Defekt przegrody międzykomorowej
Patofizjologia i mechanizm
Defekt przegrody międzykomorowej (VSD) jest najczęstszą wrodzoną wadą serca u dzieci i drugą co do częstości u dorosłych, charakteryzującą się nieprawidłową komunikacją między komorami serca, prowadzącą do przecieku lewo-prawego i zaburzeń hemodynamicznych. Przegroda składa się z części błoniastej i mięśniowej, a VSD powstaje w wyniku nieprawidłowego rozwoju embriologicznego, z udziałem genów takich jak TBX5, GATA4, NKX2.5 i CITED2. Hemodynamika VSD zależy od wielkości ubytku i oporu naczyniowego płuc, gdzie małe VSD (Qp/Qs ~1.4:1, stosunek ciśnienia skurczowego płucnego do aortalnego 0.3) są zwykle bezobjawowe, umiarkowane (Qp/Qs 1.4-2.2:1, stosunek 0.66) mogą prowadzić do niewydolności serca i nadciśnienia płucnego, a duże (Qp/Qs ≥2.2, stosunek ≥0.66) powodują ciężką niewydolność serca i ryzyko zespołu Eisenmengera.
- Patogeneza defektu przegrody międzykomorowej
- Mechanizm hemodynamiczny wady
- Podstawowy mechanizm patofizjologiczny
- Wpływ wielkości defektu na hemodynamikę
- Rozwój nadciśnienia płucnego i zespołu Eisenmengera
- Klasyfikacja VSD i ich wpływ na patogenezę
- Rodzaje VSD według lokalizacji anatomicznej
- Mechanizmy spontanicznego zamykania się VSD
- Zmiany czasowe w patogenezie VSD
- Konsekwencje hemodynamiczne w zależności od wielkości VSD
- Mały VSD (ograniczający przepływ)
- Średni VSD (umiarkowanie ograniczający przepływ)
- Duży VSD (nieograniczający przepływu)
- Zespół Eisenmengera jako konsekwencja nieleczonego VSD
- Czynniki wpływające na przebieg patofizjologiczny
Patogeneza defektu przegrody międzykomorowej
Defekt przegrody międzykomorowej (ang. Ventricular Septal Defect, VSD) jest najczęstszą wrodzoną wadą serca u dzieci i drugą co do częstości występowania wadą serca u dorosłych, po dwupłatkowej zastawce aortalnej. Podstawowy mechanizm patofizjologiczny VSD polega na nieprawidłowej komunikacji między prawą a lewą komorą serca, prowadzącej do powstania przecieku i zaburzeń hemodynamicznych.12
Rozwój embriologiczny i anatomia defektu
Przegroda międzykomorowa jest asymetryczną, wygiętą ścianą ukształtowaną przez różnice ciśnień między komorami. Składa się z dwóch odrębnych części: błoniastej i mięśniowej. Część błoniasta obejmuje segment przedsionkowo-komorowy, podczas gdy część mięśniowa składa się z segmentów beleczkowego, odpływowego i napływowego.1
VSD powstaje w wyniku niepełnego rozwoju lub fuzji składników przegrody międzykomorowej podczas embriologicznego rozwoju serca. W prawidłowym rozwoju serca przegroda międzykomorowa tworzy się z dużej tuby, która dzieli się na sekcje, które ostatecznie stają się ścianami i komorami. Jeśli podczas tego procesu wystąpi problem, może powstać otwór w przegrodzie międzykomorowej.31
Prawidłowy rozwój przegrody międzykomorowej obejmuje agregację i łączenie się beleczek mięśniowych, aż do powstania pełnej przegrody mięśniowej. Nieprawidłowości związane z tym procesem mogą prowadzić do powstania mięśniowego VSD. Istotne jest również to, że proces tworzenia przegrody kończy się na poziomie zastawek przedsionkowo-komorowych, gdzie przegroda jest najcieńsza i tworzy część błoniastą, co predysponuje do powstania okołobłoniastego VSD, który jest najczęściej dokumentowany u ludzi.4
Czynniki genetyczne w patogenezie VSD
