Działania niepożądane
Olanzapina

Olanzapina, atypowy lek przeciwpsychotyczny stosowany w schizofrenii i zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych, charakteryzuje się szerokim spektrum działań niepożądanych, z których najistotniejsze to zaburzenia metaboliczne. Po krótkotrwałym leczeniu (mediana 47 dni) u 22,2% pacjentów obserwuje się wzrost masy ciała o ≥7%, a po długotrwałym stosowaniu (≥48 tygodni) odpowiednio u 64,4% (≥7%), 31,7% (≥15%) i 12,3% (≥25%). Olanzapina powoduje także istotne zwiększenie stężeń cholesterolu całkowitego (≥6,2 mmol/l), LDL, triglicerydów (≥2,26 mmol/l) oraz glukozy (≥7 mmol/l), co może prowadzić do rozwoju lub zaostrzenia cukrzycy, w tym rzadkich, ale ciężkich powikłań jak kwasica ketonowa czy śpiączka. Ponadto, u około 30% pacjentów stwierdza się hiperprolaktynemię, manifestującą się ginekomastią, mlekotokiem i zaburzeniami miesiączkowania. Wśród działań neurologicznych dominują senność, akatyzja, parkinsonizm i dyskinezy, a rzadziej występuje złośliwy zespół neuroleptyczny oraz napady drgawek, szczególnie u osób z predyspozycjami.

  1. Działania niepożądane olanzapiny – wprowadzenie
  2. Zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne
  3. Zaburzenia neurologiczne
  4. Zaburzenia sercowo-naczyniowe
  5. Zaburzenia hematologiczne
  6. Zaburzenia funkcji wątroby
  7. Zaburzenia żołądka i jelit
  8. Zaburzenia skórne
  9. Zaburzenia układu moczowego
  10. Zaburzenia seksualne i rozrodcze
  11. Inne działania niepożądane
  12. Działania niepożądane u szczególnych grup pacjentów
    1. Pacjenci w podeszłym wieku z otępieniem
    2. Pacjenci z chorobą Parkinsona
    3. Pacjenci z chorobą afektywną dwubiegunową
    4. Dzieci i młodzież
  13. Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych olanzapiny
  14. Monitorowanie działań niepożądanych
    1. Kolejne rozdziały

Działania niepożądane olanzapiny – wprowadzenie

Olanzapina jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym stosowanym w terapii schizofrenii oraz zaburzeń afektywnych dwubiegunowych. Pomimo swojej skuteczności, stosowanie olanzapiny wiąże się z szeregiem działań niepożądanych, które mogą istotnie wpływać na stan zdrowia pacjenta oraz jego współpracę w procesie leczenia. W niniejszym opracowaniu szczegółowo omówiono profile bezpieczeństwa olanzapiny na podstawie danych z badań klinicznych i obserwacji z praktyki klinicznej. Lekarz powinien być świadomy potencjalnych zagrożeń związanych z terapią olanzapiną oraz monitorować pacjentów pod kątem występowania poniższych działań niepożądanych.1

Zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne

Do najbardziej charakterystycznych działań niepożądanych olanzapiny należą zaburzenia metaboliczne, które mogą wystąpić zarówno w krótkiej, jak i długoterminowej terapii. Zwiększenie masy ciała jest jednym z najczęstszych i najpowszechniejszych efektów ubocznych olanzapiny, występującym u znacznej części pacjentów.2

Po krótkotrwałym leczeniu (mediana trwania 47 dni) zwiększenie masy ciała o ≥7% w stosunku do wartości wyjściowej występuje u ponad 22% pacjentów. W przypadku długotrwałego stosowania (co najmniej 48 tygodni) przyrost masy ciała o ≥7% obserwuje się u 64,4% pacjentów, o ≥15% u 31,7%, a o ≥25% u 12,3% pacjentów. Zwiększenie masy ciała występuje we wszystkich kategoriach wyjściowych wskaźnika BMI i może prowadzić do rozwoju otyłości.3

Olanzapina powoduje również zaburzenia gospodarki lipidowej, prowadząc do zwiększenia stężenia cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL i triglicerydów. Wzrost stężenia lipidów jest bardziej nasilony u pacjentów, u których przed rozpoczęciem leczenia nie występowały zaburzenia przemiany lipidów.4

