Choroba wirusowa ebola
Leczenie
Choroba wirusowa ebola (EVD) to ciężka infekcja wywoływana przez wirusy z rodzaju Ebolavirus, charakteryzująca się wysoką śmiertelnością (25-90%). Podstawą leczenia pozostaje opieka wspomagająca, obejmująca uzupełnianie płynów (doustnie lub dożylnie), korekcję zaburzeń elektrolitowych, utrzymanie ciśnienia tętniczego (w razie potrzeby z lekami wazopresyjnymi), tlenoterapię, leczenie przeciwbólowe, wsparcie żywieniowe oraz terapię zakażeń wtórnych. W ciężkich przypadkach stosuje się intensywną opiekę medyczną, w tym monitorowanie parametrów życiowych, resuscytację płynową, terapię nerkozastępczą, transfuzje krwi, wentylację mechaniczną i leczenie kwasicy metabolicznej. Epidemie wykazały, że kompleksowa opieka wspomagająca może zwiększyć przeżywalność do 81,5% poza Afryką Zachodnią.
- Wprowadzenie do choroby wirusowej ebola
- Leczenie objawowe i wspomagające
- Terapie celowane przeciwko wirusowi ebola
- Inne eksperymentalne metody leczenia
- Opieka kliniczna nad pacjentami z chorobą wirusową ebola
- Zasady ogólne postępowania
- Postępowanie w przypadku szczególnych grup pacjentów
- Postępowanie w przypadku powikłań
- Przyszłe kierunki w leczeniu choroby wirusowej ebola
- Podsumowanie aktualnego stanu wiedzy
Wprowadzenie do choroby wirusowej ebola
Choroba wirusowa ebola (EVD, dawniej znana jako gorączka krwotoczna ebola) to ciężka, często śmiertelna choroba zakaźna wywoływana przez wirusy z rodzaju Ebolavirus, należące do rodziny Filoviridae. Charakteryzuje się wysoką śmiertelnością, wahającą się od 25% do 90%, w zależności od szczepu wirusa i miana wirusa u pacjenta. Poniżej przedstawiono przegląd aktualnych metod leczenia tej groźnej choroby zakaźnej, skupiając się na najnowszych osiągnięciach w terapii.12
Leczenie objawowe i wspomagające
Leczenie wspomagające było przez długi czas jedyną dostępną metodą terapii choroby wirusowej ebola i nadal stanowi podstawę postępowania medycznego. Od momentu odkrycia wirusa w 1976 roku, aż do niedawna, terapia opierała się wyłącznie na metodach wspomagających.12
Podstawowe interwencje wspomagające
Opieka wspomagająca obejmuje szereg interwencji mających na celu utrzymanie funkcji życiowych i złagodzenie objawów:12
- Uzupełnianie płynów doustnie lub dożylnie w celu przeciwdziałania odwodnieniu spowodowanemu wymiotami i biegunką
- Korygowanie zaburzeń elektrolitowych
- Utrzymywanie prawidłowego ciśnienia tętniczego (w razie potrzeby z zastosowaniem leków wazopresyjnych)
- Tlenoterapia i wspomaganie oddychania
- Leczenie przeciwbólowe
- Wsparcie żywieniowe
- Leczenie wtórnych zakażeń bakteryjnych
12
Zaawansowane metody wspomagające
W ciężkich przypadkach, wymagających intensywnej opieki medycznej, stosuje się bardziej zaawansowane techniki wspomagające:1
- Monitorowanie parametrów życiowych i systematyczna ocena stanu pacjenta
- Resuscytacja płynowa z dokładnym monitorowaniem odpowiedzi, aby zapobiec przeciążeniu płynami
- Terapia nerkozastępcza w przypadku ostrej niewydolności nerek
- Transfuzje krwi i czynników krzepnięcia
- Wentylacja mechaniczna u pacjentów z niewydolnością oddechową
- Leczenie kwasicy metabolicznej
12
Doświadczenia z epidemii w Afryce Zachodniej w latach 2014-2016 wykazały, że odpowiednia opieka wspomagająca może znacząco zmniejszyć śmiertelność. Zgłaszana przeżywalność u pacjentów leczonych poza Afryką Zachodnią wynosiła 81,5%, co podkreśla znaczenie kompleksowej opieki wspomagającej.1
