Przeciwwskazania stosowania
Olanzapina

Przeciwwskazania stosowania olanzapiny

Olanzapina jest lekiem przeciwpsychotycznym drugiej generacji (atypowym), szeroko stosowanym w terapii zaburzeń psychicznych, w tym schizofrenii i choroby afektywnej dwubiegunowej. Jednakże, jak każdy lek, olanzapina posiada określone przeciwwskazania, które powinny być bezwzględnie przestrzegane przez lekarzy przepisujących ten lek. Znajomość tych przeciwwskazań jest kluczowa dla bezpieczeństwa pacjenta i skuteczności leczenia.¹²

Nadwrażliwość na substancję czynną i pomocnicze

Jednym z głównych przeciwwskazań do stosowania olanzapiny jest nadwrażliwość na substancję czynną – olanzapinę. Klinicznie może ona objawiać się reakcjami alergicznymi o różnym nasileniu, od łagodnych zmian skórnych po ciężkie reakcje anafilaktyczne. Odradzenie stosowania olanzapiny jest konieczne u pacjentów, u których wystąpiły w przeszłości jakiekolwiek objawy nadwrażliwości na tę substancję.³⁴

Równie istotna jest nadwrażliwość na substancje pomocnicze zawarte w preparatach olanzapiny. W zależności od konkretnego produktu leczniczego, mogą to być różne substancje, takie jak:⁵⁶

• Laktoza – obecna w większości preparatów (np. w Egolanza, Olanzapin Krka, Olzapin, Ranofren, Zolafren), co wymaga szczególnej ostrożności u pacjentów z nietolerancją galaktozy, niedoborem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy⁷⁸
• Aspartam – obecny w wielu preparatach ulegających rozpadowi w jamie ustnej (np. Anzorin, Olanzapin Actavis, Olanzapin Viatris, Zolafren-Swift), co stanowi przeciwwskazanie dla pacjentów z fenyloketonurią⁹¹⁰
• Lecytyna sojowa – zawarta w niektórych formulacjach (np. Olanzapin STADA, Olpinat), co stanowi przeciwwskazanie dla pacjentów uczulonych na soję lub orzeszki ziemne¹¹¹²

Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów, u których występuje alergia na soję lub orzeszki ziemne, gdyż w przypadku takich preparatów jak Olanzapin STADA czy Olzin przeciwwskazanie to jest wyraźnie podkreślone w charakterystyce produktu leczniczego.¹³¹⁴

Jaskra z wąskim kątem przesączania

Drugim kluczowym przeciwwskazaniem do stosowania olanzapiny jest jaskra z wąskim kątem przesączania lub stwierdzone ryzyko jej wystąpienia. Jest to bezwzględne przeciwwskazanie wymieniane we wszystkich charakterystykach produktów leczniczych zawierających olanzapinę.¹⁵¹⁶

Mechanizm tego przeciwwskazania wiąże się z właściwościami farmakologicznymi olanzapiny. Jako lek o działaniu antycholinergicznym, olanzapina może powodować rozszerzenie źrenicy (mydriazę) oraz blokować odpływ cieczy wodnistej z oka, co u predysponowanych pacjentów może prowadzić do nagłego wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego i rozwoju ostrego ataku jaskry. Jest to stan zagrażający utratą wzroku, który wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.¹⁷¹⁸

Warto podkreślić, że przeciwwskazanie to dotyczy nie tylko osób, u których zdiagnozowano już jaskrę z wąskim kątem przesączania, ale również pacjentów ze stwierdzonym ryzykiem jej wystąpienia, co może obejmować osoby z:¹⁹²⁰

• anatomiczną predyspozycją do wąskiego kąta przesączania
• wywiadem rodzinnym jaskry z wąskim kątem
• płytką komorą przednią oka
• krótkowzrocznością wysokiego stopnia
• dalekozrocznością z ciasną, płytką komorą przednią

U takich pacjentów zaleca się rozważenie alternatywnych leków przeciwpsychotycznych o mniejszym potencjale wywoływania objawów antycholinergicznych.²¹²²

Szczególne grupy pacjentów wymagające ostrożności

Poza bezwzględnymi przeciwwskazaniami, istnieją również grupy pacjentów, u których stosowanie olanzapiny wymaga szczególnej ostrożności i dokładnej analizy stosunku korzyści do ryzyka. W tych przypadkach nie mamy do czynienia z przeciwwskazaniami bezwzględnymi, ale ze stanami wymagającymi wzmożonej uwagi klinicznej:²³²⁴

Pacjenci z zaburzeniami sercowo-naczyniowymi

U pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego (niedawno przebyty zawał mięśnia sercowego, choroba niedokrwienna serca, niewydolność serca, nadciśnienie tętnicze) należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu olanzapiny. Lek może powodować hipotensję ortostatyczną, a także przyczyniać się do wydłużenia odstępu QT, co zwiększa ryzyko wystąpienia zaburzeń rytmu serca.

