Częściowo nieprawidłowe spływanie żył płucnych
Diagnostyka i diagnoza
Częściowo nieprawidłowe spływanie żył płucnych (PAPVR) to rzadka wrodzona wada serca, charakteryzująca się nieprawidłowym odpływem jednej lub więcej żył płucnych do prawego przedsionka lub układu żylnego systemowego, zamiast do lewego przedsionka. Powoduje to przeciek lewo-prawy, który może prowadzić do przeciążenia prawej komory, nadciśnienia płucnego i niewydolności serca. Częstość występowania PAPVR wynosi około 0,4-0,7%, a objawy kliniczne są zróżnicowane – od bezobjawowych po duszność, ból w klatce piersiowej i objawy niewydolności prawej komory. Diagnostyka opiera się na badaniu fizykalnym, echokardiografii (TTE i TEE), tomografii komputerowej (MDCT) oraz rezonansie magnetycznym serca (CMR), które umożliwiają dokładną ocenę anatomii i hemodynamiki. Czułość echokardiografii w wykrywaniu anomalii żył płucnych wynosi do 97,6%, natomiast MDCT i CMR oferują bardzo wysoką dokładność obrazowania, pozwalając na precyzyjne określenie liczby, przebiegu i drenażu żył płucnych. Cewnikowanie serca pozostaje złotym standardem w ocenie hemodynamicznej, zwłaszcza w pomiarze stosunku przepływu płucnego do systemowego (Qp:Qs) oraz ciśnień w tętnicy płucnej.
- Wprowadzenie do częściowo nieprawidłowego spływania żył płucnych
- Objawy kliniczne i prezentacja
- Diagnostyka i rozpoznanie
- Badanie fizykalne
- Echokardiografia
- Tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny
- Elektrokardiografia i rentgen klatki piersiowej
- Cewnikowanie serca
- Pulsoksymetria i inne badania
- Zaawansowane techniki diagnostyczne
- Wielomodalne podejście diagnostyczne
- Porównanie dokładności różnych metod obrazowania
- Diagnostyka różnicowa
- Wskazania do leczenia chirurgicznego
- Postępowanie i monitorowanie
- Przypadki szczególne i nietypowe prezentacje
- Postępy w diagnostyce PAPVR
- Podsumowanie i wnioski
Wprowadzenie do częściowo nieprawidłowego spływania żył płucnych
Częściowo nieprawidłowe spływanie żył płucnych (ang. Partial Anomalous Pulmonary Venous Return, PAPVR), znane również jako częściowo nieprawidłowe połączenie żył płucnych (ang. Partial Anomalous Pulmonary Venous Connection, PAPVC), jest rzadką wrodzoną wadą serca, w której jedna lub więcej żył płucnych (ale nie wszystkie) odprowadza utlenowaną krew do prawego przedsionka, zamiast do lewego przedsionka. Krew może spływać bezpośrednio do prawego przedsionka lub pośrednio poprzez różne drogi żylne systemowe, które łączą się z nieprawidłową żyłą płucną.12 Częstość występowania PAPVR szacuje się na poziomie 0,4-0,7% populacji ogólnej.34 Rzeczywista częstość może być wyższa, ponieważ łagodne przypadki mogą pozostać niewykryte. PAPVR występuje częściej u pacjentów z zespołem Turnera.5
W warunkach fizjologicznych, krew natlenowana z płuc powinna spływać czterema żyłami płucnymi do lewego przedsionka, a następnie być pompowana przez lewy przedsionek, lewą komorę i aortę do organizmu. W przypadku PAPVR, część tej utlenowanej krwi nieprawidłowo powraca do prawego przedsionka lub krążenia żylnego systemowego, co powoduje ponowną cyrkulację przez płuca zamiast do organizmu.67 Tworzy to przeciek lewo-prawy, podobny do ubytku przegrody międzyprzedsionkowej (ASD), ubytku przegrody międzykomorowej (VSD) lub przetrwałego przewodu tętniczego (PDA).8
Objawy kliniczne i prezentacja