Do rozwoju VSD przyczyniają się różne czynniki genetyczne, w tym nieprawidłowości chromosomalne, mutacje pojedynczych genów i dziedziczenie wielogenowe. Niedawno odkryta mutacja TBX5 została powiązana z defektami przegrody u pacjentów z zespołem Holta-Orama. Dodatkowo, niegenetyczne czynniki ryzyka również odgrywają rolę w rozwoju VSD.15
Zmiany w strukturze genetycznej mają wiele wariantów. Polimorfizm pojedynczego nukleotydu jest jedną z najczęstszych form zmienności genetycznej. Szacuje się, że 10-30% przypadków VSD jest związanych z nieprawidłowościami chromosomowymi w genach TBX5 i GATA4.6
Gen TBX5 należy do rodziny genów T-box i funkcjonuje jako białko czynnika transkrypcyjnego, które ma domenę wiążącą DNA o specyficznej sekwencji dla embriogenezy i rozwoju serca, szczególnie w regionie komorowym. Zwiększona ekspresja genu TBX5 zarówno w prawej, jak i lewej komorze prowadzi do nieprawidłowego tworzenia się przegrody międzykomorowej.6
Gen NKX2.5 (NK2 homeobox 5) jest genem kodującym białko czynnika transkrypcyjnego i odgrywa rolę w procesie organogenezy w formowaniu komór i mięśnia sercowego. Obecność zmiany genetycznej (polimorfizmu) w genie CITED2 jest związana z niską ekspresją tego genu, powodując zakłócenie ekspresji genów GATA4, Nkx2.5, ISL1 i Tbx5 (zwiększoną), podczas gdy ekspresja genów TFAP2, VEGF i HIF-1A zmniejsza się, co prowadzi do niepowodzenia w tworzeniu/defektu przegrody międzykomorowej serca.67
Podczas 5-tygodniowego okresu ciąży serce przechodzi liczne procesy przegrodowe i tworzy pętlę dextralną. Zakłócenie tego ostatniego prowadzi do niewystarczającego ruchu drogi odpływu komorowej w lewo nad kanałem przedsionkowo-komorowym, co z kolei może prowadzić do VSD lub, w najbardziej skrajnych przypadkach, do dwuujściowej prawej komory z jednym.8
Mechanizm hemodynamiczny wady
Podstawowy mechanizm patofizjologiczny
Podstawowy mechanizm patofizjologiczny VSD polega na stworzeniu przecieku między prawą a lewą komorą. Znaczenie hemodynamiczne VSD zależy od objętości przecieku krwi i kierunku tego przecieku. Na te czynniki wpływa wielkość i lokalizacja VSD, a także opór naczyniowy płuc.19
Defekt w przegrodzie międzykomorowej umożliwia komunikację między krążeniem systemowym a płucnym. W rezultacie przepływ przemieszcza się z obszaru wysokiego ciśnienia do obszaru niskiego ciśnienia – to znaczy z lewej komory do prawej komory (przeciek lewo-prawy). Efekty patofizjologiczne VSD wynikają z efektów hemodynamicznych wtórnych do przecieku lewo-prawego oraz ze zmian w naczyniach płucnych.10
Przeciek lewo-prawy na poziomie komór ma trzy konsekwencje hemodynamiczne:
- Zwiększone obciążenie objętościowe lewej komory
- Nadmierny przepływ krwi przez płuca i podwyższone ciśnienie w tętnicy płucnej
- Zmniejszona objętość minutowa serca do krążenia systemowego10
Przepływ krwi przez ubytek z lewej komory do prawej komory powoduje, że utlenowana krew dostaje się do tętnicy płucnej. Dodanie tej dodatkowej krwi do normalnego przepływu płucnego z żyły głównej zwiększa przepływ krwi do płuc, a następnie zwiększa powrót żylny płucny do lewego przedsionka i ostatecznie do lewej komory. To zwiększone obciążenie objętościowe lewej komory powoduje rozszerzenie lewej komory, a następnie przerost. Zwiększa to ciśnienie końcowo-rozkurczowe, a w konsekwencji ciśnienie w lewym przedsionku, a następnie podnosi ciśnienie żylne płucne.10
Wpływ wielkości defektu na hemodynamikę
Wielkość ubytku jest głównym czynnikiem determinującym hemodynamiczne konsekwencje VSD:
