Achalazja
Etiologia i przyczyny
Achalazja to rzadkie zaburzenie motoryki przełyku, charakteryzujące się brakiem perystaltyki oraz nieprawidłowym rozkurczem dolnego zwieracza przełyku (LES) po połknięciu, wynikające z postępującej degeneracji neuronów hamujących w splocie mięśniowym (Auerbacha). Etiologia achalazji pierwotnej pozostaje niejasna, jednak liczne dowody wskazują na podłoże autoimmunologiczne, związane z wariantami w regionie HLA-DQ oraz obecnością autoprzeciwciał przeciw neuronowym antygenom jelitowym. Achalazja wykazuje powiązania z chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak cukrzyca typu 1, choroby tarczycy, zespół Sjögrena czy reumatoidalne zapalenie stawów. Ponadto, infekcje wirusowe (m.in. HSV-1, wirus ospy wietrznej, odry, świnki) mogą inicjować reakcję zapalną i autoimmunologiczną u osób genetycznie predysponowanych, prowadząc do degeneracji neuronów i zaburzeń motoryki przełyku. Achalazja wtórna jest związana z chorobami takimi jak choroba Chagasa, nowotwory (rak żołądka, przełyku, trzustki) oraz innymi schorzeniami systemowymi (amyloidoza, sarkoidoza, twardzina).
Patofizjologia achalazji
Achalazja jest rzadkim zaburzeniem motoryki przełyku, charakteryzującym się brakiem perystaltyki w przełyku oraz nieprawidłowym rozkurczem dolnego zwieracza przełyku (LES) w odpowiedzi na połykanie. Podstawą patofizjologiczną schorzenia jest postępująca degeneracja komórek zwojowych w splocie mięśniowym (splecenie Auerbacha) w ścianie przełyku, co prowadzi do niezdolności relaksacji LES oraz utraty perystaltyki w dystalnej części przełyku.12
Nazwa „achalazja” dosłownie oznacza „brak relaksacji”, co dobrze opisuje podstawowy mechanizm tego schorzenia. W zdrowym przełyku, skoordynowane skurcze mięśni umożliwiają przesuwanie pokarmów w kierunku żołądka, a dolny zwieracz przełyku rozluźnia się, aby umożliwić przejście pokarmu. W achalazji, ten mechanizm jest zaburzony na skutek utraty funkcji neuronów hamujących w dystalnej części przełyku i LES, co prowadzi do przewagi aktywności pobudzającej nad hamującą.34
Przyczyny achalazji
Dokładna etiologia achalazji pierwotnej (idiopatycznej) pozostaje nieznana, pomimo intensywnych badań. Istnieje jednak kilka teorii dotyczących potencjalnych przyczyn tego schorzenia.56
Mechanizmy autoimmunologiczne
Istnieją silne dowody sugerujące, że achalazja może być chorobą autoimmunologiczną. Obserwacje pokazują, że achalazja jest związana z wariantami w regionie HLA-DQ oraz że u pacjentów z tym schorzeniem często występują krążące przeciwciała przeciwko neuronom jelitowym.78
Badanie porównujące DNA związane z odpornością u osób z achalazją z grupą kontrolną wykazało 33 polimorfizmy pojedynczego nukleotydu (SNP) związane z achalazją. Wszystkie znajdowały się w regionie głównego kompleksu zgodności tkankowej na chromosomie 6, lokalizacji związanej z zaburzeniami autoimmunologicznymi takimi jak stwardnienie rozsiane, toczeń i cukrzyca typu 1.9
Badania wskazują na dwukrotny wzrost częstości występowania chorób autoimmunologicznych u pacjentów z achalazją. Jest ona często związana z cukrzycą typu I i chorobami tarczycy. Ponadto, pacjenci z zespołem Sjögrena, łuszczycą, autoimmunologicznym zapaleniem błony naczyniowej oka, reumatoidalnym zapaleniem stawów i chorobą Crohna są bardziej podatni na rozwój achalazji.1011
Infekcje wirusowe
