Działania niepożądane
Hemaglutynina włókienkowa

Działania niepożądane hemaglutyniny włókienkowej

Hemaglutynina włókienkowa jest jednym z głównych antygenów bakterii Bordetella pertussis, która jest czynnikiem etiologicznym krztuśca. Jako składnik szczepionek przeciwkrztuścowych, hemaglutynina włókienkowa występuje w preparatach zawierających bezkomórkowe komponenty krztuścowe (aP), stosowanych zarówno w szczepieniu pierwotnym, jak i w dawkach przypominających. W zależności od rodzaju szczepionki, zawartość hemaglutyniny włókienkowej waha się od 5 do 25 mikrogramów na dawkę. Działania niepożądane związane z tą substancją należy rozpatrywać w kontekście całej szczepionki, ponieważ występują one jako wynik podania wszystkich składników preparatu, a nie wyłącznie samej hemaglutyniny włókienkowej.¹²³

Profil bezpieczeństwa preparatów zawierających hemaglutyninę włókienkową

Szczepionki zawierające hemaglutyninę włókienkową jako składnik bezkomórkowy szczepionek przeciwkrztuścowych zostały poddane licznym badaniom klinicznym. W przypadku preparatu Adacel, badania obejmowały łącznie 4546 osób, w tym 298 dzieci (w wieku od 4 do 6 lat), 1313 nastolatków (w wieku od 11 do 17 lat) i 2935 osób dorosłych (w wieku od 18 do 64 lat). W przypadku preparatu Boostrix, profil bezpieczeństwa oparto na danych z badań klinicznych, obejmujących 839 dzieci (w wieku od 4 do 8 lat) i 1931 dorosłych, młodzieży i dzieci (w wieku od 10 do 76 lat).⁴⁵

Hemaglutynina włókienkowa wchodzi również w skład szczepionek skojarzonych z innymi komponentami, takich jak Adacel Polio, Boostrix Polio, Infanrix-IPV, Tetraxim czy Pentaxim. W przypadku preparatu Adacel Polio, dane bezpieczeństwa pochodzą z badań obejmujących 1384 osoby, w tym 390 dzieci (w wieku od 3 do 6 lat) i 994 nastolatków i osób dorosłych.⁶

Najczęstsze działania niepożądane

Najczęściej obserwowane działania niepożądane po podaniu szczepionek zawierających hemaglutyninę włókienkową to reakcje miejscowe w miejscu wstrzyknięcia oraz objawy ogólnoustrojowe. Te działania niepożądane są charakterystyczne dla wszystkich typów szczepionek zawierających składnik krztuścowy, niezależnie od zawartości hemaglutyniny włókienkowej.⁷⁸

Reakcje miejscowe

Wśród reakcji miejscowych po podaniu szczepionek zawierających hemaglutyninę włókienkową dominują:

• Ból w miejscu wstrzyknięcia (występujący u 21-80,6% zaszczepionych)
• Zaczerwienienie (rumień) w miejscu wstrzyknięcia
• Obrzęk w miejscu wstrzyknięcia
• Stwardnienie w miejscu wstrzyknięcia

⁹¹⁰

Reakcje miejscowe zwykle pojawiają się w ciągu 48 godzin po szczepieniu i ustępują samoistnie bez pozostawienia następstw. Częstość występowania reakcji miejscowych jest zwykle większa po dawce uzupełniającej w porównaniu z częstością obserwowaną w szczepieniu pierwotnym.¹¹¹²

Objawy ogólnoustrojowe

Najczęściej zgłaszane ogólnoustrojowe działania niepożądane to:

• Zmęczenie (złe samopoczucie) – występujące u 16-44% zaszczepionych
• Ból głowy
• Gorączka (≥ 38°C)
• Drażliwość (szczególnie u dzieci)
• Senność

¹³¹⁴

Podobnie jak reakcje miejscowe, objawy ogólnoustrojowe występują najczęściej w ciągu 48 godzin po szczepieniu i ustępują samoistnie, zwykle w ciągu 48-72 godzin.¹⁵¹⁶