Małe VSD (ograniczające przepływ): Przepływ krwi przez VSD jest minimalny, więc nie ma znaczącego wzrostu przepływu krwi przez płuca. Ci pacjenci są zwykle bezobjawowi. Minimalne przecieki lewo-prawe występują z powodu wysokiego oporu wewnątrz ubytku.1112
Umiarkowane VSD: Przepływ krwi przez VSD jest na tyle duży, że powoduje znaczący wzrost przepływu krwi przez krążenie płucne. Ponieważ przeciek odbywa się w skurczu, dodatkowa objętość krwi jest pompowana bezpośrednio do krążenia płucnego, więc początkowo nie ma wpływu na prawą komorę. Lewa strona serca jednak otrzymuje większą objętość krwi, co może powodować rozszerzenie lewego przedsionka i komory. Ci pacjenci są narażeni na rozwój zastoinowej niewydolności serca i arytmii. Stopniowo może rozwinąć się nadciśnienie płucne, a ściana prawej komory może ulec przerostowi, ponieważ pompuje przeciwko wyższemu ciśnieniu płucnemu.1113
Duże VSD (nieograniczające przepływu): Znacząca ilość krwi przechodzi z lewej do prawej komory, przez co pacjenci wcześnie rozwijają niewydolność serca i ciężkie nadciśnienie płucne. Objawy niewydolności serca są widoczne po pierwszych tygodniach życia, kiedy początkowo wysokie ciśnienie w tętnicy płucnej spada, pozwalając większej ilości krwi na przeciek przez ubytek i do płuc, tworząc w ten sposób płucne przetlenienie.1114
W dużych nieograniczających ubytkach przegrody międzykomorowej ciśnienie wyrównuje się między prawą a lewą komorą i występuje duży przeciek lewo-prawy. Z czasem, duży przeciek powoduje podwyższony opór naczyniowy tętnicy płucnej z podwyższonym przeciążeniem ciśnieniowym prawej komory i przerostem prawej komory. Ostatecznie, zwiększony opór naczyniowy płuc powoduje odwrócenie kierunku przecieku (z prawej do lewej komory), prowadząc do zespołu Eisenmengera.131
Rozwój nadciśnienia płucnego i zespołu Eisenmengera
W przedłużających się, dużych przeciekach lewo-prawych, śródbłonek naczyń płucnych przechodzi nieodwracalne zmiany, co prowadzi do utrzymującego się nadciśnienia płucnego. Gdy ciśnienie w krążeniu płucnym przekracza ciśnienie w krążeniu systemowym, kierunek przecieku odwraca się, prowadząc do przecieku prawo-lewego. Stan ten znany jest jako zespół Eisenmengera i obserwuje się go u około 10% do 15% osób z VSD.115
Przewlekła ekspozycja na przeciążenie objętościowe i ciśnieniowe z powodu dużych nieskorygowanych VSD prowadzi do strukturalnych i funkcjonalnych zmian w naczyniach płucnych. Dochodzi do rozwoju dysfunkcji śródbłonka, proliferacji mięśni gładkich, przebudowy naczyń i zakrzepicy wewnątrznaczyniowej. Te zmiany prowadzą do wzrostu oporu naczyniowego płuc i nadciśnienia płucnego.16
Gdy ciśnienie w tętnicy płucnej przekracza wartość ciśnienia systemowego, przepływ odwraca się, prowadząc do przecieku prawo-lewego i siności, a syndrom ten jest określany jako zespół Eisenmengera. Ten stan może rozwinąć się w ciągu dwóch lat u w pełni zdrowych dzieci i w ciągu jednego roku u pacjentów z zespołem Downa. Może to być spowodowane zwiększoną gęstością naczyń/pęcherzyków i zwiększonym wydzielaniem endostatyny u pacjentów z zespołem Downa.17
Klasyfikacja VSD i ich wpływ na patogenezę
Rodzaje VSD według lokalizacji anatomicznej
VSD można podzielić na cztery podstawowe typy w oparciu o ich lokalizację anatomiczną i granice:
- VSD stożka przegrody (Conal Septal VSD) – najrzadszy rodzaj VSD, występuje w przegrodzie komorowej tuż pod zastawką płucną.
