Choroby siatkówki
Etiologia i przyczyny
Choroby siatkówki stanowią złożoną grupę schorzeń prowadzących do zaburzeń widzenia, a nawet ślepoty, wynikających z uszkodzenia tkanki siatkówki. Etiologia obejmuje czynniki genetyczne, takie jak dziedziczne choroby siatkówki (IRD) związane z mutacjami w ponad 270 genach, czynniki środowiskowe, procesy starzenia (np. zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem – AMD, dotykające pacjentów od około 60. roku życia), choroby ogólnoustrojowe (cukrzyca – retinopatia cukrzycowa dotyczy 35-49% pacjentów, nadciśnienie tętnicze, wysokie stężenie cholesterolu), infekcje, stany zapalne oraz urazy oka. Patogeneza obejmuje mechanizmy naczyniowe (uszkodzenie naczyń, proliferacja nieprawidłowych naczyń pod wpływem VEGF), procesy degeneracyjne (utrata fotoreceptorów w IRD i AMD), zaburzenia metaboliczne (np. deficyt seryny w telangiektazji plamkowej typu 2) oraz reakcje zapalne i autoimmunologiczne (np. paraneoplastyczna autoimmunologiczna retinopatia). Wyróżnia się także specyficzne jednostki kliniczne, takie jak retinopatia cukrzycowa, AMD, odwarstwienie siatkówki, obrzęk plamki żółtej i zamknięcia naczyń siatkówki (CRVO, BRVO).
- Etiologia chorób siatkówki
- Czynniki genetyczne
- Zmiany związane z wiekiem
- Choroby ogólnoustrojowe
- Zakażenia i stany zapalne
- Urazy i czynniki mechaniczne
- Czynniki ryzyka chorób siatkówki
- Mechanizmy patogenetyczne w chorobach siatkówki
- Zaburzenia naczyniowe
- Procesy degeneracyjne
- Zaburzenia metaboliczne
- Procesy zapalne i immunologiczne
- Toksyczność leków
- Specyficzne przypadki chorób siatkówki i ich przyczyny
- Retinopatia cukrzycowa
- Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD)
- Odwarstwienie siatkówki
- Choroby dziedziczne siatkówki
- Obrzęk plamki żółtej
- Zamknięcie naczynia siatkówki
- Nowe odkrycia i perspektywy badawcze
- Wnioski
Etiologia chorób siatkówki
Choroby siatkówki stanowią grupę schorzeń, które mogą prowadzić do zaburzeń widzenia, a w niektórych przypadkach do całkowitej utraty wzroku. Siatkówka, będąca cienką warstwą tkanki wyściełającej tylną ścianę oka, jest niezbędna do prawidłowego widzenia. Uszkodzenie dowolnej części siatkówki może prowadzić do różnorodnych objawów wzrokowych, a nieleczone choroby siatkówki mogą skutkować poważną utratą wzroku lub ślepotą. Etiologia chorób siatkówki jest zróżnicowana i obejmuje czynniki genetyczne, środowiskowe, zmiany związane z wiekiem oraz choroby ogólnoustrojowe12.
Czynniki genetyczne
Dziedziczne choroby siatkówki (IRD – Inherited Retinal Diseases) są istotną przyczyną utraty wzroku. Wynikają one ze zmian genetycznych przekazywanych przez rodziców lub pojawiających się spontanicznie3. Zidentyfikowano ponad 270 różnych genów odpowiedzialnych za rozwój chorób siatkówki. Mutacje te wpływają na zdolność genów do prawidłowego funkcjonowania, co może skutkować nieprawidłowym wytwarzaniem białek lub całkowitym brakiem ich produkcji4.
Dziedziczne choroby siatkówki mogą charakteryzować się różnymi wzorcami dziedziczenia, w tym autosomalnym dominującym, autosomalnym recesywnym oraz sprzężonym z chromosomem X. Identyfikacja specyficznego typu mutacji genowej pomaga lekarzom postawić prawidłową diagnozę i może umożliwić skierowanie pacjentów do badań klinicznych dotyczących terapii mogących uratować ich wzrok56.
