Działania niepożądane
Polisacharyd

Działania niepożądane polisacharydów jako substancji czynnych w szczepionkach

Polisacharydy stanowią ważną grupę substancji czynnych wykorzystywanych w szczepionkach, szczególnie tych skierowanych przeciwko bakteriom otoczkowym, takim jak Streptococcus pneumoniae czy Salmonella typhi. Pomimo udowodnionej skuteczności w profilaktyce chorób zakaźnych, stosowanie polisacharydów wiąże się z występowaniem określonego profilu działań niepożądanych, które personel medyczny powinien brać pod uwagę podczas kwalifikacji pacjentów do szczepienia.^{1 2}

Reakcje miejscowe po podaniu szczepionek polisacharydowych

Działania niepożądane w miejscu wstrzyknięcia szczepionek zawierających polisacharydy należą do najczęściej zgłaszanych objawów podszczepiennych. W przypadku szczepionki Pneumovax 23, zawierającej 23 serotypy polisacharydów otoczkowych pneumokokowych po 25 μg każdego, bardzo często obserwuje się szereg reakcji miejscowych.³

Do najczęstszych miejscowych działań niepożądanych należą:

• Ból i bolesność w miejscu wstrzyknięcia
• Zaczerwienienie (rumień)
• Podwyższenie ciepłoty skóry
• Obrzęk i stwardnienie w miejscu wstrzyknięcia

⁴

W przypadku szczepionki Typhim Vi, która zawiera 25 μg oczyszczonego polisacharydu otoczkowego Vi Salmonella typhi, ból w miejscu wstrzyknięcia jest również najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym we wszystkich grupach wiekowych.⁵

W rzadkich przypadkach po podaniu szczepionki Pneumovax 23 może wystąpić znaczny obrzęk kończyny, w którą podano szczepionkę, pojawiający się krótko po immunizacji. Zjawisko to może przybierać formę reakcji zbliżonej do zapalenia tkanki łącznej.⁶

Reakcje ogólnoustrojowe po podaniu szczepionek polisacharydowych

Oprócz reakcji miejscowych, podanie szczepionek zawierających polisacharydy może prowadzić do wystąpienia ogólnoustrojowych działań niepożądanych. W przypadku szczepionki Pneumovax 23, bardzo często stwierdza się gorączkę (≤38,8°C).⁷

Dla szczepionki Typhim Vi profil objawów ogólnych różni się nieznacznie w zależności od grupy wiekowej pacjentów. U dorosłych w wieku od 18 lat najczęściej zgłaszanymi reakcjami ogólnymi są bóle mięśni i zmęczenie, natomiast u dzieci i młodzieży (w wieku od 2 do 17 lat) – bóle mięśni i ból głowy.⁸

Warto podkreślić, że większość działań niepożądanych po podaniu szczepionek polisacharydowych pojawia się w krótkim czasie po immunizacji i ma charakter samoograniczający się. W przypadku Typhim Vi, większość działań niepożądanych występuje w ciągu 3 dni po szczepieniu, a ustępuje samoistnie w ciągu 1 do 3 dni.⁹

Działania niepożądane o nieznanej częstości występowania

Pewne działania niepożądane związane z polisacharydami obecnymi w szczepionce Pneumovax 23 zostały zaobserwowane w badaniach klinicznych lub w okresie po wprowadzeniu produktu do obrotu, jednak ich dokładna częstość występowania pozostaje nieznana. Obejmują one szerokie spektrum objawów dotyczących różnych układów:¹⁰

Zaburzenia diagnostyczne:

• Zwiększenie aktywności białka C-reaktywnego

¹¹

Zaburzenia krwi i układu chłonnego:

• Anemia hemolityczna u pacjentów z innymi chorobami układu hematologicznego
• Zapalenie węzłów chłonnych
• Uogólnione powiększenie węzłów chłonnych
• Trombocytopenia u pacjentów z ustabilizowaną chorobą Werlhofa (samoistna plamica małopłytkowa)
• Leukocytoza

¹²

Zaburzenia układu nerwowego:

• Zespół Guillain-Barré
• Ból głowy
• Parestezje
• Radikuloneuropatia (choroba korzeni i nerwów)

¹³

Zaburzenia żołądka i jelit:

• Nudności
• Wymioty

¹⁴

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej:

• Wysypka
• Pokrzywka
• Rumień wielopostaciowy

¹⁵

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej:

• Ból stawów
• Zapalenie stawów
• Ból mięśni

¹⁶

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania:

• Osłabienie
• Gorączka
• Złe samopoczucie
• Zmniejszona ruchliwość kończyn i obrzęk obwodowy kończyny, w którą wykonano wstrzyknięcie
• Dreszcze

¹⁷

Zaburzenia układu immunologicznego:

• Reakcje anafilaktoidalne
• Obrzęk naczynioruchowy
• Choroba posurowicza

¹⁸

Tolerancja przy powtórnym szczepieniu

Istotnym aspektem stosowania szczepionek polisacharydowych jest tolerancja przy podaniu kolejnych dawek. W przypadku szczepionki Pneumovax 23, powtórne szczepienie przy zachowaniu odstępu wynoszącego 3 lata lub więcej między dawkami jest zazwyczaj dobrze tolerowane. Należy jednak zaznaczyć, że w porównaniu ze szczepieniem pierwotnym, obserwowano niewielki wzrost częstości występowania samoograniczających się reakcji miejscowych.¹⁹

Znaczenie monitorowania bezpieczeństwa

Ze względu na profil bezpieczeństwa szczepionek polisacharydowych niezbędne jest stałe monitorowanie działań niepożądanych po wprowadzeniu tych produktów do obrotu. Pozwala to na bieżącą ocenę stosunku korzyści do ryzyka stosowania tych preparatów. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem odpowiednich instytucji, takich jak Departament Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.²⁰

Tabela działań niepożądanych związanych z polisacharydami szczepionkowymi

Szczególne aspekty bezpieczeństwa szczepionek polisacharydowych

Analiza profilu działań niepożądanych polisacharydów szczepionkowych pozwala na sformułowanie kilku istotnych obserwacji klinicznych, które powinny być uwzględniane przez lekarzy kwalifikujących pacjentów do szczepienia:

• Większość działań niepożądanych ma charakter łagodny do umiarkowanego i ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni
• Reakcje miejscowe stanowią najczęstszą grupę działań niepożądanych
• Objawy ogólnoustrojowe są zróżnicowane, ale rzadko stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia
• Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z istniejącymi wcześniej chorobami hematologicznymi (ryzyko anemii hemolitycznej, trombocytopenii)
• Powtórne szczepienie jest zwykle dobrze tolerowane, choć częstość reakcji miejscowych może być nieco wyższa niż po pierwszej dawce

^{21 22}

W kontekście indywidualnej oceny korzyści i ryzyka, należy podkreślić, że korzyści wynikające ze stosowania szczepionek polisacharydowych w profilaktyce poważnych chorób zakaźnych, takich jak zakażenia Streptococcus pneumoniae czy dur brzuszny, w większości przypadków znacznie przewyższają ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.²³