Manifestacje kliniczne PAPVR różnią się znacznie w zależności od stopnia przecieku i związanych z nim wad serca. Objawy mogą wahać się od przypadków bezobjawowych do ciężkiej duszności, zmęczenia lub objawów niewydolności prawej komory serca.9 Stan ten może pozostać niezdiagnozowany przez lata, ponieważ typowe objawy, takie jak duszność, niewydolność prawego serca i nadciśnienie płucne, nie są charakterystyczne wyłącznie dla PAPVR.10
Pacjenci z dużymi przeciekami mogą zgłaszać objawy takie jak duszność, ból w klatce piersiowej i kołatanie serca. Podczas badania fizykalnego można zaobserwować tachykardię i szmer serca.11 Niektórzy autorzy sugerują, że wada ta staje się klinicznie istotna, gdy co najmniej 50% żył płucnych odpływa nieprawidłowo.12
W przypadku, gdy PAPVR współistnieje z innymi wadami serca, może być zdiagnozowane krótko po urodzeniu. Jeśli stan jest łagodny, diagnoza może nie zostać postawiona aż do wieku dorosłego.13 Pacjenci z jedną nieprawidłową żyłą i nienaruszonym przegrodzeniem przedsionkowym zwykle pozostają bezobjawowi.14
Diagnostyka i rozpoznanie
Rozpoznanie PAPVR stanowi wyzwanie diagnostyczne ze względu na często niespecyficzną prezentację kliniczną. Diagnoza może być opóźniona, ponieważ typowe objawy, takie jak duszność czy niewydolność prawej komory serca, nie są wyłączne dla PAPVR.15 Diagnostyka obejmuje badanie przedmiotowe i różne metody obrazowania.
Badanie fizykalne
Aby zdiagnozować częściowo nieprawidłowe spływanie żył płucnych, lekarz przeprowadza badanie fizykalne, osłuchując serce i płuca. Może być słyszalny szmer serca (whooshing sound), zwłaszcza jeśli występuje ubytek w sercu.1617 Kardiomegalia stwierdzona w badaniu rentgenowskim klatki piersiowej może być początkowym powodem skierowania dziecka z PAPVR. Inne objawy mogą obejmować poszerzenie głównej tętnicy płucnej i zwiększone naczyniowe zmiany w tętnicy płucnej. Jednak badanie rentgenowskie klatki piersiowej może być prawidłowe.18
Echokardiografia
Echokardiografia jest podstawowym narzędziem diagnostycznym w przypadku podejrzenia PAPVR. Echokardiogram przezklatkowy (TTE) umożliwia wizualizację bicia serca i często pokazuje żyły płucne, wielkość jam serca oraz wszelkie ubytki w sercu. Dodatkowo mierzy prędkość przepływu krwi.1920
Szczegółowa ocena za pomocą echokardiografii 2D i badania dopplerowskiego jest kluczowa dla diagnozy. Ważne jest obrazowanie wszystkich żył płucnych i ich przebiegu, określenie, czy istnieje jakakolwiek przeszkoda w odpływie żylnym płucnym, oraz ocena komunikacji międzyprzedsionkowej lub przetrwałego przewodu tętniczego.21
U większości pacjentów można wykonać echokardiografię przezklatkową w celu zdiagnozowania PAPVR i uniknięcia konieczności cewnikowania serca. Wysoki poziom podejrzenia obecności tej wady pomaga w prawidłowej diagnozie.22
U dorosłych echokardiografia kontrastowa może pomóc w diagnozie. Pobudzony roztwór soli w żyle lewego ramienia może ujawnić ujemny kontrast w żyle ramienno-głowowej po stronie nieprawidłowego odpływu żylnego z lewej żyły płucnej.23
Echokardiografia przezprzełykowa (TEE) oferuje większą czułość i specyficzność, szczególnie przy wizualizacji całej przegrody przedsionkowej i połączeń żył płucnych.24 Zdolność diagnostyczna TEE w przypadku PAPVR wynosi 100%, a dokładność diagnostyczna klasyfikacji PAPVR wynosi również 100%.2526 Jednak diagnoza PAPVR rzadko jest stawiana przy użyciu TTE, ponieważ standardowe okna obrazowania nieodpowiednio wizualizują żyły płucne.27
Tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny
Nieinwazyjne techniki, takie jak echokardiografia, tomografia komputerowa (CT) i angiografia rezonansu magnetycznego (MR), w dużej mierze zastąpiły cewnikowanie serca.28 W przypadkach, gdy echokardiogram nie może wykryć PAPVR, można zastosować inne badania, takie jak CT lub MRI.29