Do najczęstszych dziedzicznych chorób siatkówki należą:
- Zwyrodnienie barwnikowe siatkówki (retinitis pigmentosa) – grupa chorób genetycznych powodujących stopniową utratę komórek fotoreceptorowych7
- Choroba Stargardta – najczęstsza forma dziedzicznego zwyrodnienia plamki żółtej u młodzieży8
- Zespół Ushera – syndromiczna forma zwyrodnienia barwnikowego siatkówki, związana z mutacjami w genie USH2A9
- Wrodzona ślepota Lebera – dziedziczna degeneracyjna choroba siatkówki charakteryzująca się poważną utratą wzroku w momencie urodzenia10
Zmiany związane z wiekiem
Proces starzenia się jest jednym z głównych czynników ryzyka rozwoju chorób siatkówki1. Wraz z wiekiem dochodzi do zmian w strukturze i funkcji siatkówki, które mogą prowadzić do degeneracji jej elementów, szczególnie w obszarze plamki żółtej11.
Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD – Age-related Macular Degeneration) jest jedną z najczęstszych chorób siatkówki u osób starszych, dotykającą pacjentów od około 60. roku życia. Choroba ta występuje w dwóch formach: suchej i wysiękowej, przy czym obie formy są częstsze u kobiet niż u mężczyzn12. AMD jest główną przyczyną utraty wzroku centralnego i ślepoty u osób starszych w krajach rozwiniętych1314.
Zmiany związane z wiekiem obejmują również oddzielenie ciała szklistego od siatkówki, co może prowadzić do powstania pęknięć lub otworów w siatkówce. W miarę starzenia się ciało szkliste, które jest normalnie przymocowane do siatkówki, kurczy się i oddziela od wyściółki siatkówki. U większości osób proces ten przebiega bez komplikacji, jednak u osób z „lepkim” ciałem szklistym może dojść do pęknięcia siatkówki podczas oddzielania się ciała szklistego15.
Choroby ogólnoustrojowe
Różne choroby ogólnoustrojowe mogą wpływać na stan siatkówki i przyczyniać się do rozwoju chorób siatkówki16. Wśród najważniejszych należy wymienić:
Cukrzyca – jest główną przyczyną retinopatii na świecie. Retinopatia cukrzycowa jest jednym z głównych powikłań cukrzycy, dotykającym około 35-49% pacjentów z cukrzycą. Jest to wiodąca przyczyna utraty wzroku u osób w wieku produkcyjnym1718.
Cukrzyca prowadzi do uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych siatkówki, co skutkuje:
- Nieprawidłowym powiększeniem naczyń krwionośnych w siatkówce, powodującym krwawienie i bliznowacenie19
- Zapadaniem się i wyciekiem płynu z naczyń krwionośnych do i pod siatkówkę19
- Obrzękiem siatkówki, który stopniowo zniekształca i zamazuje widzenie19
- Progresją od etapów nieproliferacyjnych (NPDR) do proliferacyjnych (PDR), co może prowadzić do znacznego ograniczenia widzenia i ślepoty17
Ponadto cukrzycowy obrzęk plamki żółtej (DME) może wystąpić na każdym etapie retinopatii cukrzycowej i stanowi najczęstszą przyczynę utraty wzroku u pacjentów z tą chorobą20.
Nadciśnienie tętnicze – może prowadzić do retinopatii nadciśnieniowej, która jest najczęstszym powiązanym schorzeniem ocznym i może prowadzić do utraty wzroku11. Przewlekłe nadciśnienie uszkadza naczynia krwionośne w siatkówce i prowadzi do retinopatii21.
Zarówno cukrzyca, jak i nadciśnienie tętnicze mogą ograniczać przepływ krwi do siatkówki, zwiększać ciśnienie krwi docierającej do oka lub prowadzić do tworzenia się zakrzepów krwi w naczyniach krwionośnych prowadzących do siatkówki22.
Wysoki poziom cholesterolu – jest główną przyczyną zamknięcia żyły siatkówki (retinal vein occlusion), która stanowi jedną z chorób siatkówki23.