Pacjenci z zaburzeniami metabolicznymi

Olanzapina zwiększa ryzyko rozwoju zaburzeń metabolicznych, w tym:²⁵²⁶

• przyrostu masy ciała
• hiperglikemii i rozwoju lub nasilenia cukrzycy
• dyslipidemii (podwyższenie poziomu cholesterolu całkowitego, LDL i trójglicerydów)

Dlatego u pacjentów z już istniejącymi zaburzeniami metabolicznymi, szczególnie z cukrzycą lub z wysokim ryzykiem jej rozwoju, stosowanie olanzapiny wymaga wnikliwej oceny stosunku korzyści do ryzyka oraz ścisłego monitorowania parametrów metabolicznych.

Pacjenci z zaburzeniami neurologicznymi

Szczególnej ostrożności wymaga stosowanie olanzapiny u pacjentów z:²⁷²⁸

• chorobą Parkinsona i parkinsonizmem
• padaczką lub stanami, w których mogą wystąpić drgawki
• organicznymi zespołami mózgowymi
• otępieniem

U tych pacjentów olanzapina może nasilać objawy podstawowej choroby neuropsychiatrycznej lub zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych ze strony układu nerwowego.

Pacjenci w podeszłym wieku

Osoby starsze, szczególnie z otępieniem, są bardziej narażone na działania niepożądane olanzapiny, w tym na zwiększone ryzyko udarów mózgu i zgonów. W tej grupie wiekowej należy rozważyć rozpoczęcie leczenia od mniejszych dawek i ściśle monitorować stan pacjenta.²⁹³⁰

Kobiety w ciąży i karmiące piersią

Olanzapiny nie należy stosować w ciąży, chyba że spodziewane korzyści zdecydowanie przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu. Noworodki narażone na działanie leków przeciwpsychotycznych w trzecim trymestrze ciąży są zagrożone wystąpieniem działań niepożądanych, w tym objawów pozapiramidowych i/lub odstawiennych. Kobietom karmiącym piersią nie zaleca się stosowania olanzapiny z uwagi na przenikanie leku do mleka matki.

Tabela przeciwwskazań dla olanzapiny

Kiedy odradzać stosowanie olanzapiny?

Poza bezwzględnymi przeciwwskazaniami, istnieją sytuacje kliniczne, w których lekarz powinien rozważyć odradzenie stosowania olanzapiny lub zastosowanie szczególnych środków ostrożności.³¹³²

Ryzyko złośliwego zespołu neuroleptycznego

Złośliwy zespół neuroleptyczny (NMS) to zagrażające życiu powikłanie leczenia przeciwpsychotycznego. U pacjentów z wywiadem NMS po stosowaniu innych leków przeciwpsychotycznych należy odradzić stosowanie olanzapiny lub wdrożyć ją z najwyższą ostrożnością, przy ścisłym monitorowaniu stanu klinicznego.

Wysokie ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych

U pacjentów z ciężkimi chorobami układu sercowo-naczyniowego, takimi jak:³³³⁴

• niestabilna choroba wieńcowa
• niewyrównana niewydolność serca
• niedawno przebyty zawał mięśnia sercowego (w ciągu ostatnich 3 miesięcy)
• ciężkie zaburzenia rytmu serca
• znaczna hipotensja

należy rozważyć odradzenie stosowania olanzapiny lub zalecenie alternatywnego leku przeciwpsychotycznego o mniejszym wpływie na układ sercowo-naczyniowy.

Zaburzenia czynności wątroby

U pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby należy odradzić stosowanie olanzapiny lub zalecić rozpoczęcie leczenia od mniejszej dawki pod ścisłą kontrolą parametrów funkcji wątroby. Olanzapina jest metabolizowana głównie w wątrobie, więc jej klirens jest zmniejszony u pacjentów z niewydolnością wątroby, co może prowadzić do zwiększonego ryzyka działań niepożądanych.³⁵³⁶

Ryzyko dyskinez późnych

U pacjentów z wywiadem dyskinez późnych (zaburzeń ruchowych, które mogą rozwinąć się po długotrwałym stosowaniu leków przeciwpsychotycznych) należy rozważyć odradzenie stosowania olanzapiny lub zalecenie ścisłego monitorowania pod kątem nasilenia tych objawów.