Tomografia komputerowa z bramkowaniem EKG (MDCT) umożliwia nieinwazyjne i szybkie pozyskiwanie obrazów o wysokiej rozdzielczości przestrzennej i czasowej, zoptymalizowany timing bolusa kontrastu i szerokie pokrycie anatomiczne. Obecność, przebieg, liczba nieprawidłowych żył i towarzyszące wady sercowo-naczyniowe mogą być wiarygodnie obserwowane za pomocą angiografii MDCT.30
Tomografia komputerowa z wzmocnieniem kontrastowym jest alternatywną metodą obrazowania do wykrywania PAPVR, gdy obrazy przezklatkowe są ograniczone, szczególnie u starszych dzieci i dorosłych.31 Użycie wielorzędowej tomografii komputerowej (MDCT) umożliwia zarówno wykrycie, jak i charakterystykę anomalii. Jest to uważane za metodę obrazowania z wyboru.32
Rezonans magnetyczny serca szybko staje się procedurą z wyboru do dalszego badania PAPVR.33 MRI dostarcza nieinwazyjnych, objętościowych danych anatomicznych i umożliwia ocenę żył systemowych, a także liczby, pochodzenia, przebiegu i drenażu wszystkich żył płucnych, w tym nieprawidłowych połączeń lub niedrożności. MRI określa również objętości komór i ocenia drogi odpływu prawej komory i pień płucny, miejsca zwężeń, konduity tętnicy płucnej lub gałęzie tętnicy płucnej.34
TEE i TTE są suboptymalne w diagnozowaniu PAPVR, a wielorzędowa tomografia komputerowa (MDCT) lub angiografia rezonansu magnetycznego (MRI) zapewniają znacznie większą dokładność. Najnowsza generacja trójwymiarowego MDCT udowodniła, że jest doskonałą metodą diagnostyczną.35
Elektrokardiografia i rentgen klatki piersiowej
Wyniki elektrokardiografii (EKG) mogą być prawidłowe w PAPVR. Mogą wykazywać poszerzenie prawej komory objawiające się wzorcem rSR w odprowadzeniach z prawej strony klatki piersiowej lub przerost prawej komory.36
Cechy radiograficzne klatki piersiowej są specyficzne dla każdego podtypu PAPVR.37 Rentgen klatki piersiowej pokazuje powiększenie prawej strony serca. U noworodków z TAPVR i zablokowanym odpływem żylnym płucnym, rentgen klatki piersiowej może wykazywać objawy obrzęku płuc (płyn w płucach).38
Cewnikowanie serca
Cewnikowanie serca rzadko jest konieczne do precyzyjnej diagnozy anatomicznej i oceny hemodynamicznej w diagnostyce PAPVR. Ciśnienia w prawym sercu są prawidłowe u pacjentów pediatrycznych. Pobieranie próbek tlenu może zidentyfikować lokalizację nieprawidłowej żyły. Nasycenie tlenem w prawym przedsionku, które jest wyższe niż w żyle głównej górnej, silnie wskazuje na PAPVR do prawego przedsionka, pod warunkiem, że ubytek przegrody międzyprzedsionkowej (ASD) został wykluczony. Można obliczyć stosunek Qp:Qs.39
Obecnie złotym standardem metody diagnozy PAH i pomiaru Qp/Qs jest cewnikowanie prawego serca (RHC). Jest to istotne do uzupełnienia diagnostyki PAPVR za pomocą RHC, w szczególności jeśli jest związane z ASD, aby uzyskać dokładny pomiar ciśnień i oporów płucnych, a także współczynnika przecieku, a tym samym lepiej sklasyfikować pacjentów zagrożonych rozwojem podwyższonego ciśnienia płucnego.40
Pulsoksymetria i inne badania
Pulsoksymetria jest nieinwazyjnym sposobem monitorowania zawartości tlenu we krwi. Ten parametr będzie niski, zwykle w zakresie od średniego do wysokiego poziomu 80. (normalna wartość to 95-100 procent).41
PAPVR można również wykryć za pomocą przesiewowego badania pulsoksymetrycznego u noworodków. Niskie poziomy tlenu we krwi mogą być objawem krytycznej wrodzonej wady serca, takiej jak TAPVR. Badanie przesiewowe noworodków za pomocą pulsoksymetrii może zidentyfikować niektóre niemowlęta z TAPVR, zanim pojawią się jakiekolwiek objawy.42