Zakażenia i stany zapalne
Infekcje i stany zapalne mogą prowadzić do zapalenia siatkówki (retinitis), które zwykle wynika z działania wirusów i bakterii24. Do czynników infekcyjnych powodujących zapalenie siatkówki należą:
- Wirusy z rodziny Herpes, takie jak wirus opryszczki pospolitej (HSV) i wirus półpaśca (HZV), które mogą prowadzić do ostrej martwicy siatkówki (ARN) i postępującej zewnętrznej martwicy siatkówki (PORN)25
- Cytomegalowirus (CMV) – może powodować zapalenie siatkówki u pacjentów z osłabionym układem odpornościowym25
- Bakterie z gatunku Bartonella przenoszone przez pchły kocie (choroba kociego pazura)25
- Borrelia burgdorferi przenoszona przez kleszcze (borelioza)25
- Treponema pallidum (kiła)25
- Mycobacterium species (gruźlica)25
- Grzyby, takie jak drożdżaki z gatunku Candida lub pleśnie z gatunku Aspergillus25
- Pasożyty wywołujące choroby zakaźne, takie jak toksoplazmoza, toksokaroza i rozlane jednostronne podostre zapalenie neurosiatkówki (DUSN)25
Choroby autoimmunologiczne, takie jak choroba Behçeta i toczeń, również mogą wywoływać zapalenie siatkówki24. Zapalenie siatkówki (lub zapalenie błony naczyniowej oka) może prowadzić do dysfunkcji siatkówki, a w najcięższych przypadkach do znacznej utraty wzroku26.
Urazy i czynniki mechaniczne
Urazy oka mogą być przyczyną różnych chorób siatkówki, w tym odwarstwienia i przedarcia siatkówki1. Mechanizmy urazowego uszkodzenia siatkówki obejmują:
- Bezpośrednie uszkodzenie siatkówki w wyniku tępego urazu, obrażeń penetrujących lub narażenia na szkodliwe substancje27
- Oddzielenie tkanki siatkówki od tylnej części oka, powodujące objawy takie jak utrata wzroku, nagłe cienie, jasne błyski i męty28
- Pociąganie siatkówki przez bliznowatą tkankę, co może prowadzić do odwarstwienia trakcyjnego siatkówki29
Odwarstwienie siatkówki może nastąpić w wyniku urazu oka lub może być powikłaniem operacji okulistycznej, takiej jak operacja zaćmy3031.
Czynniki ryzyka chorób siatkówki
Istnieje wiele czynników ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju chorób siatkówki32. Do najważniejszych należą:
- Wiek – ryzyko chorób siatkówki, takich jak zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD), zwiększa się wraz z wiekiem3233
- Cukrzyca – główny czynnik ryzyka retinopatii cukrzycowej3234
- Nadciśnienie tętnicze – wysokie ciśnienie krwi może uszkadzać naczynia siatkówki3233
- Palenie tytoniu – zwiększa ryzyko AMD i innych chorób siatkówki3223
- Historia rodzinna – predyspozycje genetyczne odgrywają znaczącą rolę3234
- Wysoka krótkowzroczność – poważna krótkowzroczność zwiększa ryzyko odwarstwienia siatkówki3223
- Stan po operacji zaćmy – może czasami prowadzić do powikłań siatkówkowych3230
- Otyłość – osoby z otyłością są bardziej narażone na różne problemy zdrowotne, które mogą prowadzić do zwiększonego ryzyka chorób siatkówki351
- Ekspozycja na światło ultrafioletowe – światło UV wpływa bezpośrednio na tkankę siatkówki i prowadzi do gromadzenia się produktów, które mogą uszkodzić siatkówkę2327
- Przewlekły stres – może przyczyniać się do rozwoju chorób siatkówki14
- Leki steroidowe – mogą być czynnikiem ryzyka niektórych chorób siatkówki14
- Choroby serca i problemy z krążeniem – to typowe przyczyny chorób i stanów siatkówki14
Mechanizmy patogenetyczne w chorobach siatkówki
Choroby siatkówki rozwijają się poprzez różnorodne mechanizmy patogenetyczne, które prowadzą do uszkodzenia tkanki siatkówki i upośledzenia widzenia36. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla opracowania skutecznych metod diagnostycznych i terapeutycznych.
Zaburzenia naczyniowe
Jednym z głównych mechanizmów patogenetycznych w chorobach siatkówki są zaburzenia naczyniowe. Etiologia uszkodzenia naczyń jest szeroka i obejmuje zaburzenia naczyniowe, takie jak nadciśnienie tętnicze lub cukrzyca, a także choroby zapalne i infekcyjne37.