Szczegółowe działania niepożądane według częstości występowania

Poniżej przedstawiono zestawienie działań niepożądanych, które mogą być związane z podaniem szczepionek zawierających hemaglutyninę włókienkową, uporządkowane według częstości występowania:

Bardzo częste działania niepożądane (≥1/10)

• Reakcje miejscowe: ból, zaczerwienienie (rumień) i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia
• Zaburzenia układu nerwowego: senność, ból głowy
• Zaburzenia metabolizmu i odżywiania: utrata apetytu (problemy związane z karmieniem)
• Zaburzenia psychiczne: drażliwość, nietypowy płacz
• Zaburzenia żołądka i jelit: wymioty
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: ból mięśni
• Zaburzenia ogólne: zmęczenie (złe samopoczucie), gorączka ≥38°C

¹⁷¹⁸

Częste działania niepożądane (≥1/100 do <1/10)

• Reakcje miejscowe: stwardnienie w miejscu wstrzyknięcia
• Zaburzenia psychiczne: bezsenność, zaburzenia snu
• Zaburzenia układu nerwowego: zawroty głowy
• Zaburzenia żołądka i jelit: nudności, biegunka, zaburzenia żołądka i jelit
• Zaburzenia ogólne: gorączka ≥39,5°C, rozległy obrzęk kończyny, w którą podano szczepionkę (czasem obejmujący także sąsiadujący staw)

<sup data-drug="Boostrix" data-section="Działania niepożądane" title="Często: (≥1/100 do 19<sup data-drug="Tetraxim" data-section="Działania niepożądane" title="Często: ≥1/100 do 20

Niezbyt częste działania niepożądane (≥1/1000 do <1/100)

• Zakażenia i zarażenia pasożytnicze: zapalenie górnych dróg oddechowych, zapalenie gardła
• Zaburzenia krwi i układu chłonnego: uogólnione powiększenie węzłów chłonnych
• Zaburzenia psychiczne: długotrwały, nieutulony płacz
• Zaburzenia układu nerwowego: zaburzenia uwagi, omdlenie
• Zaburzenia oka: zapalenie spojówek
• Zaburzenia układu oddechowego: kaszel
• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: wysypka, wzmożona potliwość, świąd
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: ból stawów, sztywność stawów, sztywność mięśniowo-szkieletowa
• Zaburzenia ogólne: zaczerwienienie i obrzęk ≥5 cm w miejscu wstrzyknięcia, gorączka ≥39°C, ból

<sup data-drug="Boostrix" data-section="Działania niepożądane" title="Niezbyt często: (≥1/1 000 do 39,0°C), choroba grypopodobna, ból”>21<sup data-drug="Tetraxim" data-section="Działania niepożądane" title="Niezbyt często: ≥1/1 000 do 22

Rzadkie działania niepożądane (≥1/10 000 do <1/1000)

• Zaburzenia krwi i układu chłonnego: powiększenie węzłów chłonnych
• Zaburzenia układu oddechowego: zapalenie oskrzeli, kaszel
• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: świąd, pokrzywka
• Zaburzenia ogólne: gorączka >40°C

<sup data-drug="Infanrix-IPV" data-section="Działania niepożądane" title="Rzadko: (≥1/10 000 do 23<sup data-drug="Tetraxim" data-section="Działania niepożądane" title="Rzadko: ≥1/10 000 do 40°C”>24

Bardzo rzadkie działania niepożądane (<1/10 000)

W badaniach klinicznych nie odnotowano działań niepożądanych występujących z częstością bardzo rzadką. Jednak po wprowadzeniu szczepionek na rynek zgłaszano rzadkie przypadki reakcji, które ze względu na niską częstość zostały sklasyfikowane jako „częstość nieznana”.²⁵

Działania niepożądane o nieznanej częstości

• Zaburzenia układu immunologicznego: reakcje alergiczne, w tym reakcje anafilaktyczne i anafilaktoidalne, obrzęk naczynioruchowy (obrzęk Quinckego)
• Zaburzenia układu nerwowego: drgawki (z gorączką lub bez), epizody hipotensyjno-hiporeaktywne, omdlenia, zespół Guillain-Barré, zapalenie nerwu barkowego
• Zaburzenia układu oddechowego: bezdech u bardzo niedojrzałych wcześniaków (urodzonych ≤ 28. tygodnia ciąży)
• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: wysypka, rumień, pokrzywka, objawy podobne do alergii
• Zaburzenia ogólne: astenia, duże reakcje w miejscu podania (>50 mm), w tym rozległy obrzęk kończyny od miejsca podania do jednego lub obu sąsiadujących stawów

^{2650 mm), w tym rozległy obrzęk kończyny od miejsca podania poza jeden lub obydwa stawy”>2728}

Działania niepożądane w szczególnych grupach pacjentów

Działania niepożądane u dzieci

W populacji pediatrycznej obserwuje się specyficzny profil działań niepożądanych. U dzieci w wieku od 3 do 6 lat najczęściej zgłaszano:

• Drażliwość (>10% dzieci w wieku od 3 do 5 lat)
• Gorączkę (≥ 37,5°C) i zmęczenie (>10% dzieci w wieku od 3 do 6 lat)
• Miejscowe reakcje w miejscu wstrzyknięcia

²⁹

U dzieci poniżej 2 lat charakterystyczne są objawy takie jak nietypowy płacz, drażliwość i bezsenność.³⁰

Działania niepożądane u młodzieży

U młodzieży występuje tendencja do częstszego występowania reakcji miejscowych i ogólnych niż u dorosłych. Podczas jednoczesnego podawania szczepionek przeciw krztuścowi i innym szczepionkom (np. przeciw HPV) u młodzieży występuje wyższy odsetek obrzęku w miejscu wstrzyknięcia, siniaków i bólu.³¹³²

Szczególne uwagi dotyczące bezpieczeństwa

Rozległe reakcje miejscowe

Po podaniu szczepionek zawierających hemaglutyninę włókienkową mogą wystąpić rozległe reakcje miejscowe, takie jak:

• Duży obrzęk w miejscu wstrzyknięcia (>50 mm)
• Rozległy obrzęk kończyny (od miejsca wstrzyknięcia poza jeden lub oba stawy)

^{50 mm), w tym rozległy obrzęk kończyny od miejsca podania poza jeden lub obydwa stawy. Te reakcje zaczynają się w ciągu 24 do 72 godzin po szczepieniu; mogą być związane z objawami takimi jak rumień, ucieplenie, tkliwość lub ból w miejscu podania. Ustępują samoistnie w ciągu 3 do 5 dni.”>33 50 mm) występujący wokół miejsca wstrzyknięcia. U mniejszego odsetka dzieci (odpowiednio 3% i 6%) wystąpił rozlany obrzęk kończyny, w niektórych przypadkach obejmował sąsiadujący staw. Te reakcje pojawiały się w ciągu 48 godzin po szczepieniu i ustępowały samoistnie bez żadnych następstw średnio po 4 dniach.”>34}

Reakcje te zwykle zaczynają się w ciągu 24-72 godzin po szczepieniu i są związane z objawami takimi jak rumień, ucieplenie, tkliwość lub ból w miejscu podania. Ustępują samoistnie w ciągu 3-5 dni bez pozostawienia następstw. Ryzyko wystąpienia wydaje się być zależne od liczby poprzednich dawek szczepionki zawierającej bezkomórkowe składniki krztuścowe, z większym ryzykiem po czwartej i piątej dawce.³⁵

Reakcje u wcześniaków

U bardzo niedojrzałych wcześniaków (urodzonych ≤ 28. tygodnia ciąży) po podaniu szczepionek zawierających hemaglutyninę włókienkową zgłaszano przypadki bezdechu.³⁶³⁷

Tabela działań niepożądanych hemaglutyniny włókienkowej

^{38392 cm (9%) i stwardnienie >2 cm (12%).”>40}

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Większość działań niepożądanych związanych z podaniem szczepionek zawierających hemaglutyninę włókienkową to reakcje łagodne i przejściowe, które ustępują samoistnie bez pozostawienia następstw. Jednak istnieją pewne działania niepożądane, które wymagają szczególnej uwagi ze względu na ich potencjalne niebezpieczeństwo:

Potencjalnie niebezpieczne reakcje immunologiczne

Reakcje anafilaktyczne i anafilaktoidalne są rzadkimi, ale potencjalnie zagrażającymi życiu działaniami niepożądanymi. Występują zwykle w ciągu kilku minut do kilku godzin po szczepieniu i mogą obejmować objawy takie jak obrzęk twarzy, obrzęk naczynioruchowy, obrzęk Quinckego, trudności w oddychaniu, spadek ciśnienia krwi i utratę przytomności. Wymagają natychmiastowego leczenia, w tym podania adrenaliny.⁴¹⁴²

Zaburzenia neurologiczne

Wśród poważnych działań niepożądanych zgłaszanych po podaniu szczepionek zawierających hemaglutyninę włókienkową wymienia się:

• Drgawki (z gorączką lub bez) – występujące zazwyczaj w ciągu 2-3 dni po szczepieniu
• Epizody hipotensyjno-hiporeaktywne (charakteryzujące się zmniejszonym napięciem mięśniowym, bladością, niereagowalnoścą lub zmniejszoną reakcją na bodźce)
• Bezdech u bardzo niedojrzałych wcześniaków

⁴³⁴⁴⁴⁵

Bardzo rzadko po podaniu szczepionek zawierających toksoid tężcowy (występujący w szczepionkach razem z hemaglutyniną włókienkową) zgłaszano przypadki zespołu Guillain-Barré i zapalenia nerwu barkowego. Te poważne zaburzenia neurologiczne charakteryzują się postępującym osłabieniem mięśni i mogą prowadzić nawet do porażenia oddychania.⁴⁶⁴⁷

Rozległe reakcje miejscowe jako potencjalne niebezpieczeństwo

Duże reakcje w miejscu podania (>50 mm), w tym rozległy obrzęk kończyny od miejsca podania do jednego lub obu sąsiadujących stawów, choć zwykle nie są niebezpieczne, mogą powodować znaczny dyskomfort i niepokój u pacjentów i ich opiekunów. Reakcje te występują częściej po dawkach przypominających, szczególnie po 4. i 5. dawce szczepionki. Ustępują samoistnie w ciągu 3-5 dni bez pozostawienia następstw.^{4850 mm), w tym rozległy obrzęk kończyny od miejsca podania poza jeden lub obydwa stawy. Te reakcje zaczynają się w ciągu 24 do 72 godzin po szczepieniu; mogą być związane z objawami takimi jak rumień, ucieplenie, tkliwość lub ból w miejscu podania. Ustępują samoistnie w ciągu 3 do 5 dni.”>49}

Wnioski końcowe

Hemaglutynina włókienkowa, będąca jednym ze składników bezkomórkowych szczepionek przeciwkrztuścowych, jest na ogół dobrze tolerowana. Większość działań niepożądanych związanych z jej podaniem to reakcje łagodne i przejściowe, które ustępują samoistnie bez leczenia i bez pozostawienia następstw. Najczęstsze działania niepożądane to reakcje miejscowe w miejscu wstrzyknięcia oraz objawy ogólnoustrojowe takie jak gorączka, zmęczenie i ból głowy.

Poważne działania niepożądane, takie jak reakcje anafilaktyczne, drgawki czy epizody hipotensyjno-hiporeaktywne, występują bardzo rzadko. Częstość występowania działań niepożądanych jest zwykle większa po dawkach przypominających niż po szczepieniu pierwotnym, a niektóre działania niepożądane, takie jak rozległy obrzęk kończyny, występują częściej po 4. i 5. dawce szczepionki.

Profil bezpieczeństwa hemaglutyniny włókienkowej jest dobrze poznany dzięki licznym badaniom klinicznym i doświadczeniom po wprowadzeniu szczepionek do obrotu. Korzyści wynikające ze szczepienia przeciwko krztuścowi znacznie przewyższają ryzyko związane z potencjalnymi działaniami niepożądanymi.