Zaawansowane techniki diagnostyczne
Wielomodalne podejście diagnostyczne
Wykrycie PAPVR nie jest proste w wielu przypadkach i często wymaga oceny za pomocą różnych technik obrazowania w celu dokładnej diagnozy. Dlatego lekarze napotykający niezdefiniowane przyczyny bólu w klatce piersiowej lub duszności powinni rozważyć wiele modalności obrazowania.43
Obrazowanie jest niezbędne do diagnozy i wymagane do uzyskania dokładnej anatomii. Obejmuje to echokardiografię, CT serca, MRI serca, a często także cewnikowanie serca w celu weryfikacji stopnia przecieku. Mapowanie przepływu kolorowego i metody dopplerowskie są pomocnymi narzędziami przy ocenie potencjalnych nieprawidłowych połączeń. PAPVR należy rozważyć w sytuacjach, gdy żyła główna górna, żyła ramienno-głowowa lub żyła główna dolna wydają się poszerzone, a także w przypadku izolowanego powiększenia prawej strony serca.44
U pacjentów z niewyjaśnionym nadciśnieniem płucnym, angiografia CT powinna być dokładnie przeanalizowana ze szczególnym uwzględnieniem żył płucnych. Rezonans magnetyczny serca jest szczególnie wartościowy w wykrywaniu subtelnych anomalii i powinien być rozważony, gdy nadciśnienie płucne pozostaje niewyjaśnione lub gdy podejrzewa się przeciek, ale nie został on potwierdzony podczas początkowych badań.45
Porównanie dokładności różnych metod obrazowania
W porównaniu z wynikami chirurgicznymi lub CTA, czułość i swoistość echokardiografii w diagnostyce anomalii żył płucnych (APVC) wynosiły odpowiednio 97,6% i 99,9%. Błędy diagnostyczne echokardiografii były obserwowane głównie w PAPVC. Dokładność diagnostyczna klasyfikacji albo TAPVC, albo PAPVC wyniosła 98,7%.4647
Chociaż nieprawidłowości rozwojowe żył płucnych były tradycyjnie oceniane za pomocą echokardiografii i angiografii, MRI odgrywa coraz większą rolę w ich charakterystyce.48 MRI serca w przypadku PAPVR określa ilościowo przeciek, drożność i funkcję skurczową komór.49
MDCTA i angiogramy MR są doskonałymi technikami obrazowania do dokładnej wizualizacji nieprawidłowej anatomii w przestrzeni 3-wymiarowej i zapewniają optymalny opis choroby, co pomaga klinicystom w podejmowaniu decyzji i planowaniu ostatecznego leczenia.50
Diagnostyka różnicowa
Diagnostyka różnicowa obrazowania PAPVR obejmuje całkowite nieprawidłowe spływanie żył płucnych (TAPVR), żylaki płucne, przetrwałą lewą żyłę główną górną, oboczne drogi żylne, zespół bułatowatości, nabyte przecieki żylne systemowo-płucne, zwężenie żyły płucnej lub zablokowany odpływ żylny płucny.51
Rozróżnienie kliniczne między ASD a PAPVR może być trudne. Techniki obrazowania są pomocne w dokładnej diagnozie.52
Wskazania do leczenia chirurgicznego
Niektóre dzieci i dorośli potrzebują operacji naprawczej PAPVR, aby przekierować przepływ krwi przez serce. Dzieci zdiagnozowane z PAPVR są bardziej narażone na konieczność operacji niż dorośli. Wynika to z faktu, że często mają dodatkowe zaburzenia serca, które wymagają leczenia chirurgicznego.53
Lekarze zalecają operację tylko wtedy, gdy jest to konieczne do złagodzenia objawów lub zapobieżenia powikłaniom. Pacjent może potrzebować operacji, jeśli PAPVR powoduje znaczący przeciek lewo-prawy. Oznacza to, że znaczna ilość krwi, która powinna płynąć do ciała, krąży ponownie przez prawe serce i płuca. Może to powodować nieprzyjemne objawy lub prowadzić do powikłań (takich jak PAH lub niewydolność serca). Lekarz zastosuje badania obrazowe, aby określić zakres przecieku.54