W retinopatii cukrzycowej wysokie poziomy cukru we krwi powodują uszkodzenie naczyń krwionośnych siatkówki, co może prowadzić do:
- Pęcznienia i wycieku płynu z naczyń38
- Wzrostu nieprawidłowych, nowych naczyń krwionośnych na siatkówce38
- Postępującego uszkodzenia komórek siatkówki39
Zamknięcie naczyń siatkówki (okluzja) występuje, gdy żyła lub tętnica siatkówki zostaje zablokowana, zwykle w wyniku zakrzepu krwi. Najczęstszą przyczyną okluzji tętniczej jest zator z miażdżycowo zmienionej tętnicy szyjnej, a następnie łuku aorty i zatory sercowe40.
Czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF) odgrywa istotną rolę w chorobach siatkówki. W normalnych warunkach VEGF pomaga w tworzeniu nowych naczyń krwionośnych, jednak w chorobach siatkówki nadmierna produkcja VEGF prowadzi do tworzenia nieprawidłowych naczyń krwionośnych, które nie są w stanie prawidłowo funkcjonować13.
Procesy degeneracyjne
Procesy degeneracyjne w siatkówce mogą być wynikiem różnych czynników, w tym starzenia się, czynników genetycznych i środowiskowych41. Degeneracja siatkówki obejmuje złożoną, wieloczynnikową kombinację czynników genetycznych i narażenia środowiskowego, które gromadzą się przez całe życie i ostatecznie przezwyciężają wewnętrzne mechanizmy odporności na stres41.
W zwyrodnieniu plamki żółtej związanym z wiekiem (AMD) dochodzi do uszkodzenia plamki, która znajduje się w centrum siatkówki i odpowiada za widzenie centralne. Dokładna przyczyna AMD pozostaje nieznana, ale podejrzewa się, że w rozwój tej choroby siatkówki zaangażowane są czynniki genetyczne i środowiskowe42.
W zwyrodnieniu barwnikowym siatkówki (retinitis pigmentosa) oraz innych dziedzicznych chorobach siatkówki dochodzi do stopniowej utraty komórek fotoreceptorowych, co prowadzi do postępującego pogorszenia widzenia7.
Zaburzenia metaboliczne
Zaburzenia metaboliczne mogą wpływać na funkcjonowanie siatkówki i przyczyniać się do rozwoju chorób siatkówki. Przykładem jest telangiektazja plamkowa typu 2 (MacTel), która jest związana ze zmniejszonym poziomem seryny w surowicy, co podnosi poziom toksycznych ceramidów, deoksysfingolipidów (deoxySLs)43.
Zidentyfikowano rzadkie, funkcjonalne warianty w genie kodującym enzym limitujący syntezę seryny, dehydrogenazę fosfoglicerynianową (PHGDH), jako istotny locus odpowiedzialny za znaczną frakcję przypadków MacTel. Wynikające z tego defekty funkcjonalne w PHGDH powodują zmniejszoną biosyntezę seryny i akumulację deoksysfingolipidów w komórkach nabłonka barwnikowego siatkówki43.
Badania metabolizmu siatkówki mogą ujawnić podstawowe przyczyny chorób siatkówki. Defekty metaboliczne komórek podporowych mogą powodować obumieranie fotoreceptorów, prowadząc do ślepoty w chorobach takich jak zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem44.
Procesy zapalne i immunologiczne
Procesy zapalne i immunologiczne odgrywają ważną rolę w patogenezie niektórych chorób siatkówki. Zapalenie siatkówki (retinitis) może być wywołane przez infekcje lub choroby autoimmunologiczne24.
Paraneoplastyczna autoimmunologiczna retinopatia (PAIR) jest rzadką jednostką chorobową, która występuje z dala od pierwotnego nowotworu złośliwego lub jego przerzutów. Opisano różne podtypy, w tym retinopatię związaną z rakiem (CAR), retinopatię związaną z czerniakiem (MAR), dysfunkcję czopków związaną z rakiem (CACD) i rozlaną proliferację melanocytów błony naczyniowej (DUMP). Chociaż mechanizm tej choroby jest nadal słabo poznany, często jest ona związana z krążącymi przeciwciałami przeciwko siatkówce45.
