Działania niepożądane
Kwas folinowy

Działania niepożądane kwasu folinowego – wprowadzenie

Kwas folinowy (stosowany w postaci folinianu wapnia) to substancja wykorzystywana w lecznictwie jako antidotum na toksyczne działanie antagonistów kwasu foliowego oraz jako czynnik wspomagający w terapii przeciwnowotworowej, zwłaszcza w leczeniu skojarzonym z 5-fluorouracylem. Farmaceutyki zawierające kwas folinowy dostępne są w postaci roztworów do wstrzykiwań/infuzji (Calcium Folinate Kabi, Calcium folinate Kalceks, Calcium folinate Sandoz) oraz kapsułek twardych (Calciumfolinat-Ebewe).¹²³⁴

Profil bezpieczeństwa kwasu folinowego obejmuje szereg działań niepożądanych, których znajomość jest kluczowa dla prawidłowego prowadzenia terapii. Szczególną uwagę należy zwrócić na interakcje oraz nasilenie objawów niepożądanych w przypadku terapii skojarzonej z 5-fluorouracylem.⁵⁶

Ogólne działania niepożądane kwasu folinowego

Działania niepożądane kwasu folinowego obejmują szerokie spektrum zaburzeń, które mogą wystąpić niezależnie od wskazania terapeutycznego. Częstość ich występowania klasyfikuje się według standardowych kryteriów: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), bardzo rzadko (<1/10 000) oraz częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych).<sup data-drug="Calcium Folinate Kabi" data-section="Działania niepożądane" title="Częstość występowania działań niepożądanych określono następująco: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), bardzo rzadko (7<sup data-drug="Calcium folinate Kalceks" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane przedstawiono zgodnie z klasyfikacją układów i narządów, terminologią wg MedDRA oraz częstością. Częstości działań niepożądanych określono następująco: bardzo często (≥ 1/10); często (≥ 1/100 do < 1/10); niezbyt często (≥ 1/1 000 do < 1/100); rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000); bardzo rzadko (8

Zaburzenia układu immunologicznego

Do najpoważniejszych, choć bardzo rzadko występujących działań niepożądanych kwasu folinowego należą reakcje alergiczne. Mogą one mieć charakter reakcji anafilaktoidalnych/anafilaktycznych, które stanowią bezpośrednie zagrożenie życia pacjenta. Zdarza się również występowanie pokrzywki.^9101112

Zaburzenia psychiatryczne

Rzadko, zwłaszcza po zastosowaniu dużych dawek kwasu folinowego, obserwuje się zaburzenia psychiatryczne obejmujące bezsenność, pobudzenie oraz depresję.^13141516

Zaburzenia układu nerwowego

Rzadkim, ale istotnym klinicznie działaniem niepożądanym jest zwiększenie częstości napadów drgawkowych u pacjentów z padaczką. W przypadku Calciumfolinat-Ebewe odnotowano również przypadki drgawek i/lub omdleń u pacjentów bez padaczki, gdy stosowano duże dawki folinianu wapnia.^17181920

Zaburzenia żołądka i jelit

Rzadko, po podaniu dużych dawek kwasu folinowego, mogą wystąpić zaburzenia żołądkowo-jelitowe, choć ich dokładna charakterystyka nie została szczegółowo określona w charakterystykach produktów leczniczych.^21222324

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

Niezbyt często po podaniu folinianu wapnia w postaci roztworu do wstrzykiwań/infuzji może wystąpić gorączka.^25262728

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

W przypadku produktu Calcium folinate Kalceks odnotowano z nieznaną częstością występowanie zespołu Stevensa-Johnsona (SJS) oraz toksycznej nekrolizy naskórka (TEN). Te ciężkie reakcje skórne obserwowano u pacjentów otrzymujących kwas folinowy w połączeniu z innymi lekami, o których wiadomo, że są związane z tymi chorobami. Niektóre przypadki mogą być śmiertelne, a kwas folinowy mógł przyczynić się do ich wystąpienia.²⁹³⁰

Działania niepożądane w terapii skojarzonej z 5-fluorouracylem

Profil bezpieczeństwa stosowania kwasu folinowego w terapii skojarzonej z 5-fluorouracylem (5-FU) zależy od zastosowanego schematu dawkowania 5-FU oraz nasilenia jego toksyczności. Zasadniczo możemy wyróżnić dwa główne schematy podawania: schemat miesięczny oraz schemat tygodniowy, które charakteryzują się różnym profilem działań niepożądanych.^31323334

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Bardzo często w terapii skojarzonej z 5-FU może wystąpić niewydolność szpiku kostnego, w tym przypadki zakończone zgonem. Objawia się ona głównie leukopenią i trombocytopenią, a jej ryzyko można zmniejszyć, redukując dawkę substancji cytotoksycznych.³⁵³⁶³⁷

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Z nieznaną częstością w terapii skojarzonej z 5-FU może wystąpić hiperamonemia.³⁸³⁹⁴⁰

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej w terapii skojarzonej

Często w terapii skojarzonej z 5-FU może wystąpić zespół erytrodyzestezji dłoniowo-podeszwowej, znany również jako zespół ręka-stopa. Jest to skórna reakcja toksyczna charakteryzująca się bolesnym obrzękiem, zaczerwienieniem i łuszczeniem się skóry dłoni i podeszw stóp.⁴¹⁴²⁴³

Zaburzenia żołądka i jelit w terapii skojarzonej

Profil działań niepożądanych różni się w zależności od schematu podawania 5-FU:

• Schemat miesięczny: bardzo często występują wymioty i nudności. Nie obserwuje się nasilenia innych objawów toksyczności 5-FU, np. neurotoksyczności.^44454647
• Schemat tygodniowy: bardzo często występuje biegunka o dużym nasileniu i odwodnienie wymagające leczenia szpitalnego, a nawet mogące prowadzić do zgonu.^48495051

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania w terapii skojarzonej

Bardzo często w terapii skojarzonej z 5-FU występuje zapalenie błon śluzowych, w tym zapalenie jamy ustnej i zapalenie czerwieni wargowej. Zgłaszano przypadki zgonów w wyniku zapalenia błon śluzowych.^52535455

Tabela działań niepożądanych kwasu folinowego

Poniższa tabela zawiera zestawienie działań niepożądanych kwasu folinowego z uwzględnieniem częstości występowania oraz opisu.

Monitorowanie bezpieczeństwa stosowania kwasu folinowego

Biorąc pod uwagę możliwe działania niepożądane, zarówno samego kwasu folinowego, jak i terapii skojarzonej z 5-fluorouracylem, konieczne jest ścisłe monitorowanie pacjentów podczas leczenia. Zaleca się regularne kontrolowanie parametrów hematologicznych (liczba leukocytów, płytek krwi), stężenia elektrolitów oraz kreatyniny w surowicy.⁵⁶

W przypadku wystąpienia ciężkich działań niepożądanych, szczególnie tych zagrażających życiu, należy rozważyć modyfikację schematu dawkowania lub przerwanie terapii. W przypadku wystąpienia nasilonych objawów toksyczności 5-fluorouracylu, zwłaszcza biegunki, wymiotów i zapalenia błon śluzowych, konieczna jest natychmiastowa interwencja medyczna, gdyż mogą one prowadzić do odwodnienia, a nawet zgonu pacjenta.⁵⁷⁵⁸⁵⁹

Raportowanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego zawierającego kwas folinowy. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁶⁰⁶¹