Leczenie chirurgiczne jest wskazane wraz z rozwojem objawów, znaczącym przeciekiem lewo-prawym lub objawami dysfunkcji prawej komory.55 Leczenie PAPVR zależy od nasilenia objawów, wielkości przecieku i związanych z nim powikłań.56
Korekta chirurgiczna jest zalecana u pacjentów z PAPVR, gdy występuje upośledzenie wydolności czynnościowej i powiększenie prawej komory, gdy istnieje przeciek lewo-prawy o znaczeniu fizjologicznym (czyli stosunek przepływu płucnego (Qp) do przepływu systemowego (Qs) wynosi 1,5:1), gdy ciśnienie skurczowe w tętnicy płucnej jest mniejsze niż 50% ciśnienia systemowego i gdy opór naczyniowy płucny jest mniejszy niż jedna trzecia oporu naczyniowego systemowego.57
Operacja jest zalecana w następujących sytuacjach: obecność znaczących objawów związanych z tą anomalią, znaczący przeciek lewo-prawy wskazany przez stosunek Qp/Qs większy niż 2, lub dowody obrazowania pokazujące poszerzenie prawej komory (RV) lub przeciążenie objętościowe prawej komory.58
Postępowanie i monitorowanie
Pacjenci z PAPVR wymagają odpowiedniego następstwa klinicznego. Po zdiagnozowaniu PAPVR istotne jest, aby pacjenci kontynuowali obserwację u kardiologa w celu monitorowania objawów dysfunkcji serca.59
PAPVR jest rzadką wrodzoną wadą serca, która niestety pozostaje zaniedbana i źle leczona do dziś, zarówno pod względem obserwacji medycznej po diagnozie, jak i badań przesiewowych w kierunku powikłań, takich jak nadciśnienie płucne tętnicze (PAH) i czynniki ryzyka rozwoju PAH. Bardziej rozszerzone zastosowanie obecnych wytycznych jest niezbędne w ocenie tych pacjentów, a kierowanie na cewnikowanie prawego serca (RHC) powinno być systematyczne.60
Po naprawie nieprawidłowego odpływu żylnego płucnego ważne jest, aby ocenić zarówno niedrożność żył płucnych, jak i niedrożność żył systemowych. Po długotrwałych powikłaniach po naprawie nieprawidłowego odpływu żylnego płucnego obejmują zwężenie żyły głównej górnej, niedrożność żyły płucnej, dysfunkcję węzła zatokowego lub arytmie przedsionkowe.61
Korekty chirurgiczne PAPVR mają dobre wyniki z niskim wskaźnikiem powikłań i zazwyczaj prowadzą do natychmiastowego ustąpienia objawów.62 Rokowanie jest doskonałe dla pacjentów z PAPVR. Śmiertelność okołooperacyjna jest porównywalna z naprawą ASD (0,1%).63 Arytmie mogą wystąpić u dorosłych z nienaprawionym PAPVR, wtórnie do przewlekłego powiększenia prawego przedsionka z powodu przeciążenia objętościowego.64
Przypadki szczególne i nietypowe prezentacje
PAPVR może prezentować się nietypowo, np. jako ból w klatce piersiowej i duszność, lub być zdiagnozowane przypadkowo.65 Diagnoza PAPVR może być szczególnie trudna, gdy pacjent ma również bardziej powszechną diagnozę, taką jak choroba wieńcowa. Niewyjaśnione nadciśnienie płucne i powiększone prawe jamy serca powinny skłonić lekarzy do rozważenia dodatkowych rozpoznań różnicowych, w tym wrodzonej wady serca, pomimo dorosłego wieku pacjenta.66
Przypadek częściowo nieprawidłowego spływania żył płucnych wszystkich trzech lewych żył płucnych do zatoki wieńcowej jest bardzo rzadką wrodzoną anomalią odkrytą w wieku dorosłym i może być leczona prostą naprawą poprzez odtcharzanie zatoki wieńcowej i zamknięcie łatą ubytku przegrody przedsionkowej.67
PAPVR bez ubytku przegrody spotyka się w około jednej dziesiątej przypadków i jest znacznie rzadszy.68 Ponadto, PAPVR obejmujący lewą górną żyłę płucną jest wyjątkowo rzadką wrodzoną anomalią, która nieleczona może prowadzić do nadciśnienia płucnego (PH).69