Zapalenie siatkówki lub błony naczyniowej oka (zapalenie błony naczyniowej) może być spowodowane przez infekcję, chorobę autoimmunologiczną, uraz lub może nie mieć żadnej identyfikowalnej przyczyny28.
Toksyczność leków
Różne leki stosowane w leczeniu chorób ogólnoustrojowych mogą mieć niekorzystny wpływ na wzrok, a w szczególności na siatkówkę45. Uszkodzenie siatkówki może nastąpić w wyniku stosowania niektórych leków, w tym:
- Kortykosteroidy – mogą prowadzić do centralnej surowiczej chorioretinopatii31
- Fenotiazyny i chlorochina, rzadziej tiorydazyna i hydroksychlorochina – mogą powodować toksyczność siatkówki7
- Inne leki ogólnoustrojowe, które mogą powodować retinopatię toksyczną45
Specyficzne przypadki chorób siatkówki i ich przyczyny
Poszczególne choroby siatkówki mają swoje specyficzne przyczyny i mechanizmy rozwoju. Poniżej przedstawiono najczęstsze schorzenia siatkówki i ich etiologię.
Retinopatia cukrzycowa
Retinopatia cukrzycowa jest poważnym powikłaniem cukrzycy, które może prowadzić do ślepoty. Choroba ta jest spowodowana wysokim poziomem cukru we krwi, co prowadzi do postępującego uszkodzenia siatkówki46.
Główne przyczyny retinopatii cukrzycowej to:
- Długotrwała cukrzyca47
- Niekontrolowany wysoki poziom cukru we krwi47
- Nadciśnienie tętnicze uszkadzające naczynia krwionośne siatkówki47
- Niedrożność naczyń krwionośnych związana z cukrzycą47
Retinopatia cukrzycowa dotyka około 35-49% pacjentów z cukrzycą, a rosnący trend jest prawdopodobnie spowodowany rozszerzającą się epidemią cukrzycy na całym świecie17.
Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD)
Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD) jest chorobą degeneracyjną siatkówki, która powoduje postępującą utratę widzenia centralnego8. Jest to najczęstsza przyczyna ślepoty i utraty wzroku w Australii i jedna z głównych przyczyn utraty wzroku u osób starszych48.
Przyczyny AMD obejmują:
- Uszkodzenie komórek siatkówki związane z wiekiem47
- Predyspozycje genetyczne47
- Palenie tytoniu i spożywanie alkoholu47
- Długotrwała ekspozycja na światło słoneczne47
- Niski poziom przeciwutleniaczy47
Głównym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka jest palenie, a także dieta uboga w witaminy12.
Odwarstwienie siatkówki
Odwarstwienie siatkówki to stan nagły, w którym cienka warstwa tkanki na tylnej ścianie oka oddziela się od swojej normalnej pozycji29. Odwarstwienie siatkówki oddziela komórki siatkówki od warstwy naczyń krwionośnych, która dostarcza tlen i składniki odżywcze do oka29.
Istnieją trzy główne typy odwarstwienia siatkówki, a ich przyczyny są różne:
- Rhegmatogenne (najczęstsze) – spowodowane dziurą lub przerwaniem w siatkówce, które pozwala płynowi przedostawać się i gromadzić pod siatkówką. Najczęstszą przyczyną odwarstwienia rhegmatogennego jest starzenie się. Gdy ciało szkliste oddziela się lub odkleja od siatkówki, może pociągać siatkówkę z wystarczającą siłą, aby utworzyć przerwę29.
- Trakcyjne – może wystąpić, gdy tkanka bliznowata rośnie na powierzchni siatkówki. Blizna powoduje odciąganie siatkówki od tylnej części oka29.
- Wysiękowe – w tym typie płyn gromadzi się pod siatkówką, ale nie ma dziur ani przerw w siatkówce. Odwarstwienie wysiękowe może być spowodowane zwyrodnieniem plamki żółtej związanym z wiekiem, infekcją, guzami lub stanami zapalnymi29.