Niektórzy badacze zaproponowali teorię, że atak zapalny na neurony przełyku w achalazji jest wywołany odpowiedzią przeciwciał na infekcje wirusowe. Proponowane czynniki infekcyjne obejmują:1213
- Wirus opryszczki pospolitej typu 1 (HSV-1) – badanie oceniające komórki T u pacjentów z achalazją wykazało reaktywność na HSV-1, sugerując, że achalazja może być wywołana infekcją HSV-114
- Wirus ospy wietrznej i półpaśca – badanie kontrolne wykazało, że 80% pacjentów z achalazją miało DNA wirusa ospy wietrznej i półpaśca obecne w ślinie15
- Wirus odry16
- Wirus brodawczaka ludzkiego17
- Wirus świnki18
- Wirus JC (członek rodziny poliomawirusów)19
- Bornawirus20
Proponowany mechanizm zakłada, że u osób z genetyczną predyspozycją, infekcja wirusowa może wywołać reakcję autoimmunologiczną i zapalną skierowaną przeciwko neuronom hamującym w dolnym zwieraczu przełyku. Prowadzi to do degeneracji neuronów i zaburzenia równowagi między pobudzeniem a hamowaniem, co skutkuje objawami achalazji.2122
Predyspozycje genetyczne
Genetyczna predyspozycja do zapalnej degeneracji komórek zwojowych w achalazji jest sugerowana przez jej związek z wariantami w regionie HLA-DQ oraz przez jej występowanie w zespołach genetycznych takich jak zespół Allgrove’a (tripla A).2324
Występowanie achalazji u rodzeństwa, a nawet u bliźniąt jednojajowych zostało opisane w poprzednich badaniach, sugerując tło genetycznych nieprawidłowości. Geny związane z achalazją obejmują geny związane z odpornością oraz z neurodegeneracją.2526
Achalazja rodzinna, achalazja z chorobami dziedzicznymi oraz achalazja z chorobami autoimmunologicznymi występowały odpowiednio w 0,63%, 0,99% i 2,40% przypadków.27
Podatność na rozwój achalazji została powiązana z allelami HLA-DQβ1 (HLA-DQβ1*03:04, HLA-DQβ1*05:03, HLA-DQβ1*06:01 i DQβ1*0602), HLA-DQα1 (HLA-DQα1*01:03) i HLA-DRβ*127-9.28
Achalazja wtórna
Achalazja wtórna jest spowodowana chorobami, które powodują nieprawidłowości motoryki przełyku podobne lub identyczne do achalazji pierwotnej. Najczęstsze przyczyny achalazji wtórnej to:2930
- Choroba Chagasa (trypanosomoza amerykańska) – infekcja wywoływana przez pasożyta Trypanosoma cruzi, który jest przenoszony przez ukąszenie pluskwy z rodziny Reduviidae. Choroba występuje głównie w Ameryce Środkowej i Południowej. Przewlekłe utrzymywanie się infekcji prowadzi do uszkodzenia śródściennych komórek zwojowych, co powoduje aperystaltykę i niepełne rozkurczenie dolnego zwieracza przełyku.313233
- Nowotwory – zwłaszcza rak żołądka, przełyku lub trzustki mogą powodować objawy przypominające achalazję poprzez bezpośrednie zwężenie dolnego zwieracza przełyku lub jako proces paraneoplastyczny. Wtórna achalazja związana z nowotworami stanowi około 2-4% wszystkich przypadków achalazji.3435
- Inne choroby – amyloidoza, sarkoidoza, twardzina, neurofibromatoza, choroba Fabry’ego i eozynofilowe zapalenie przełyku mogą również powodować objawy przypominające achalazję.3637
Zmiany histopatologiczne w achalazji
Badania histopatologiczne próbek z autopsji i miotomii wykazały odpowiedź zapalną składającą się z cytotoksycznych limfocytów T CD3/CD8-dodatnich, zmiennej liczby eozynofilów i komórek tucznych, utraty komórek zwojowych i nerwowłóknienia. Zmiany te wydają się występować we wczesnej fazie achalazji.38
W achalazji infiltracja komórek tucznych jest związana z nerwami nitrergicznymi, komórkami S-100-pozytywnymi, śródmiąższowymi komórkami Cajala i degeneracją neuronów. Istotną cechą jest zmniejszenie liczby komórek zwojowych i komórek Cajala, któremu towarzyszy zwłóknienie, które może stanowić nawet 21% całkowitego składu tkanki.39
Wyższy stopień aganglionozy w achalazji typu 1 w porównaniu z achalazją typu 2 doprowadził do spekulacji, że achalazja typu 1 jest późniejszym etapem progresji choroby. Jednak pozostaje możliwe, że gradient śmierci komórek zwojowych różnicuje achalazję typu 1 od typu 2.40
W przeciwieństwie do tego, w achalazji typu 3 prawdopodobnie występuje nierównowaga między wpływem pobudzającym a hamującym z powodu zapalenia splotu mięśniowego, ale bez głębokiej śmierci komórek zwojowych. Oprócz tradycyjnych szlaków zapalnych, w niektórych fenotypach achalazji typu 3 i EGJOO (obturacji połączenia przełykowo-żołądkowego) zidentyfikowano zapalenie eozynofilowe w mięśniach gładkich przełyku. Podkreśla to pytanie, czy mechanizm alergiczny lub oparty na nadwrażliwości leży u podstaw patofizjologii niektórych fenotypów achalazji.41
Hipoteza patogenezy achalazji
Biorąc pod uwagę wszystkie ustalone dowody dotyczące achalazji, zaproponowano hipotezę patogenezy, według której osoby podatne z predyspozycją genetyczną są atakowane przez wirusy lub inne czynniki środowiskowe, co następnie wywołuje reakcję autoimmunologiczną angażującą wiele mediatorów, takich jak cytokiny, chemokiny, autoprzeciwciała, dopełniacze i pozakomórkowe enzymy proteolityczne.42
Proces ten może prowadzić do degeneracji neuronów w przełyku, co skutkuje zaburzeniami motoryki przełyku charakterystycznymi dla achalazji. Ważnym aspektem tej hipotezy jest interakcja między czynnikami genetycznymi, środowiskowymi i immunologicznymi, które wspólnie przyczyniają się do rozwoju choroby.4344
Ta hipoteza jest zgodna z obserwacjami klinicznymi i badaniami laboratoryjnymi, które wykazują związek między achalazją a chorobami autoimmunologicznymi, infekcjami wirusowymi i predyspozycjami genetycznymi. Jednak dokładny mechanizm, poprzez który te czynniki prowadzą do selektywnej utraty neuronów hamujących w przełyku, pozostaje niewyjaśniony i wymaga dalszych badań.45
Podsumowanie obecnego stanu wiedzy
Etiologia achalazji pozostaje złożonym i nie w pełni wyjaśnionym zagadnieniem. Obecne dowody sugerują, że achalazja jest wynikiem wieloczynnikowego procesu, który obejmuje predyspozycje genetyczne, czynniki środowiskowe (głównie infekcje wirusowe) oraz mechanizmy autoimmunologiczne.4647
Proponowana hipoteza patogenezy achalazji zakłada, że u osób genetycznie podatnych, czynniki środowiskowe, takie jak infekcje wirusowe, mogą potencjalnie wywołać reakcje autoimmunologiczne i zapalne skierowane przeciwko neuronom hamującym w dolnym zwieraczu przełyku. To prowadzi do postępującej degeneracji neuronów i zaburzenia równowagi między pobudzeniem a hamowaniem w przełyku, co skutkuje charakterystycznymi objawami achalazji.4849
Jednak mimo postępów w zrozumieniu patofizjologii achalazji, dokładne mechanizmy molekularne i celularne leżące u podstaw degeneracji neuronów w przełyku pozostają niejasne. Dalsze badania są niezbędne, aby lepiej zrozumieć etiologię achalazji i opracować bardziej skuteczne strategie terapeutyczne dla pacjentów cierpiących na tę chorobę.5051
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.