- VSD okołobłonisty (Perimembranous VSD) – zlokalizowany w pobliżu zastawek. Ten typ VSD jest najczęściej leczony chirurgicznie, ponieważ większość z nich nie zamyka się samodzielnie.
- VSD typu kanału przedsionkowo-komorowego (Atrioventricular Canal Type) – ten VSD jest związany z wadą kanału przedsionkowo-komorowego. VSD znajduje się pod zastawkami trójdzielną i mitralną.
- VSD mięśniowy (Muscular VSD) – najczęstszy typ VSD, to otwór w mięśniowej części dolnej sekcji przegrody międzykomorowej. Duża liczba tych ubytków zamyka się spontanicznie i nie wymaga operacji.18
Z punktu widzenia analizy etiologicznej, korzystne jest pogrupowanie wcześniej wspomnianych typów defektów według potencjalnych mechanizmów patogennych. Następująca klasyfikacja patologiczna pozwala na porównanie podobnych defektów:
- VSD podarteryjne można sklasyfikować jako nieprawidłowości migracji tkanki ektomezenchymalnej
- VSD okołobłoniaste można sklasyfikować jako nieprawidłowości wewnątrzsercowego przepływu krwi
- VSD mięśniowe można sklasyfikować jako nieprawidłowości w śmierci komórkowej
- VSD napływowe typu III można sklasyfikować jako nieprawidłowości macierzy pozakomórkowej i defekty w poduszce endokardialnej10
Mechanizmy spontanicznego zamykania się VSD
Mechanizmy odpowiedzialne za spontaniczne zamknięcie VSD nie są w pełni zrozumiałe; jednak wiele czynników może być zaangażowanych. Pod tym względem odrębne lub wzajemne mechanizmy mogą być odpowiedzialne za VSD błoniaste, okołobłoniaste i mięśniowe.19
Roberts i współpracownicy zaproponowali, że zmiana strumieniowa funkcjonuje jako mechanizm spontanicznego zamknięcia VSD. Uważano również, że przyleganie płatka przegrodowego zastawki trójdzielnej, trakt włóknisty (niepełne zamknięcie), łata włóknista i AMS (Aneurysm of the Membranous Septum) mogą przyczynić się do spontanicznego zamknięcia błoniastego VSD.19
Sugerowano, że zwykłą przyczyną spontanicznego zamknięcia mięśniowego VSD jest mięśniowe zajęcie ubytku przegrody plus nałożone włóknienie lub fizyczny przerost mięśnia przegrody, lub przez tkankę włóknistą wokół brzegów, prowadzącą do zbliżenia krawędzi ubytku.19
Podczas gdy ponad połowa małych i średnich VSD zamyka się spontanicznie, tylko około 10% dużych VSD zamyka się spontanicznie. Mięśniowy VSD zamyka się przez wrost mięśni. Błoniasty VSD zamyka się przez tkankę przyległego płatka zastawki trójdzielnej, która tworzy tętniak, który stopniowo ulega endotelializacji. Zarówno VSD napływowe, jak i nadgrzebieniowe (odpływowe) są mało prawdopodobne, aby zamknęły się spontanicznie.17
Zmiany czasowe w patogenezie VSD
Główną zmienną jest wielkość ubytku. W miarę jak dziecko rośnie, względna wielkość ubytku może się zmniejszać, a ubytk może nawet zamknąć się spontanicznie we wczesnym dzieciństwie. Podczas pierwszych kilku miesięcy życia opór naczyń płucnych (PVR) zmniejsza się, a wielkość przecieku lewo-prawego wzrasta. Po pierwszych kilku miesiącach stopień przecieku zależy od wielkości ubytku.20
VSD może nie być widoczny przy urodzeniu, ponieważ ciśnienia w prawej i lewej komorze są prawie równe i brak jest przecieku. Wraz ze wzrostem przecieku odpowiadającym rosnącej różnicy ciśnień między komorami, te ubytki stają się klinicznie widoczne.21