Czynniki ryzyka odwarstwienia siatkówki obejmują:
- Zmiany związane z wiekiem w oku15
- Uraz oka15
- Krótkowzroczność15
- Zwyrodnienie kraciaste15
- Wcześniejsza operacja zaćmy30
- Rodzinną historię odwarstwienia siatkówki30
Odwarstwienie siatkówki może wystąpić u każdego, jednak jest częstsze u pacjentów z wysoką krótkowzrocznością, urazem oka lub niektórymi chorobami siatkówki12.
Choroby dziedziczne siatkówki
Dziedziczne choroby siatkówki (IRD) to grupa chorób, które mogą powodować poważną utratę wzroku lub nawet ślepotę. Każda IRD jest spowodowana przez co najmniej jeden gen, który nie działa tak, jak powinien4.
IRD to zaburzenie genetyczne – zmiana lub wariant w jednym lub więcej genach, które przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania siatkówki. Zaburzenie genetyczne wpływa na zdolność genu do właściwego wykonywania swojej pracy. Jeśli występuje błąd w genie, białko może nie być wytwarzane prawidłowo lub wcale, a komórki siatkówki mogą ulec degeneracji i spowodować utratę wzroku4.
Do najczęstszych dziedzicznych chorób siatkówki należą:
- Zwyrodnienie barwnikowe siatkówki (retinitis pigmentosa) – jest grupą chorób genetycznych powodujących rozpad i utratę komórek w siatkówce8. RP może być spowodowane przez kilka mutacji genowych, a jej progresja może się różnić w zależności od osoby – w niektórych przypadkach widzenie centralne nie jest dotknięte, dopóki osoba nie osiągnie wieku 50 lat, podczas gdy w innych przypadkach ludzie doświadczają znacznej utraty wzroku we wczesnej dorosłości19.
- Choroba Stargardta – jest najczęstszą formą dziedzicznego zwyrodnienia plamki młodzieńczej. Postępująca utrata wzroku związana z chorobą Stargardta jest spowodowana obumieraniem komórek fotoreceptorowych w plamce8.
- Dystrofia czopkowo-pręcikowa – wynika z pierwotnej utraty fotoreceptorów pręcikowych, po której następuje utrata czopków8.
- Wrodzona ślepota Lebera – jest dziedziczną degeneracyjną chorobą siatkówki charakteryzującą się poważną utratą wzroku przy urodzeniu10.
- Retinoschisis – młodzieńcza retinoschisis jest dziedziczną chorobą diagnozowaną w dzieciństwie, która powoduje postępującą utratę widzenia centralnego i obwodowego (bocznego) z powodu degeneracji siatkówki10.
- Choroideremia – jest rzadkim dziedzicznym zaburzeniem, które powoduje postępującą utratę wzroku z powodu degeneracji naczyniówki i siatkówki10.
- Choroba Besta – znana również jako dystrofia plamki żółtkowa, jest dziedziczną formą zwyrodnienia plamki charakteryzującą się utratą widzenia centralnego10.
Wzorce dziedziczenia IRD obejmują autosomalne dominujące, autosomalne recesywne i sprzężone z chromosomem X. Zidentyfikowanie specyficznego typu wariantu genowego pomaga lekarzowi postawić prawidłową diagnozę pacjentowi i może umożliwić skierowanie pacjentów do badań klinicznych dotyczących terapii, które mogą uratować ich wzrok4.
Obrzęk plamki żółtej
Obrzęk plamki żółtej jest zwykle spowodowany zwiększonym wyciekiem z uszkodzonych naczyń krwionośnych siatkówki lub wzrostem nieprawidłowych naczyń krwionośnych w głębokiej siatkówce49.