Zaobserwowano, że olanzapina może powodować hiperglikemię i przyczyniać się do rozwoju lub nasilenia cukrzycy. U niektórych pacjentów dochodzi do zwiększenia stężenia glukozy z wartości prawidłowych (<5,56 mmol/l) do dużych (≥7 mmol/l).5 W rzadkich przypadkach, u pacjentów może rozwinąć się cukrzyca powikłana kwasicą ketonową lub śpiączką, co może prowadzić do zgonu.6

Ponadto, u około 30% pacjentów podczas leczenia olanzapiną dochodzi do zwiększenia stężenia prolaktyny w osoczu, co może prowadzić do objawów takich jak: ginekomastia, mlekotok czy zaburzenia miesiączkowania.7

Zaburzenia neurologiczne

Olanzapina, podobnie jak inne leki przeciwpsychotyczne, może wywoływać szereg działań niepożądanych ze strony układu nerwowego. Najczęściej obserwowanym objawem jest senność, występująca u znacznej części pacjentów.8

Do częstych objawów pozapiramidowych związanych ze stosowaniem olanzapiny należą: akatyzja (stany niepokoju ruchowego), parkinsonizm (drżenie, sztywność, spowolnienie ruchowe) oraz dyskineza (mimowolne ruchy twarzy, języka, kończyn). Chociaż częstość występowania parkinsonizmu i dystonii u pacjentów leczonych olanzapiną liczbowo jest większa niż w grupie placebo, to jest ona mniejsza niż u pacjentów leczonych klasycznymi neuroleptykami, np. haloperydolem.9

Rzadszymi, ale potencjalnie poważnymi neurologicznymi działaniami niepożądanymi olanzapiny są napady drgawek, które występują głównie u pacjentów z drgawkami lub czynnikami ryzyka drgawek w wywiadzie.10

Najpoważniejszym, chociaż rzadkim, powikłaniem neurologicznym związanym ze stosowaniem olanzapiny jest złośliwy zespół neuroleptyczny (ZZN). Jest to stan zagrażający życiu, charakteryzujący się gorączką, sztywnością mięśni, zaburzeniami świadomości i zaburzeniami autonomicznymi.11

Po nagłym przerwaniu leczenia olanzapiną mogą wystąpić objawy odstawienne, takie jak: pocenie się, bezsenność, drżenie, lęk, nudności lub wymioty.12

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Wśród działań niepożądanych olanzapiny ze strony układu sercowo-naczyniowego szczególnie istotne jest niedociśnienie ortostatyczne, które może zwiększać ryzyko upadków, zwłaszcza u osób starszych.13

Olanzapina może powodować wydłużenie odstępu QTc w zapisie EKG, co stanowi czynnik ryzyka arytmii komorowych.14 Rzadko obserwuje się bradykardię, częstoskurcz komorowy lub migotanie komór, a także przypadki nagłej śmierci, szczególnie u pacjentów z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego.15

Istotnym powikłaniem, które może wystąpić podczas leczenia olanzapiną, są żylne zaburzenia zakrzepowo-zatorowe, w tym zator tętnicy płucnej i zakrzepica żył głębokich.16

Zaburzenia hematologiczne

Olanzapina może powodować zmiany w obrazie krwi. Do najczęściej obserwowanych zaburzeń hematologicznych należą: eozynofilia, leukopenia i neutropenia.17 Rzadziej może wystąpić małopłytkowość, która zwiększa ryzyko krwawienia.18

Zaburzenia funkcji wątroby

Stosowanie olanzapiny wiąże się z przejściowym, bezobjawowym zwiększeniem aktywności aminotransferaz wątrobowych (AlAT, AspAT), zwłaszcza w początkowej fazie leczenia.19 Rzadziej może dochodzić do poważniejszych zaburzeń, takich jak zapalenie wątroby (wątrobowokomórkowe, cholestatyczne lub postać mieszana).20