| Metoda diagnostyczna | Czułość/skuteczność | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Echokardiografia przezklatkowa (TTE) | Ograniczona dla PAPVR | Nieinwazyjna, łatwo dostępna, brak promieniowania | Słaba wizualizacja żył płucnych i tylnej części przegrody przedsionkowej |
| Echokardiografia przezprzełykowa (TEE) | Wyższa niż TTE, zdolność diagnostyczna do 100% | Lepsza wizualizacja przegrody przedsionkowej i żył płucnych | Inwazyjność, wymaga sedacji, suboptymalna dla PAPVR |
| Wielorzędowa tomografia komputerowa (MDCT) | Bardzo wysoka | Doskonała wizualizacja anatomii naczyniowej, szybkie skanowanie | Ekspozycja na promieniowanie, wymaga kontrastu jodowego |
| Rezonans magnetyczny serca (CMR) | Bardzo wysoka | Brak promieniowania, ocena funkcjonalna i anatomiczna, kwantyfikacja przecieku | Czas trwania badania, dostępność, koszt |
| Cewnikowanie serca | Wysoka, złoty standard dla hemodynamiki | Dokładna ocena ciśnień, oporów, przecieku Qp:Qs | Inwazyjność, ekspozycja na promieniowanie |
| RTG klatki piersiowej | Niska | Prosty, niski koszt, szeroka dostępność | Niska specyficzność, detekcja tylko pośrednich objawów |
| EKG | Niska | Prosty, nieinwazyjny | Często prawidłowy lub niespecyficzny, pokazuje tylko wtórne efekty |
Postępy w diagnostyce PAPVR
Ostatnie postępy w zaawansowanych technikach diagnostyki obrazowej i większa wiedza na temat tej zmienności anatomicznej zwiększyły częstotliwość, z jaką diagnozowany jest ten stan.70 Dostępność przedoperacyjnej rekonstrukcji naczyniowej objętościowej pomaga w planowaniu chirurgicznym i diagnozie nieprawidłowości naczyń płucnych.71
W przeszłości PAPVR było diagnozowane za pomocą cewnikowania serca i kardioangiografii oraz potwierdzane podczas operacji. Radiografia klatki piersiowej i TTE nie mają wystarczającej czułości, a nowsze metody obrazowania, takie jak CTA, MRA i TEE, są wysoce czułe i specyficzne w wykrywaniu PAPVR.72
Wraz z rosnącym wykorzystaniem obrazowania zarówno do pomocy w diagnostyce, jak i leczeniu pacjentów z wieloma chorobami współistniejącymi, ważne jest, aby klinicyści i radiolodzy zapoznali się z znajdowaniem i oceną anomalii wrodzonych u dorosłych.73
Podsumowanie i wnioski
Częściowo nieprawidłowe spływanie żył płucnych (PAPVR) jest rzadką wrodzoną wadą serca, w której jedna lub więcej (ale nie wszystkie) żył płucnych łączy się z miejscem innym niż lewy przedsionek. Powoduje to przeciek lewo-prawy, który może mieć znaczenie hemodynamiczne, a więc kliniczne, wymagające naprawy u niektórych pacjentów.74
Diagnoza jest często przypadkowa podczas badania przekrojowego, takiego jak CTA lub CMR. Bramkowana CTA serca lub CMR jest pomocna i zalecana do ostatecznej diagnozy. CTA oferuje wyższą rozdzielczość przestrzenną niż CMR kosztem ekspozycji na promieniowanie i jodowy środek kontrastowy. CMR oferuje wysoką rozdzielczość do definiowania anatomii naczyniowej, ilościowego określania wymiarów komór, oszacowania obciążenia przeciekiem i stopnia zwężeń przy użyciu technik kwantyfikacji przepływu.75
Utrzymywanie podejrzenia klinicznego na podstawie subtelnych objawów klinicznych i radiologicznych jest ważne, ponieważ wczesne rozpoznanie może zapobiec długoterminowym powikłaniom, takim jak nadciśnienie płucne i niewydolność serca.76 Ważne jest, aby po zdiagnozowaniu pacjenci kontynuowali obserwację u kardiologa w celu monitorowania objawów dysfunkcji serca.77
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.