Obrzęk plamki może być spowodowany wieloma czynnikami, w tym:
- Stanami metabolicznymi (cukrzyca)49
- Chorobami naczyń krwionośnych (okluzja/blokada żyły)49
- Starzeniem się (zwyrodnienie plamki żółtej)49
- Chorobami dziedzicznymi (zwyrodnienie barwnikowe siatkówki)49
- Trakcją na plamkę (otwór w plamce, pofałdowanie plamki i trakcja szklistkowo-plamkowa)49
- Stanami zapalnymi (sarkoidoza, zapalenie błony naczyniowej)49
- Toksycznością, stanami nowotworowymi (guzy oka), urazami, przyczynami chirurgicznymi (po operacji oka) oraz nieznanymi (idiopatycznymi) przyczynami49
Czynniki, które prawdopodobnie powodują obrzęk plamki, obejmują stany, które powodują większy wyciek płynu z naczyń krwionośnych (cukrzyca i wysokie ciśnienie krwi), zwiększają stan zapalny w oku (operacja, choroby zapalne) oraz są związane ze wzrostem nieprawidłowych naczyń krwionośnych (mokra postać zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem)49.
Zamknięcie naczynia siatkówki
Zamknięcie naczynia siatkówki (RVO – Retinal Vein Occlusion) występuje, gdy dochodzi do niedrożności żył odprowadzających krew z siatkówki. Gdy żyła jest zablokowana, krew i płyn wylewają się do siatkówki. Plamka może obrzęknąć od tego płynu, wpływając na widzenie centralne. Ostatecznie, bez krążenia krwi, komórki nerwowe w oku mogą obumrzeć i spowodować większą utratę wzroku50.
Zamknięcie żyły następuje zwykle w wyniku zakrzepu krwi. Chociaż dokładna przyczyna tego stanu jest nadal nieznana, pewne warunki, takie jak jaskra, wysoki cholesterol, cukrzyca i wysokie ciśnienie krwi, zwiększają prawdopodobieństwo jego wystąpienia42.
Wyróżnia się dwa główne typy zamknięcia żyły siatkówki:
- Centralne zamknięcie żyły siatkówki (CRVO) – występuje, gdy centralna żyła odpowiedzialna za odprowadzanie krwi z siatkówki zostaje zablokowana, zwykle w wyniku zakrzepu krwi. Stan ten może być również spowodowany cukrzycą lub jaskrą51.
- Gałęziowe zamknięcie żyły siatkówki (BRVO) – występuje, gdy dochodzi do niedrożności gałęzi żyły siatkówki, w przeciwieństwie do CRVO, które występuje z powodu niedrożności centralnej żyły siatkówki52.
Nowe odkrycia i perspektywy badawcze
Badania nad chorobami siatkówki stale się rozwijają, prowadząc do nowych odkryć i obiecujących perspektyw terapeutycznych4153.
Odkrycia genetyczne
Badania genetyczne przyczyniają się do lepszego zrozumienia dziedzicznych chorób siatkówki. Zidentyfikowano ponad 300 genów powodujących IRD, a kolejne są odkrywane54. Niektóre IRD, takie jak choroideremia lub młodzieńcza retinoschisis sprzężona z chromosomem X, są spowodowane przez jeden lub tylko niewielką liczbę genów (znane jako choroba „monogeniczna”). Inne choroby mogą być spowodowane wieloma różnymi mutacjami w wielu różnych genach54.
Naukowcy z University of Washington otrzymali grant na badania mające na celu określenie genetycznych przyczyn nierozwiązanych dziedzicznych chorób siatkówki. IRD dotykają jedną na 3000 osób, a niemal jedna trzecia przypadków będzie miała niejednoznaczne wyniki testów genetycznych, co ogranicza możliwości terapeutyczne, które mogą przywrócić wzrok53.
Precyzyjne zidentyfikowanie genotypowych przyczyn IRD nabrało nowego znaczenia, ponieważ leczenie jest wskazane tylko w przypadku określonych wad genetycznych, zwłaszcza wraz z pojawieniem się terapii siatkówkowych opartych na komórkach macierzystych53.
Nowe choroby siatkówki
Naukowcy wspierani przez Research to Prevent Blindness odkryli nową, rzadką dziedziczną chorobę siatkówki. Badacze mają nadzieję, że znalezienie genetycznej przyczyny zwiększy zrozumienie bardziej powszechnych chorób siatkówki55.
„Ta nowo odkryta choroba siatkówki powoduje nieprawidłowe naczynia krwionośne w plamce, a naczynia te są podatne na krwawienie. Powoduje to obrzęk lub blizny, które 'zaciemniają’ lub zamazują części pola widzenia” – powiedział Mahajan. „Będziemy również pracować nad znalezieniem genu, który powoduje ten stan. Informacje te mogą być bardzo przydatne w ostatecznym zapobieganiu lub leczeniu tej i innych chorób, które wpływają na plamkę”55.
