacja, może być pomocny w wykrywaniu nowotworu gruczołów ślinowych wysokiego stopnia złośliwości we wczesnym stadium.5
Mimo ogólnie niekorzystnego rokowania w przypadku nowotworów gruczołów ślinowych wysokiego stopnia złośliwości, pacjenci z chorobą we wczesnym stadium mogą oczekiwać doskonałego rokowania (ponad 90% wskaźników przeżycia) przy zastosowaniu chirurgii i radioterapii adjuwantowej.5
Ograniczenia prognozowania
Ważne jest, aby pamiętać, że wskaźniki przeżycia są szacunkowe i często opierają się na wcześniejszych wynikach dużej liczby osób z określonym typem nowotworu, ale nie mogą przewidzieć, co stanie się w konkretnym przypadku danej osoby.13
Ponadto, ponieważ nowotwory gruczołów ślinowych są stosunkowo rzadkie, oszacowanie przeżycia jest trudniejsze niż w przypadku innych, częstszych nowotworów.14 Osoby, u których obecnie diagnozuje się nowotwór gruczołów ślinowych, mogą mieć lepsze rokowanie niż pokazują to dostępne statystyki, ponieważ leczenie ulega poprawie z czasem, a dostępne dane opierają się na osobach, które zostały zdiagnozowane i leczone co najmniej 5 lat wcześniej.13
Należy również pamiętać, że wskaźniki przeżycia są zgrupowane na podstawie tego, jak daleko nowotwór się rozprzestrzenił, ale wiek i ogólny stan zdrowia pacjenta, jak dobrze nowotwór reaguje na leczenie, nawyki związane z paleniem tytoniu i spożywaniem alkoholu oraz inne czynniki również mogą wpływać na rokowanie.15
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.