Konsekwencje hemodynamiczne w zależności od wielkości VSD
Mały VSD (ograniczający przepływ)
W małym VSD utrzymywana jest normalna różnica ciśnień między komorami. Defekty te nazywane są restrykcyjnymi VSD, ponieważ przepływ krwi przez ubytki jest ograniczony, co pozwala na utrzymanie normalnej różnicy ciśnień.10
Małe VSD skutkują małym przeciekiem (Qp/Qs 1.4:1) z powodu znaczącego gradientu ciśnień między lewą a prawą komorą (stosunek ciśnienia skurczowego płucnego do aortalnego 0.3).21
W przypadku małych ubytków przeciek jest minimalny, więc nie ma znaczącego wzrostu przepływu krwi przez płuca. Tacy pacjenci zwykle nie mają objawów.11
Średni VSD (umiarkowanie ograniczający przepływ)
Umiarkowanie restrykcyjny VSD charakteryzuje się umiarkowanym przeciekiem (Qp/Qs od 1.4 do 2.2:1) ze stosunkiem ciśnienia skurczowego płucnego do aortalnego wynoszącym 0.66.21
Umiarkowane VSD powodują umiarkowanie duży przeciek lewo-prawy, ale normalne lub tylko łagodne do umiarkowanego nadciśnienie płucne. Z czasem, duże przecieki lewo-prawe powodują nadciśnienie tętnicy płucnej, podwyższony opór naczyniowy tętnicy płucnej, przeciążenie ciśnieniowe prawej komory, przerost prawej komory i ostatecznie powodują odwrócenie kierunku przecieku, prowadząc do zespołu Eisenmengera.13
Duży VSD (nieograniczający przepływu)
W dużym VSD, różnica ciśnień pomiędzy komorami nie jest już utrzymywana, ponieważ duży otwór nie oferuje oporu dla przepływu krwi. W konsekwencji, te ubytki nazywane są nierestrykcyjnymi VSD.10
Duży lub nierestrykcyjny VSD charakteryzuje się dużym przeciekiem (Qp/Qs ≥2.2) i stosunkiem ciśnienia skurczowego płucnego do aortalnego ≥0.66.21
Duże VSD powodują objawy, często rozwijające się stopniowo w pierwszych kilku miesiącach życia. Gdy dziecko bierze pierwszy oddech, ciśnienie w płucach i prawej stronie serca zaczyna spadać. To stopniowo doprowadzi do objawów zastoinowej niewydolności serca i musi być leczone.22
W nierestrykcyjnych ubytków przegrody międzykomorowej, ciśnienie wyrównuje się między prawą a lewą komorą i występuje duży przeciek lewo-prawy. Z czasem, duży przeciek powoduje podwyższony opór naczyniowy tętnicy płucnej z podwyższonym przeciążeniem ciśnieniowym prawej komory i przerostem prawej komory. Ostatecznie, zwiększony opór naczyniowy płuc powoduje odwrócenie kierunku przecieku (z prawej do lewej komory), prowadząc do zespołu Eisenmengera.13
Zespół Eisenmengera jako konsekwencja nieleczonego VSD
Zespół Eisenmengera VSD ma stosunek ciśnienia skurczowego płucnego do aortalnego wynoszący 1 i Qp/Qs mniejszy niż 1:1 lub netto przeciek prawo-lewy.21
Zespół Eisenmengera to stan, w którym ciśnienie w prawej komorze przekracza ciśnienie w lewej komorze i jest spowodowany znaczącym stopniowym wzrostem oporu naczyniowego płuc. Prowadzi to do odwrócenia przecieku, z odtlenowaną krwią przepływającą z prawej komory do lewej komory i wchodzącą do krążenia systemowego. Powoduje to zmniejszenie saturacji tlenu w układzie systemowym i ci pacjenci stają się siniczi.11
W przypadkach, gdy duży VSD nie jest leczony, duża ilość dodatkowej krwi i podwyższone ciśnienie w płucach powoduje uszkodzenie małych tętnic prowadzących do płuc, znane jako choroba naczyń płucnych. Czasami jest to odwracalne, ale po wielu latach staje się nieodwracalne i powoduje zespół Eisenmengera.23