Zaburzenia żołądka i jelit

Olanzapina wykazuje działanie antycholinergiczne, co prowadzi do objawów takich jak: zaparcia i suchość błony śluzowej jamy ustnej.21 Inne działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego to wzdęcia, nadmierne wydzielanie śliny oraz rzadko występujące zapalenie trzustki.22

Zaburzenia skórne

Wśród działań niepożądanych olanzapiny dotyczących skóry najczęściej obserwuje się wysypkę.23 Rzadszymi powikłaniami są: nadwrażliwość na światło i łysienie.24 W rzadkich przypadkach może wystąpić ciężka reakcja skórna określana jako polekowa reakcja z eozynofilią i objawami ogólnymi (DRESS).25

Zaburzenia układu moczowego

Działania niepożądane olanzapiny ze strony układu moczowego obejmują: nietrzymanie moczu, zatrzymanie moczu i uczucie parcia na pęcherz.26

Zaburzenia seksualne i rozrodcze

Olanzapina może powodować różne zaburzenia seksualne i hormonalne. U mężczyzn często występują zaburzenia erekcji, zmniejszenie libido oraz ginekomastia (powiększenie piersi).27 U kobiet obserwuje się brak miesiączki, zmniejszenie libido, powiększenie piersi i mlekotok.28 Rzadko może wystąpić priapizm (długotrwały, bolesny wzwód prącia).29

Inne działania niepożądane

Do innych istotnych działań niepożądanych olanzapiny należą: astenia (osłabienie), zmęczenie, obrzęki oraz gorączka.30 Ponadto obserwuje się bóle stawów oraz rzadko rozpad mięśni poprzecznie prążkowanych (rabdomioliza).31

Olanzapina może również powodować hipotermię, czyli obniżenie temperatury ciała.32

Działania niepożądane u szczególnych grup pacjentów

Pacjenci w podeszłym wieku z otępieniem

U pacjentów w podeszłym wieku z rozpoznaniem otępienia leczonych olanzapiną obserwuje się zwiększoną częstość występowania zgonów oraz niepożądanych zdarzeń naczyniowo-mózgowych w porównaniu z grupą placebo.33 Bardzo częstymi działaniami niepożądanymi w tej grupie są: nieprawidłowy chód i upadki. Często obserwuje się zapalenie płuc, podwyższoną temperaturę ciała, letarg, rumień, omamy wzrokowe i nietrzymanie moczu.34

Pacjenci z chorobą Parkinsona

U pacjentów z chorobą Parkinsona, u których wystąpiła psychoza polekowa (po agonistach dopaminy), olanzapina bardzo często powoduje nasilenie objawów parkinsonizmu i omamy. Objawy te występują częściej niż w grupie otrzymującej placebo.35

Pacjenci z chorobą afektywną dwubiegunową

Skojarzone stosowanie olanzapiny z walproinianem może wywołać neutropenię u około 4,1% pacjentów, na co wpływ może mieć duże stężenie walproinianu w osoczu.36 Przy jednoczesnym stosowaniu olanzapiny z litem lub walproinianem często obserwuje się drżenie, suchość błony śluzowej jamy ustnej, zwiększony apetyt, zwiększenie masy ciała oraz zaburzenia mowy.10%) występowanie drżenia, suchości błony śluzowej jamy ustnej, zwiększonego apetytu i zwiększenia masy ciała. Często stwierdzano również zaburzenia mowy.”>37

Dzieci i młodzież

Należy podkreślić, że olanzapina nie jest wskazana w leczeniu dzieci i młodzieży w wieku poniżej 18 lat.38 Jednak badania wykazały, że w tej grupie wiekowej występują działania niepożądane podobne do obserwowanych u dorosłych, a niektóre z nich pojawiają się ze zwiększoną częstością. U młodzieży częściej niż u dorosłych stwierdza się znaczące klinicznie zwiększenie masy ciała, zwiększenie stężenia triglicerydów, zwiększenie apetytu oraz senność.39

Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych olanzapiny

Poniższa tabela przedstawia szczegółowe zestawienie działań niepożądanych olanzapiny wraz z częstością ich występowania i opisem.

