Choroba wirusowa ebola
Etiologia i przyczyny
Choroba wirusowa Ebola (EVD) jest ciężką, często śmiertelną infekcją wywoływaną przez wirusy z rodzaju Orthoebolavirus (rodzina Filoviridae), z których cztery gatunki zakażają ludzi, a śmiertelność waha się od 25% do 90%, w zależności od gatunku (np. Orthoebolavirus zairense – 65-90%, Orthoebolavirus sudanense – około 50%). Naturalnym rezerwuarem są nietoperze owocożerne (Pteropodidae), a transmisja pierwotna do człowieka następuje przez kontakt z zakażonymi zwierzętami lub ich produktami (np. mięso bushmeat). Transmisja międzyludzka odbywa się przez kontakt z krwią, płynami ustrojowymi (krew, ślina, pot, wymiociny, kał, mocz, nasienie, mleko matki, płyn owodniowy) zakażonych osób lub ich zwłok, przy czym zakaźność pojawia się dopiero po wystąpieniu objawów. Wirus może przetrwać u ozdrowieńców w miejscach immunologicznie uprzywilejowanych, m.in. w nasieniu (do ponad 12 miesięcy), mleku matki, płynie mózgowo-rdzeniowym i cieczy wodnistej oka, co stanowi ryzyko ponownej transmisji.
- Etiologia i przyczyny choroby wirusowej ebola
- Gatunki wirusa Ebola
- Rezerwuar i przekazywanie wirusa
- Drogi transmisji do człowieka
- Transmisja międzyludzka
- Przetrwanie wirusa u ozdrowieńców
- Czynniki sprzyjające rozprzestrzenianiu się epidemii
- Patofizjologia zakażenia
- Czynniki zapobiegające transmisji wirusa
- Znaczenie kliniczne
Etiologia i przyczyny choroby wirusowej ebola
Choroba wirusowa ebola (EVD, Ebola Virus Disease), dawniej znana jako gorączka krwotoczna Ebola, jest ciężką, często śmiertelną chorobą zakaźną wywoływaną przez wirusy z rodzaju Orthoebolavirus, należące do rodziny Filoviridae. Wirusy te charakteryzują się wydłużoną, nitkowatą strukturą o zmiennej długości i są sklasyfikowane jako patogeny kategorii BSL-4 (Biosafety Level 4), wymagające specjalnych warunków izolacji i ochrony podczas pracy laboratoryjnej12.
Gatunki wirusa Ebola
Obecnie znanych jest sześć gatunków wirusa Ebola, z czego cztery powodują chorobę u ludzi12:
- Wirus Ebola (gatunek Orthoebolavirus zairense, dawniej Zaire ebolavirus) – odpowiedzialny za największą liczbę ognisk choroby i charakteryzujący się najwyższą śmiertelnością (65-90%)12
- Wirus Sudan (gatunek Orthoebolavirus sudanense, dawniej Sudan ebolavirus) – o śmiertelności około 50%12
- Wirus Bundibugyo (gatunek Orthoebolavirus bundibugyoense, dawniej Bundibugyo ebolavirus) – śmiertelność wynosi około 25-35%12
- Wirus Tai Forest (gatunek Orthoebolavirus taiense, dawniej Tai Forest ebolavirus lub Côte d’Ivoire ebolavirus) – odnotowano tylko jeden przypadek u człowieka, który przeżył12
Pozostałe dwa gatunki: Wirus Reston (gatunek Orthoebolavirus restonense) i Wirus Bombali (gatunek Orthoebolavirus bombaliense) nie wywołują choroby u ludzi, ale mogą powodować choroby u innych naczelnych oraz świń12.
Warto zauważyć, że od 2018 roku terminologia związana z wirusem Ebola uległa zmianie. Obecnie terminy „wirus Ebola”, „choroba wirusowa ebola” (EVD) i „EBOV” odnoszą się konkretnie do gatunku Orthoebolavirus zairense (dawniej Zaire ebolavirus), który wywołał większość epidemii i jest najlepiej zbadany1.
Rezerwuar i przekazywanie wirusa
Naturalnym rezerwuarem wirusa Ebola są najprawdopodobniej nietoperze owocożerne z rodziny Pteropodidae, które mogą być nosicielami wirusa bez objawów choroby12. Chociaż obecność przeciwciał przeciwko wirusowi Ebola wykryto u nietoperzy podczas badań epidemiologicznych, ustalenie bezpośredniego związku przyczynowego z zachorowaniami u ludzi pozostaje nieudowodowane1.
Wirus może przenosić się na inne zwierzęta, takie jak naczelne nieludzkie (szympansy, goryle, małpy) oraz antylopy leśne, powodując u nich chorobę12. Zwierzęta te mogą następnie stanowić źródło zakażenia dla ludzi, co prowadzi do tzw. zjawiska „spillover” (przeniesienia międzygatunkowego)1.