Terapie celowane przeciwko wirusowi ebola
Przeciwciała monoklonalne
Największym przełomem w leczeniu choroby wirusowej ebola było opracowanie i zatwierdzenie dwóch terapii opartych na przeciwciałach monoklonalnych. Oba produkty otrzymały zatwierdzenie amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków (FDA) w 2020 roku do leczenia zakażeń wywoływanych przez Zaire ebolavirus (gatunek Orthoebolavirus zairense).12
Inmazeb (atoltivimab/maftivimab/odesivimab) – jest kombinacją trzech przeciwciał monoklonalnych, zatwierdzoną przez FDA w październiku 2020 roku. Jest to pierwszy lek zatwierdzony do leczenia zakażeń wirusem ebola u dorosłych i dzieci, w tym noworodków.1
Mechanizm działania Inmazebu polega na wiązaniu się do glikoproteiny na powierzchni wirusa ebola. Ta glikoproteina odpowiada za przyłączanie się wirusa do receptora komórkowego i fuzję błon wirusowych i komórkowych, umożliwiając wirusowi wejście do komórki. Trzy przeciwciała wchodzące w skład Inmazebu mogą jednocześnie wiązać się z tą glikoproteiną i blokować przyłączanie się i wnikanie wirusa.1
Ebanga (ansuvimab-zykl) – to pojedyncze ludzkie przeciwciało monoklonalne, zatwierdzone przez FDA w grudniu 2020 roku do leczenia zakażeń wirusem Zaire ebolavirus u dorosłych i dzieci.1
Oba leki działają poprzez zapobieganie wnikaniu wirusa do komórek, spowalniając w ten sposób jego rozprzestrzenianie się w organizmie.1
Skuteczność przeciwciał monoklonalnych
Skuteczność obu terapii została wykazana w badaniu klinicznym PALM (Pamoja Tulinde Maisha, co w języku suahili oznacza „Razem Ratujmy Życie”), przeprowadzonym podczas epidemii ebola w Demokratycznej Republice Konga w latach 2018-2020.1
W badaniu PALM porównano cztery eksperymentalne terapie: Inmazeb, Ebanga, remdesivir i ZMapp. Wyniki wykazały, że pacjenci otrzymujący Inmazeb lub Ebanga mieli znacznie wyższe wskaźniki przeżycia w porównaniu z pozostałymi grupami:12
- Wśród 154 pacjentów, którzy otrzymali Inmazeb, 33,8% zmarło po 28 dniach, w porównaniu do 51% w grupie kontrolnej
- Podobnie wysoką skuteczność wykazał Ebanga
- Oba leki wykazały około 90% skuteczność u pacjentów z niskim mianem wirusa, co sugeruje, że leczenie rozpoczęto w ciągu pierwszych kilku dni po zakażeniu
12
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w 2022 roku wydała wytyczne dotyczące leczenia zakażeń wirusem ebola, w których zdecydowanie zaleca stosowanie Inmazebu lub Ebangi u pacjentów z potwierdzonym laboratoryjnie zakażeniem oraz u noworodków w wieku do 7 dni, urodzonych przez matki z potwierdzonym zakażeniem.12
Ograniczenia i przeciwwskazania
Pomimo znaczącego postępu, jaki stanowi wprowadzenie tych terapii, istnieją pewne ograniczenia i przeciwwskazania:1
- Skuteczność obu leków została potwierdzona wyłącznie w przypadku zakażeń wywoływanych przez gatunek Zaire ebolavirus (Orthoebolavirus zairense)
- Brak dowodów na skuteczność w przypadku innych gatunków z rodzajów Orthoebolavirus i Orthomarburgvirus
- Osoby otrzymujące te leki powinny unikać jednoczesnego podawania żywych szczepionek ze względu na potencjalne zahamowanie replikacji wirusa szczepionkowego i możliwe zmniejszenie skuteczności szczepionki
12
Pomimo tych ograniczeń, oba leki stanowią przełom w leczeniu choroby wirusowej ebola i znacząco poprawiają rokowanie pacjentów, zwłaszcza przy wczesnym wdrożeniu terapii.1
Inne eksperymentalne metody leczenia
Terapie antywirusowe
Oprócz przeciwciał monoklonalnych, badane są również inne podejścia terapeutyczne, które mogą być skuteczne w leczeniu choroby wirusowej ebola:1
- Favipiravir – nukleozydowy analog, który był badany w leczeniu zakażeń wirusem ebola. Badanie JIKI przeprowadzone podczas epidemii w Afryce Zachodniej wykazało, że favipiravir był dobrze tolerowany, ale jego skuteczność była ograniczona, szczególnie u pacjentów z bardzo wysokim mianem wirusa.12
- Remdesivir – lek przeciwwirusowy, który również był badany w leczeniu ebola. Wykazał 100% ochronę u naczelnych innych niż ludzie, gdy podawano go 72 godziny po zakażeniu wirusem ebola. W badaniu PALM wykazał jednak mniejszą skuteczność niż przeciwciała monoklonalne, a WHO wydała warunkowe zalecenie przeciwko jego stosowaniu.12
- Małe interferujące RNA (siRNA) – TKM-100802, cząsteczka siRNA skierowana przeciwko genom VP35 i L, była testowana jako potencjalny lek przeciwko wirusowi ebola.1
Immunoterapia bierna
Inne podejścia immunoterapeutyczne, które były badane w leczeniu choroby wirusowej ebola:1
- Osocze ozdrowieńców – zawiera przeciwciała przeciwko wirusowi ebola i może być wykorzystane jako potencjalna terapia. Transfuzje osocza były wykorzystywane podczas epidemii, ale ich skuteczność jest nadal przedmiotem dyskusji.1
- ZMapp – kombinacja trzech przeciwciał monoklonalnych, która była jednym z pierwszych eksperymentalnych leków stosowanych w leczeniu ebola. Pomimo pewnych obiecujących wyników, WHO nie zaleca obecnie jego stosowania ze względu na mniejszą skuteczność w porównaniu z Inmazebem i Ebangą.12
- Rekombinowana ludzka lektyna wiążąca mannozę (rhMBL) – proponowana jako nowe podejście przeciwwirusowe o szerokim spektrum działania w leczeniu pacjentów z ebolą.1
Inne eksperymentalne podejścia
Badane są również inne innowacyjne metody leczenia:12
- Rekombinowane ludzkie aktywowane białko C (rhAPC)
- Rekombinowany antykoagulant białkowy c2 nematoda (rNAPc2)
- Pozytywnie naładowane fosforodiamidatemorfololigomery (PMOplus)
- Interferony – badania wykazały, że wczesne leczenie interferonem beta u rezusów zakażonych letalną dawką wirusa ebola prowadziło do znacznego wydłużenia czasu przeżycia, choć nie zmniejszyło śmiertelności w sposób istotny
- Hemopurifier – biologiczny wkład jednorazowego użytku zaprojektowany do stosowania z aparatami do dializy i innymi pompami do krążenia krwi, służący do usuwania wirusów z krwi poprzez hemodializę z powinowactwem do lektyny
1
Opieka kliniczna nad pacjentami z chorobą wirusową ebola
Zasady ogólne postępowania
Opieka nad pacjentami z chorobą wirusową ebola wymaga specjalistycznego podejścia:12
- Pacjenci powinni być leczeni w wyznaczonych ośrodkach leczenia ebola przez klinicystów przeszkolonych w opiece nad takimi pacjentami
- Konieczna jest izolacja pacjentów w celu zapobiegania rozprzestrzenianiu się choroby
- Należy stosować zarówno standardowe środki ostrożności, jak i specyficzne dla ebola środki zapobiegania i kontroli zakażeń
- Personel medyczny musi używać odpowiedniego sprzętu ochrony osobistej
- Leczenie powinno obejmować systematyczną ocenę i ponowną ocenę pacjentów
1
Postępowanie w przypadku szczególnych grup pacjentów
WHO zaleca następujące zasady postępowania w przypadku kobiet w ciąży z ebolą:1
- Zoptymalizowana opieka wspomagająca powinna być włączona do postępowania klinicznego u wszystkich kobiet w ciąży
- Kobietom w ciąży z ebolą należy oferować wczesną opiekę wspomagającą
- Podobnie, zapobieganie szczepionkowe i eksperymentalne leczenie powinny być oferowane na tych samych warunkach co populacji niebędącej w ciąży
1
Postępowanie w przypadku powikłań
Choroba wirusowa ebola może prowadzić do różnych powikłań, które wymagają odpowiedniego postępowania:1
- Zaburzenia krzepnięcia – mogą wymagać podawania czynników krzepnięcia i heparyny, jeśli rozwinie się rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe
- Zakażenia wtórne – większość ekspertów zaleca empiryczne stosowanie antybiotyków o szerokim spektrum działania u krytycznie chorych pacjentów z ebolą, ponieważ raporty wskazują na większą podatność na zakażenia bakteryjne
- Wstrząs opornny na leczenie – wymaga stosowania leków wazopresyjnych
- Niewydolność wielonarządowa – wymaga kompleksowego podejścia terapeutycznego, w tym terapii nerkozastępczej w przypadku niewydolności nerek
12
Przyszłe kierunki w leczeniu choroby wirusowej ebola
Pomimo znaczących postępów w leczeniu choroby wirusowej ebola, nadal istnieje wiele wyzwań i obszarów wymagających dalszych badań:12
- Rozwój terapii przeciwko innym gatunkom wirusów ebola – obecne zatwierdzone terapie są skuteczne wyłącznie przeciwko Zaire ebolavirus; istnieje potrzeba opracowania terapii skutecznych przeciwko innym gatunkom
- Opracowanie przeciwciał o działaniu pan-gatunkowym – które mogłyby być skuteczne przeciwko różnym gatunkom wirusów ebola
- Repozycjonowanie istniejących leków – wykorzystanie już zatwierdzonych leków do innych wskazań w leczeniu choroby wirusowej ebola to obiecująca strategia, która może ominąć niektóre wady związane z konwencjonalnym odkrywaniem leków
- Badanie mechanizmów przetrwania wirusa w organizmie – wirus ebola może ukrywać się w mózgu i prowadzić do nawracających zakażeń; potrzebne są dalsze badania nad terapiami kombinowanymi, które mogłyby zapobiegać i eliminować przetrwałe zakażenia ebolą
1
Podsumowanie aktualnego stanu wiedzy
Leczenie choroby wirusowej ebola przeszło znaczącą ewolucję w ciągu ostatniej dekady, od podejścia skupionego na izolacji i doustnym nawadnianiu (z minimalnym dotykaniem pacjenta) do zoptymalizowanej opieki obejmującej szybką diagnostykę, częste monitorowanie parametrów życiowych, indywidualizowane leczenie doustne i dożylne, stosowanie leków wazopresyjnych, tlenoterapię, a nawet mechaniczną wentylację, terapię nerkozastępczą i, obecnie, specyficzne i skuteczne terapie przeciwwirusowe.1
Wprowadzenie przeciwciał monoklonalnych Inmazeb i Ebanga stanowiło przełom w leczeniu i znacząco poprawiło rokowanie pacjentów. Pomimo tego postępu, w badaniu PALM nadal odnotowano śmiertelność na poziomie około 33-35% wśród pacjentów otrzymujących te terapie, co wskazuje na potrzebę dalszych badań nad metodami poprawy wyników leczenia.1
Opieka wspomagająca pozostaje fundamentem leczenia, a jej optymalizacja przyczyniła się do znaczącego zmniejszenia śmiertelności. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie kompleksowego leczenia wspomagającego w połączeniu z terapią celowaną daje najlepsze szanse na przeżycie pacjentom z chorobą wirusową ebola.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.