Nowe podejścia terapeutyczne
Badacze z UCI odkryli nowe leki o potencjale leczenia głównych przyczyn ślepoty w chorobach siatkówki związanych z wiekiem i dziedzicznych. Leki zwiększające odporność na stres (SREDs) hamują fosfodiesterazy nukleotydów cyklicznych, spowalniając postęp retinopatii w modelach zwierzęcych genetycznych i środowiskowych41.
Te przewlekłe, postępujące choroby siatkówki, w tym zwyrodnienie barwnikowe siatkówki, powstają w wyniku genetycznych i środowiskowych zakłóceń stabilności komórkowej i tkankowej. Zwyrodnienie siatkówki obejmuje złożoną, wieloczynnikową kombinację czynników genetycznych i narażenia środowiskowego, które gromadzą się przez całe życie i ostatecznie przezwyciężają wewnętrzne mechanizmy odporności na stres, które można wzmocnić farmakologicznie przez SREDs w celu złagodzenia choroby i zachowania wzroku41.
Badacze z UCI zauważyli, że pomimo dziesięcioleci badań, opcje terapeutyczne dla milionów pacjentów cierpiących na te zaburzenia pozostają poważnie ograniczone, zwłaszcza w leczeniu wcześniejszych stadiów choroby, kiedy możliwość zachowania struktury siatkówki i funkcji wzrokowych jest największa41.
Interwencja terapeutyczna SRED zwiększyła odporność na ostre i przewlekłe formy stresu w zwyrodniałej siatkówce, zachowując w ten sposób strukturę i funkcję tkanki w wielu modelach chorób siatkówki związanych z wiekiem lub dziedzicznych56.
Ostatecznie badacze oczekują, że SREDs będą kiedyś służyć jako standard opieki dla ludzkiego starzenia się, skutecznie zapewniając pacjentom środki do zmniejszenia cierpienia z powodu osłabiających dolegliwości, dla których obecnie nie istnieją żadne realne opcje terapeutyczne, przedłużając tym samym ludzką długość życia i zdrowie, niezależnie od etiologii choroby56.
Terapie oparte na RNA
Choroby siatkówki, szczególnie dziedziczne choroby siatkówki (IRD), zyskują uwagę ze względu na postępy w terapiach opartych na RNA, które dają nadzieję na leczenie genetycznych przyczyn ślepoty57.
Terapie oparte na RNA obejmują wykorzystanie kwasu rybonukleinowego (RNA) do korygowania wad genetycznych lub modulowania ekspresji genów57. To nowe podejście terapeutyczne może potencjalnie przyczynić się do skuteczniejszego leczenia chorób siatkówki u pacjentów z określonymi mutacjami genetycznymi.
Wnioski
Etiologia chorób siatkówki jest złożona i wieloczynnikowa, obejmująca czynniki genetyczne, zmiany związane z wiekiem, choroby ogólnoustrojowe, zakażenia i stany zapalne, urazy oraz czynniki środowiskowe321.
Zrozumienie przyczyn chorób siatkówki jest kluczowe dla wczesnej diagnostyki, profilaktyki i opracowania skutecznych metod leczenia. Postępy w badaniach genetycznych, identyfikacja nowych chorób siatkówki oraz rozwój innowacyjnych podejść terapeutycznych dają nadzieję pacjentom cierpiącym na te schorzenia4153.
Wczesne wykrycie i odpowiednie leczenie chorób siatkówki mogą pomóc w zachowaniu, poprawie lub przywróceniu wzroku u pacjentów. Jednak niektóre uszkodzenia, które już nastąpiły, mogą być nieodwracalne, co podkreśla znaczenie wczesnej diagnostyki58.
Badania nad chorobami siatkówki stale się rozwijają, prowadząc do lepszego zrozumienia ich przyczyn i mechanizmów patogenetycznych. Dzięki temu w przyszłości możemy oczekiwać bardziej skutecznych metod zapobiegania i leczenia tych schorzeń, co przyczyni się do poprawy jakości życia pacjentów z chorobami siatkówki56.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.