Działanie niepożądane Częstość występowania Opis
Zaburzenia metaboliczne
Zwiększenie masy ciała Bardzo często Po krótkim leczeniu (47 dni) zwiększenie o ≥7% u 22,2%, o ≥15% u 4,2%, o ≥25% u 0,8% pacjentów. Po długotrwałym leczeniu (≥48 tyg.) o ≥7% u 64,4%, o ≥15% u 31,7%, o ≥25% u 12,3% pacjentów.
Zwiększenie stężenia cholesterolu Bardzo często Z wartości prawidłowych (<5,17 mmol/l) do dużych (≥6,2 mmol/l); z granicznych (≥5,17-<6,2 mmol/l) do dużych (≥6,2 mmol/l) bardzo często.
Zwiększenie stężenia glukozy Bardzo często Z wartości prawidłowych (<5,56 mmol/l) do dużych (≥7 mmol/l); z granicznych (≥5,56-<7 mmol/l) do dużych (≥7 mmol/l) bardzo często.
Zwiększenie stężenia triglicerydów Bardzo często Z wartości prawidłowych (<1,69 mmol/l) do dużych (≥2,26 mmol/l); z granicznych (≥1,69-<2,26 mmol/l) do dużych (≥2,26 mmol/l) bardzo często.
Rozwój lub nasilenie cukrzycy Niezbyt często Sporadycznie związane z kwasicą ketonową lub śpiączką, w tym przypadki śmiertelne.
Zwiększenie stężenia prolaktyny Bardzo często U 30% pacjentów w badaniach trwających do 12 tygodni. Najczęściej łagodne, nie przekracza dwukrotnej górnej granicy normy.
Hipotermia Rzadko Obniżenie temperatury ciała.
Zaburzenia neurologiczne
Senność Bardzo często Jeden z najczęstszych objawów, szczególnie na początku leczenia.
Zawroty głowy Często Mogą zwiększać ryzyko upadków, zwłaszcza u osób starszych.
Akatyzja Często Subiektywne uczucie niepokoju psychoruchowego, niemożność spokojnego siedzenia.
Parkinsonizm Często Drżenie, sztywność mięśniowa, spowolnienie ruchowe.
Dyskineza Często Mimowolne ruchy, zwłaszcza w obrębie twarzy i języka.
Dystonia Niezbyt często Skurcze mięśniowe, w tym rotacja gałek ocznych.
Późna dyskineza Niezbyt często Zaburzenia ruchowe pojawiające się po długotrwałym stosowaniu leku.
Napady drgawek Niezbyt często Głównie u pacjentów z drgawkami lub czynnikami ryzyka ich wystąpienia w wywiadzie.
Złośliwy zespół neuroleptyczny Rzadko Stan zagrażający życiu: gorączka, sztywność mięśni, zaburzenia świadomości, zaburzenia autonomiczne.
Objawy odstawienne Niezbyt często Po nagłym przerwaniu leczenia: pocenie się, bezsenność, drżenie, lęk, nudności, wymioty.
Zaburzenia hematologiczne
Eozynofilia Bardzo często Zwiększona liczba eozynofilów we krwi.
Leukopenia, neutropenia Często Zmniejszenie liczby białych krwinek, w tym neutrofilów.
Małopłytkowość Rzadko Zmniejszenie liczby płytek krwi, zwiększone ryzyko krwawienia.
Zaburzenia sercowo-naczyniowe
Niedociśnienie ortostatyczne Często Spadek ciśnienia tętniczego przy zmianie pozycji, ryzyko upadków.
Bradykardia Niezbyt często Zwolnienie akcji serca.
Wydłużenie odstępu QTc Niezbyt często Zmiana w EKG zwiększająca ryzyko zaburzeń rytmu serca.
Zaburzenia rytmu serca, nagła śmierć Rzadko Częstoskurcz komorowy, migotanie komór, przypadki nagłego zgonu.
Zakrzep z zatorami Niezbyt często Zator tętnicy płucnej, zakrzepica żył głębokich.
Zaburzenia wątroby
Zwiększenie aktywności aminotransferaz Często Przejściowe, bezobjawowe, głównie na początku leczenia.
Zapalenie wątroby Rzadko Wątrobowokomórkowe, cholestatyczne lub mieszane uszkodzenie wątroby.
Zaburzenia żołądka i jelit
Działanie antycholinergiczne Często Zaparcia, suchość błony śluzowej jamy ustnej.
Wzdęcia Niezbyt często Uczucie rozdęcia brzucha.
Nadmierne wydzielanie śliny Niezbyt często Zwiększone ślinienie.
Zapalenie trzustki Rzadko Stan zapalny trzustki, potencjalnie zagrażający życiu.
Zaburzenia skórne
Wysypka Często Różnego typu zmiany skórne.
Nadwrażliwość na światło Niezbyt często Reakcje skórne po ekspozycji na światło.
Łysienie Niezbyt często Utrata włosów.
Polekowa reakcja z eozynofilią (DRESS) Częstość nieznana Ciężka, potencjalnie zagrażająca życiu reakcja skórna z objawami ogólnoustrojowymi.
Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe
Ból stawów Często Dolegliwości bólowe stawów.
Rozpad mięśni poprzecznie prążkowanych Rzadko Rabdomioliza – stan zagrażający życiu, może powodować uszkodzenie nerek.
Zaburzenia układu moczowego
Nietrzymanie moczu Niezbyt często Mimowolne oddawanie moczu.
Zatrzymanie moczu Niezbyt często Trudności z oddawaniem moczu.
Uczucie parcia na pęcherz Niezbyt często Zwiększona potrzeba oddawania moczu.
Zaburzenia seksualne i rozrodcze
Zaburzenia erekcji u mężczyzn Często Trudności z osiągnięciem lub utrzymaniem wzwodu.
Zmniejszone libido Często Obniżone zainteresowanie seksualne u mężczyzn i kobiet.
Brak miesiączki Często Brak regularnych krwawień miesięcznych u kobiet.
Powiększenie piersi, mlekotok Często U kobiet poza okresem karmienia, u mężczyzn – ginekomastia.
Priapizm Rzadko Długotrwały, bolesny wzwód, stan wymagający pilnej interwencji medycznej.
Inne
Astenia, zmęczenie Często Osłabienie, uczucie zmęczenia.
Obrzęk Często Gromadzenie się płynu w tkankach.
Gorączka Często Podwyższona temperatura ciała.
Zespół odstawienia u noworodków Częstość nieznana U noworodków matek przyjmujących olanzapinę w trzecim trymestrze ciąży.