Drogi transmisji do człowieka
Pierwotna transmisja wirusa Ebola do człowieka może nastąpić poprzez12:
- Bezpośredni kontakt z krwią, organami lub płynami ustrojowymi zakażonych zwierząt, zarówno żywych jak i martwych
- Polowanie i obróbkę dzikich zwierząt na mięso (tzw. „bushmeat”)
- Spożywanie niedogotowanego mięsa zakażonych zwierząt
- Kontakt z odchodami nietoperzy lub żywnością zanieczyszczoną ich odchodami
Badania wykazały, że wirus może być przenoszony na ludzi poprzez kontakt z szerokim spektrum dzikich zwierząt, w tym szympansów, goryli, nietoperzy owocożernych, małp, antylop leśnych i jeżozwierzy1.
Transmisja międzyludzka
Po wprowadzeniu wirusa Ebola do populacji ludzkiej, dalsze rozprzestrzenianie się choroby następuje poprzez transmisję międzyludzką1. Transmisja ta zachodzi głównie poprzez12:
- Bezpośredni kontakt z krwią, wydzielinami, organami lub innymi płynami ustrojowymi zakażonych osób
- Kontakt z powierzchniami i materiałami (np. pościel, ubrania, igły medyczne) zanieczyszczonymi tymi płynami
- Kontakt z ciałami osób zmarłych na chorobę wirusową ebola
Płyny ustrojowe, które mogą przenosić wirusa Ebola, obejmują12:
- Krew
- Ślinę
- Pot
- Wymiociny
- Kał
- Mocz
- Nasienie
- Mleko matki
- Płyn owodniowy
Istotne jest, że osoby zakażone wirusem Ebola nie są zakaźne, dopóki nie wystąpią u nich objawy choroby1. Poziom wirusa we krwi wzrasta w miarę postępu choroby, a pacjenci są najbardziej zakaźni w późniejszych stadiach, gdy pojawia się biegunka, wymioty i krwawienia1.
Przetrwanie wirusa u ozdrowieńców
Ważnym aspektem epidemiologii wirusa Ebola jest jego zdolność do przetrwania w tzw. miejscach immunologicznie uprzywilejowanych u osób, które wyzdrowiały1. Wirus może utrzymywać się w12:
- Nasieniu – wykrywalny nawet ponad 12 miesięcy po wyzdrowieniu, co może prowadzić do transmisji seksualnej
- Mleku matki – u kobiet, które wyzdrowiały z EVD
- Płynie mózgowo-rdzeniowym – odnotowano przypadki zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu u ozdrowieńców
- Cieczy wodnistej oka – opisano przypadki ciężkiego zapalenia błony naczyniowej oka związanego z przetrwałym wirusem
Przetrwanie wirusa u ozdrowieńców stanowi potencjalne ryzyko ponownego pojawienia się ognisk choroby, nawet po zakończeniu aktywnych epidemii1.
Czynniki sprzyjające rozprzestrzenianiu się epidemii
Oprócz czynników biologicznych, na rozprzestrzenianie się wirusa Ebola wpływają również czynniki społeczne, kulturowe i ekonomiczne12:
- Tradycyjne praktyki pogrzebowe – obejmujące bliski kontakt z ciałami zmarłych
- Niedostateczna infrastruktura ochrony zdrowia – zwłaszcza w regionach o ograniczonych zasobach
- Zakażenia personelu medycznego – ze względu na brak odpowiednich środków ochrony osobistej
- Czynniki kulturowe – w tym brak zaufania do oficjalnych instytucji medycznych i odwoływanie się do medycyny tradycyjnej
- Ubóstwo – ograniczające dostęp do opieki zdrowotnej i środków zapobiegawczych
Badania wykazały, że do 80% zgonów w niektórych epidemiach Ebola można powiązać z niebezpiecznymi praktykami pogrzebowymi, co pokazuje, jak istotne są te czynniki społeczne w rozprzestrzenianiu się choroby1.
Patofizjologia zakażenia
Mechanizm chorobotwórczy wirusa Ebola jest złożony i obejmuje kilka kluczowych procesów12:
- Wniknięcie wirusa – następuje przez uszkodzoną skórę lub błony śluzowe, takie jak oczy, nos, usta
- Szybkie namnażanie – po infekcji wirus gwałtownie replikuje się w wielu tkankach organizmu
- Uszkodzenie komórek śródbłonka – wirus zarówno namnaża się w komórkach wyściełających naczynia krwionośne, jak i je niszczy
- Zaburzenia układu odpornościowego – zakażenie prowadzi do niewłaściwej odpowiedzi immunologicznej, czemu sprzyja wydzielanie glikoproteiny sekrecyjnej (sGP)
- Zwiększona przepuszczalność naczyń – prowadząca do utraty płynów i elektrolitów
- Zaburzenia krzepnięcia – powodujące skłonność do krwawień
U osób, które umierają na chorobę wirusową ebola, nie rozwija się odpowiedź humoralna, podczas gdy u osób, które przeżywają, można wykryć przeciwciała neutralizujące. Prawdopodobnie szeroka odpowiedź układu odpornościowego zwiększa szanse pacjenta na przeżycie zakażenia Ebola1.
Niedawne badania na myszach wykazały dwie genetyczne podatności na ciężki przebieg zakażenia wirusem Ebola1:
- Podatność w chromosomie 8 – związana z wysokim mianem wirusa we krwi
- Podatność w chromosomie 7 – gdzie obecność funkcjonalnego locus genetycznego TRIM5 wiązała się z ciężkim stanem zapalnym wątroby, utratą masy ciała i śmiercią
Wątroba staje się dominującym miejscem replikacji wirusa i stanu zapalnego, co prowadzi do niewydolności wątroby. Mechanizm ten związany jest z nadmierną odpowiedzią immunologiczną zwaną „burzą cytokinową”, powodującą masową śmierć komórek i stan zapalny1.
Czynniki zapobiegające transmisji wirusa
Ważne jest zrozumienie, że wirus Ebola nie przenosi się12:
- Drogą powietrzną (w przeciwieństwie do przeziębienia czy grypy)
- Przez wodę
- Przez żywność (z wyjątkiem mięsa dzikich zwierząt w obszarach endemicznych)
- Przez ukąszenia owadów (np. komary)
- Przez przypadkowy lub odległy kontakt
Chociaż badania na naczelnych nieludzkich wykazały możliwość zakażenia drogą wziewną, nie ma dowodów na przenoszenie wirusa tą drogą u ludzi. Należy jednak rozważyć możliwość oportunistycznego przenoszenia drogą powietrzną podczas gwałtownych wymiotów lub procedur medycznych generujących aerozole1.
Znaczenie kliniczne
Choroba wirusowa ebola stanowi poważne wyzwanie dla zdrowia publicznego, szczególnie w krajach Afryki Zachodniej, Środkowej i Wschodniej, gdzie występują ogniska choroby1. Średnia śmiertelność w przypadku wszystkich ognisk Ebola wynosi ponad 50%, ale w poszczególnych epidemiach wahała się od 25% do 90%1.
Choroba charakteryzuje się wysoką gorączką, objawami żołądkowo-jelitowymi, niewydolnością wielonarządową i czasami krwawieniami wewnętrznymi i zewnętrznymi1. Przebieg kliniczny obejmuje następujące fazy1:
- Dni 1-3: nagły wzrost temperatury, osłabienie, bóle mięśniowe, ból głowy i gardła
- Dni 4-7: wysypka skórna, niewydolność nerek i wątroby, wymioty, biegunka i możliwe krwawienia wewnętrzne i zewnętrzne
- Dni 7-10: splątanie, oznaki krwawienia, które mogą prowadzić do śpiączki, wstrząsu i śmierci
Obecnie dostępne są dwa przeciwciała monoklonalne zatwierdzone do leczenia choroby wirusowej ebola: mAb114 (ansuvimab™) i REGN-EB3 (Inmazeb™), które wykazały poprawę wyników klinicznych12. Dla innych chorób wywołanych przez wirusy Ebola, takich jak te powodowane przez wirus Sudan lub Bundibugyo, nie ma zatwierdzonych leków ani szczepionek1.
Wpływ na zdrowie publiczne
Wirusy Ebola stanowią niewielkie ryzyko dla podróżnych lub ogółu społeczeństwa poza obszarami epidemii1. Jednak z powodu wysokiej śmiertelności i potencjału do szybkiego rozprzestrzeniania się w warunkach ograniczonej opieki zdrowotnej, choroba wirusowa ebola jest klasyfikowana jako agent bioterroryzmu klasy A1.
Bezprecedensowa epidemia Ebola w Afryce Zachodniej w latach 2014-2016 (największa w historii) oraz trwające ogniska w Demokratycznej Republice Konga znacząco poprawiły zrozumienie choroby i utrzymywania się wirusa u ozdrowieńców, co doprowadziło do nowych strategii zapobiegania zakażeniom i optymalizacji postępowania klinicznego1.
Doświadczenie z epidemii w Afryce Zachodniej pokazało, że śmiertelność związana z chorobą wirusową ebola może być zmniejszona poprzez odpowiednią opiekę wspomagającą1. Przyspieszyło to również badania nad terapiami i szczepionkami do leczenia i zapobiegania chorobie.
Zrozumienie etiologii i mechanizmów choroby wirusowej ebola jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii kontroli, leczenia i zapobiegania przyszłym epidemiom.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.