Czynniki wpływające na przebieg patofizjologiczny
Rola oporu naczyniowego płuc
Czynnikiem fizjologicznym jest opór łożyska naczyniowego płuc. Niezależnie od typu ubytku przegrody międzykomorowej, hemodynamiczne znaczenie VSD jest determinowane przez dwa czynniki: wielkość ubytku i opór przeciwko przepływowi z prawej komory, w tym opór naczyniowy płuc (PVR) i anatomiczne zwężenie drogi odpływu prawej komory.24
W małych do umiarkowanych VSD, przeciek lewo-prawy jest przede wszystkim ograniczony przez wielkość ubytku. Natomiast w dużych VSD bez zwężenia drogi odpływu prawej komory, przeciek lewo-prawy jest determinowany przez względny stopień PVR i oporu naczyniowego systemowego.24
Dodatkowe wrodzone zmiany serca (np. mięśniowe zwężenie drogi odpływu prawej komory, zwężenie zastawki płucnej, zwężenie żyły płucnej, utrzymujące się podwyższenie PVR, zwężenie zastawki mitralnej) mogą ograniczać przeciek, potencjalnie prowadząc do przepływu prawo-lewy przez VSD, w zależności od ostatecznej równowagi oporu między systemowym a całkowitym oporem prawej strony.24
Wpływ współistniejących anomalii sercowych
VSD może pojawić się jako pojedynczy ubytek (izolowany VSD) lub jako ubytek, który jest częścią wieloczynnikowej wrodzonej wady serca. VSD może również towarzyszyć innym wadom wrodzonym.418
VSD jest integralną częścią fenotypu sercowego w niektórych wrodzonych wadach serca (wady grzebienia nerwowego serca, wspólny kanał przedsionkowo-komorowy, zespoły heterotaksji), wskazując na logiczne, a nie przypadkowe powiązanie, związane z zatrzymaniem normalnego rozwoju serca.25
U niektórych pacjentów z izolowanym VSD rozwija się podpłucne zwężenie z powodu przerostu infundibulum prawej komory. Niepożądanym mechanizmem spontanicznego zamknięcia jest wypadanie płatka zastawki aortalnej do ubytku, często powodujące niedomykalność aortalną. Jest to również wskazanie do naprawy chirurgicznej.26
Rola współistniejących czynników genetycznych
Heterogenne czynniki genetyczne i środowiskowe przyczyniają się do wrodzonych VSD, a przyczyna większości wrodzonych VSD jest nieznana. Około 5% pacjentów z VSD ma nieprawidłowości chromosomowe, w tym zespół trisomii 13, 18 i 21. Warianty sekwencji DNA w genach GATA4, GATA6, CITED2, NKX2-5, HAND1, TBX2 i TBX18 mogą być również zaangażowane w powstawanie VSD. Odkrycie SMAD3, kluczowego wewnątrzkomórkowego mediatora regulującego sygnalizację TGF beta, może wyjaśniać powiększenie aorty wstępującej (szczególnie w zatoce Valsalvy) obserwowane u niektórych pacjentów z VSD.27
Dziedziczenie specyficznych genów determinujących VSD powinno być rozważane w złożony i skomplikowany sposób, najprawdopodobniej obejmujący kilka ścieżek dziedziczenia, w zależności od konkretnych genów.4
Procesy, które regulują normalny rozwój serca u ludzi, były badane przez dziesięciolecia, ale nadal niektóre procesy nie są w pełni zrozumiane. Wiele z tego przypisuje się rozwojowi serca u psów i kotów, ponieważ kardiogeneza u ssaków opiera się na podobnych mechanizmach.4
W poprzednich raportach, badacze skupiający swoją uwagę na VSD u psów również wskazywali na poligeniczną ścieżkę dziedziczenia genów.4
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.