Otępienie z zaburzeniami zachowania

U pacjentów w podeszłym wieku z otępieniem i zaburzeniami zachowania należy odradzić stosowanie olanzapiny z uwagi na zwiększone ryzyko incydentów naczyniowo-mózgowych i zgonów w tej populacji. Istnieją dane wskazujące na około 2-3-krotnie wyższe ryzyko zgonu u pacjentów z otępieniem leczonych olanzapiną w porównaniu z placebo.³⁷³⁸

Choroba Parkinsona

U pacjentów z chorobą Parkinsona olanzapina może nasilać objawy parkinsonizmu ze względu na działanie antagonistyczne wobec receptorów dopaminergicznych. W tej grupie pacjentów należy rozważyć odradzenie stosowania olanzapiny lub zalecenie innego leku przeciwpsychotycznego o korzystniejszym profilu działania w chorobie Parkinsona.

Niewystarczająca kontrola glikemii

U pacjentów z cukrzycą lub wysokim ryzykiem jej rozwoju, a także z zespołem metabolicznym, należy rozważyć odradzenie stosowania olanzapiny. Lek ten może powodować istotne klinicznie zaburzenia metaboliczne, w tym hiperglikemię, zwiększenie masy ciała i dyslipidemię.³⁹⁴⁰

Pacjenci z dysfagią lub wysokim ryzykiem aspiracji

U pacjentów z dysfagią, zaburzeniami połykania lub wysokim ryzykiem aspiracji należy rozważyć odradzenie stosowania olanzapiny, szczególnie w formie tabletek ulegających rozpadowi w jamie ustnej. W tej grupie pacjentów istnieje zwiększone ryzyko zachłyśnięcia, co może prowadzić do zachłystowego zapalenia płuc.

Ciąża i karmienie piersią

Kobietom w ciąży, szczególnie w trzecim trymestrze, oraz kobietom karmiącym piersią należy odradzić stosowanie olanzapiny. Istnieje ryzyko wystąpienia działań niepożądanych u noworodków narażonych na działanie leków przeciwpsychotycznych pod koniec ciąży, w tym objawów pozapiramidowych i/lub objawów odstawiennych. Olanzapina przenika również do mleka matki.⁴¹⁴²

Istotne interakcje lekowe

Należy odradzić stosowanie olanzapiny w przypadku jednoczesnego stosowania leków, które mogą wchodzić w istotne interakcje z olanzapiną, takich jak:⁴³⁴⁴

• silne inhibitory CYP1A2 (np. fluwoksamina), które mogą znacząco zwiększać stężenie olanzapiny w osoczu
• leki wydłużające odstęp QT, gdy łączne stosowanie może zwiększać ryzyko arytmii
• inne leki o działaniu depresyjnym na ośrodkowy układ nerwowy, gdy łączne stosowanie może nasilać sedację
• leki o działaniu antycholinergicznym, gdy łączne stosowanie może nasilać objawy antycholinergiczne

Uzależnienia od substancji psychoaktywnych

U pacjentów z aktywnym uzależnieniem od alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu olanzapiny. W tej grupie pacjentów istnieje zwiększone ryzyko interakcji lekowych, nieprzestrzegania zaleceń terapeutycznych oraz nasilenia działań niepożądanych ze strony ośrodkowego układu nerwowego.⁴⁵⁴⁶

Nadwrażliwość na inne leki psychotropowe

U pacjentów, u których wystąpiła nadwrażliwość na inne leki przeciwpsychotyczne, szczególnie na pochodne butyrofenonu lub tioxantenu, należy zachować ostrożność przy stosowaniu olanzapiny, ponieważ ze względu na pewne podobieństwa strukturalne istnieje możliwość reakcji krzyżowych.

Podsumowując, decyzja o zastosowaniu olanzapiny powinna być zawsze podejmowana indywidualnie, po dokładnej analizie stosunku korzyści do ryzyka, z uwzględnieniem wszystkich przeciwwskazań i czynników ryzyka, a także po konsultacji z pacjentem i omówieniu potencjalnych działań niepożądanych leku.⁴⁷⁴⁸