Monitorowanie działań niepożądanych

Biorąc pod uwagę szerokie spektrum i potencjalną ciężkość działań niepożądanych olanzapiny, kluczowe znaczenie ma regularne monitorowanie pacjentów. Szczególną uwagę należy zwrócić na:

  • Regularne pomiary masy ciała (na początku leczenia, a następnie co 3 miesiące)40
  • Monitorowanie parametrów metabolicznych (stężenie glukozy, lipidów) na początku leczenia i okresowo podczas terapii41
  • Kontrolę funkcji wątroby, zwłaszcza na początku leczenia42
  • Monitorowanie objawów neurologicznych, w tym zaburzeń pozapiramidowych43
  • Kontrolę stężenia prolaktyny przy występowaniu objawów sugerujących hiperprolaktynemię44
  • Badania EKG u pacjentów z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego45

Szczególnej ostrożności wymaga stosowanie olanzapiny u pacjentów w podeszłym wieku, pacjentów z rozpoznaniem otępienia, z chorobą Parkinsona oraz podczas jednoczesnego stosowania z innymi lekami, takimi jak lit czy walproinian.46

Należy pamiętać, że olanzapina nie jest wskazana w leczeniu dzieci i młodzieży poniżej 18 roku życia. W przypadku stosowania olanzapiny u kobiet w ciąży należy zwrócić uwagę na ryzyko wystąpienia zespołu odstawienia u noworodków.47

W przypadku wystąpienia ciężkich działań niepożądanych należy rozważyć modyfikację dawki lub odstawienie leku. Nagłe przerwanie leczenia może jednak prowadzić do objawów odstawiennych, dlatego odstawianie olanzapiny powinno odbywać się stopniowo, pod ścisłą kontrolą lekarską.48

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 10.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl