Działania niepożądane
Chloropromazyna

Działania niepożądane chloropromazyny – wprowadzenie

Chloropromazyna, substancja czynna stosowana w leku Fenactil, może powodować szereg działań niepożądanych, wśród których dominują zaburzenia neurologiczne. Lek ten występuje w różnych postaciach, w tym jako krople doustne (40 mg/g) oraz roztwory do wstrzykiwań (5 mg/ml i 25 mg/ml), co może wpływać na profil jego działań niepożądanych w zależności od drogi podania.¹

Zaburzenia neurologiczne

Dyskinezy i dystonie

Ostre dystonie lub dyskinezy występują najczęściej u dzieci i młodzieży. Mają one zwykle charakter przemijający i pojawiają się w pierwszych czterech dniach leczenia lub po zwiększeniu dawki leku. Objawy te mogą być szczególnie niepokojące dla pacjentów, jednak zwykle ustępują po modyfikacji terapii.²

Akatyzja

Akatyzja, manifestująca się jako subiektywne poczucie niepokoju ruchowego i przymus poruszania się, występuje głównie po zastosowaniu dużych dawek początkowych chloropromazyny. Jest to objaw, który może znacząco wpływać na komfort pacjenta i jego współpracę w terapii.³

Parkinsonizm polekowy

Parkinsonizm występuje częściej u dorosłych lub osób w podeszłym wieku. Objawy zazwyczaj ujawniają się po kilku tygodniach lub miesiącach leczenia chloropromazyną. Mogą wystąpić jeden lub więcej objawów zespołu parkinsonowskiego, takich jak: drżenia (najczęstszy objaw), sztywność mięśniowa, akineza (brak lub spowolnienie ruchów) lub inne objawy charakterystyczne dla parkinsonizmu.⁴

Dyskinezy późne

Dyskinezy późne występują zazwyczaj po długotrwałym stosowaniu dużych dawek leku, choć nie jest to regułą. Ten typ zaburzeń ruchowych charakteryzuje się mimowolnymi, rytmicznymi ruchami, najczęściej w obrębie twarzy i jamy ustnej. Co istotne, objawy mogą pojawić się nawet po przerwaniu leczenia, dlatego zaleca się stosowanie najmniejszych możliwych dawek chloropromazyny. Dodatkowo u pacjentów może wystąpić bezsenność i pobudzenie.⁵

Złośliwy zespół neuroleptyczny

Jednym z najgroźniejszych powikłań terapii chloropromazyną jest złośliwy zespół neuroleptyczny. Charakteryzuje się on hipertermią (wysoką gorączką), sztywnością mięśni, zaburzeniami czynności układu autonomicznego oraz zaburzeniami świadomości. Jest to stan zagrażający życiu, wymagający natychmiastowego przerwania leczenia i wdrożenia intensywnej terapii.⁶

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Długotrwałe leczenie dużymi dawkami chloropromazyny wiąże się z występowaniem leukopenii u około 30% pacjentów. Zazwyczaj jest to łagodne obniżenie liczby białych krwinek. W rzadkich przypadkach może wystąpić agranulocytoza, która nie jest zależna od wielkości zastosowanej dawki, ale stanowi poważne powikłanie mogące zagrażać życiu pacjenta.⁷

Zaburzenia układu immunologicznego

Podczas stosowania chloropromazyny, podobnie jak innych pochodnych fenotiazyny, obserwowano różne reakcje alergiczne, takie jak obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli oraz pokrzywka. Wstrząs anafilaktyczny występuje bardzo rzadko, ale stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. W bardzo rzadkich przypadkach stosowanie chloropromazyny było związane z wystąpieniem tocznia rumieniowatego układowego – choroby autoimmunologicznej o złożonej patogenezie.⁸

Zaburzenia endokrynologiczne

Chloropromazyna może powodować hiperprolaktynemię (podwyższenie stężenia prolaktyny we krwi), która prowadzi do szeregu objawów klinicznych, takich jak mlekotok (wydzielanie mleka przez gruczoły sutkowe poza okresem laktacji), ginekomastia (powiększenie gruczołów piersiowych u mężczyzn), brak miesiączki u kobiet oraz impotencja u mężczyzn.⁹

Zaburzenia oka

U niektórych pacjentów, głównie u kobiet długotrwale leczonych chloropromazyną (przez okres od czterech do ośmiu lat), obserwowano zmiany w narządzie wzroku oraz metaliczne szaroróżowe przebarwienia odsłoniętej skóry. Zmiany te mogą być konsekwencją odkładania się kompleksów zawierających pigment i lek w tkankach.¹⁰

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Zaburzenia rytmu serca

W trakcie leczenia chloropromazyną mogą wystąpić zaburzenia rytmu serca, takie jak arytmia przedsionkowa, blok przedsionkowo-komorowy, tachykardia komorowa i migotanie komór. Ryzyko wystąpienia tych zaburzeń jest prawdopodobnie zależne od dawki leku. Czynnikami predysponującymi do wystąpienia powikłań kardiologicznych są: choroby serca, podeszły wiek, hipokaliemia oraz jednoczesne stosowanie trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych.¹¹

W zapisie EKG mogą pojawić się zmiany, z reguły o łagodnym charakterze, takie jak wydłużenie odstępu QT, obniżenie odcinka ST, pojawienie się załamka U oraz zmiany załamka T. Zmiany te wymagają monitorowania, szczególnie u pacjentów z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego.¹²

Zaburzenia naczyniowe

Niedociśnienie tętnicze, zwłaszcza ortostatyczne (występujące po zmianie pozycji ciała), jest częstym objawem niepożądanym chloropromazyny. Efekt ten obserwuje się częściej po domięśniowym podaniu leku u pacjentów ze zmniejszoną objętością krążącej krwi lub u osób w podeszłym wieku.¹³

Istotnym powikłaniem stosowania chloropromazyny mogą być również incydenty żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, w tym zator tętnicy płucnej oraz zakrzepica żył głębokich. Chociaż dokładna częstość występowania tych powikłań nie jest znana, istnieją doniesienia o ich związku ze stosowaniem leków przeciwpsychotycznych, w tym chloropromazyny.¹⁴

Zaburzenia oddechowe, klatki piersiowej i śródpiersia

U niektórych pacjentów otrzymujących chloropromazynę może wystąpić depresja oddechowa, która stanowi poważne zagrożenie, szczególnie u osób z współistniejącymi chorobami układu oddechowego. Pacjenci mogą również odczuwać uczucie niedrożności nosa.¹⁵

Zaburzenia żołądka i jelit

Jednym z częstych działań niepożądanych chloropromazyny jest suchość błony śluzowej jamy ustnej, która może prowadzić do dyskomfortu pacjenta, a długotrwale – do problemów stomatologicznych.¹⁶

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

U niewielkiego odsetka pacjentów przyjmujących chloropromazynę może wystąpić żółtaczka, zazwyczaj o charakterze przemijającym. Symptomem poprzedzającym rozwój żółtaczki może być nagła gorączka, pojawiająca się po upływie jednego do trzech tygodni leczenia.¹⁷

Żółtaczka występująca w trakcie terapii chloropromazyną ma biochemiczne i inne cechy charakterystyczne dla żółtaczki cholestatycznej i wiąże się z upośledzeniem drożności przewodów żółciowych, wywołanym przez skrzeplinę żółciową. Często występująca eozynofilia sugeruje, że przyczyną tego stanu może być reakcja alergiczna.¹⁸

W rzadkich przypadkach u pacjentów leczonych chloropromazyną opisywano uszkodzenie wątroby, które w niektórych przypadkach prowadziło do zgonu. W przypadku wystąpienia żółtaczki leczenie należy natychmiast przerwać.¹⁹

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Osoby mające częsty kontakt z chloropromazyną, np. personel medyczny, mogą w rzadkich przypadkach rozwinąć objawy alergii kontaktowej. U pacjentów przyjmujących lek mogą wystąpić różnorodne wysypki skórne.²⁰

U chorych otrzymujących duże dawki leku mogą wystąpić reakcje fotoalergiczne, dlatego powinni oni unikać bezpośredniego narażenia na światło słoneczne, stosować filtry przeciwsłoneczne i odzież ochronną.²¹

Zaburzenia układu rozrodczego i piersi

U pacjentów leczonych chloropromazyną bardzo rzadko obserwowano przypadki priapizmu (długotrwałej, bolesnej erekcji niezwiązanej z podnieceniem seksualnym). Jest to stan wymagający pilnej interwencji medycznej.²²

Ciąża, połóg i okres okołoporodowy

U noworodków, których matki otrzymywały chloropromazynę w okresie ciąży, może wystąpić zespół odstawienia leku. Dokładna częstość występowania tego powikłania nie jest znana.²³

Tabela działań niepożądanych chloropromazyny

²⁴

Monitorowanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego Fenactil do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania chloropromazyny. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane do odpowiednich organów regulacyjnych.²⁵

Zalecenia kliniczne w kontekście działań niepożądanych

Ze względu na szeroki profil działań niepożądanych chloropromazyny, podczas jej stosowania zaleca się:

• Regularne monitorowanie stanu neurologicznego pacjentów, szczególnie w pierwszych dniach leczenia oraz po zwiększeniu dawki
• Kontrolowanie obrazu morfologicznego krwi, zwłaszcza u pacjentów leczonych długotrwale
• Okresową ocenę parametrów wątrobowych
• Wykonywanie badań EKG, szczególnie u osób starszych i z chorobami układu sercowo-naczyniowego
• Stosowanie najmniejszych skutecznych dawek leku, aby zminimalizować ryzyko dyskinez późnych
• Edukację pacjentów odnośnie konieczności unikania ekspozycji na światło słoneczne, zwłaszcza przy stosowaniu dużych dawek leku
• Natychmiastowe przerwanie leczenia w przypadku wystąpienia żółtaczki lub objawów złośliwego zespołu neuroleptycznego

²⁶