Działania niepożądane
Betametazon

Działania niepożądane betametazonu – wprowadzenie

Betametazon to syntetyczny kortykosteroid o silnym działaniu przeciwzapalnym, przeciwświądowym i obkurczającym naczynia krwionośne. Stosowany jest miejscowo w postaci różnych preparatów (kremy, maści, żele, roztwory) oraz ogólnoustrojowo (w postaci iniekcji). Pomimo szerokiego zastosowania w lecznictwie, betametazon, jak każdy lek, może powodować liczne działania niepożądane, które mogą wystąpić zarówno przy stosowaniu miejscowym, jak i ogólnoustrojowym. Działania niepożądane są zależne od dawki, czasu trwania leczenia oraz dróg podania.¹

Miejscowe działania niepożądane

Miejscowe stosowanie betametazonu, szczególnie długotrwale, może prowadzić do wielu niepożądanych reakcji skórnych. Do najczęściej występujących miejscowych działań niepożądanych należą:²

• Zanikowe zmiany skóry
• Nieodwracalne rozstępy
• Suchość skóry
• Rozszerzenie drobnych tętniczek (teleangiektazje)
• Zapalenie mieszków włosowych
• Nadmierne owłosienie
• Zmiany trądzikopodobne
• Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (pieczenie, obrzęk i zapalne pęcherzyki na skórze)
• Zapalenie skóry wokół ust
• Świąd
• Odbarwienie skóry
• Hamowanie czynności gruczołów potowych (potówka)
• Wtórne zakażenia

³

Wpływ opatrunków okluzyjnych na działania niepożądane

Stosowanie betametazonu pod opatrunkami okluzyjnymi, które zwiększają przenikanie leku przez skórę, może nasilać występowanie działań niepożądanych. Szczególnie często występują wtedy:⁴

• Maceracja skóry
• Wtórne zakażenia
• Zanik skóry
• Rozstępy
• Potówki

⁵

Ogólnoustrojowe działania niepożądane

Ogólnoustrojowe działania niepożądane betametazonu mogą wystąpić zarówno po jego podaniu parenteralnym, jak i po miejscowym stosowaniu w dużych ilościach, na duże powierzchnie lub przez długi czas, szczególnie u dzieci lub w przypadku stosowania na uszkodzoną skórę.⁶

Zaburzenia endokrynologiczne

Długotrwałe stosowanie betametazonu, szczególnie powyżej 2 tygodni, może prowadzić do zaburzeń endokrynologicznych, takich jak:⁷

• Zahamowanie czynności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza – prowadzi do obniżenia syntezy własnych hormonów kory nadnerczy
• Zespół Cushinga – charakteryzujący się tzw. twarzą księżycowatą, otyłością centralną i innymi zmianami metabolicznymi
• Wtórny brak reakcji kory nadnerczy i przysadki – szczególnie niebezpieczny w sytuacjach stresu, np. po urazie, operacji czy chorobie

⁸

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Betametazon może powodować zaburzenia w gospodarce węglowodanowej i wodno-elektrolitowej:⁹¹⁰

• Hiperglikemia – podwyższony poziom glukozy we krwi
• Cukromocz (glikozuria) – wydalanie glukozy z moczem
• Zatrzymanie sodu w organizmie
• Hipokaliemia – obniżony poziom potasu we krwi
• Zasadowica hipokaliemiczna
• Zatrzymanie płynów w organizmie
• Ujemny bilans azotowy
• Zwiększenie masy ciała

Zaburzenia narządu wzroku

Betametazon może wywoływać problemy okulistyczne, takie jak:¹¹¹²¹³

• Nieostre widzenie
• Jaskra – szczególnie gdy stosujemy preparat na skórę powiek
• Zaćma – przyspieszenie rozwoju zaćmy
• Wzrost ciśnienia śródgałkowego
• Wytrzeszcz
• W skrajnych przypadkach ślepota

Zaburzenia ucha i błędnika

W przypadku preparatów zawierających dodatkowo gentamycynę (np. Bedicort G, Belogent) mogą wystąpić objawy ototoksyczności:¹⁴

• Uszkodzenie słuchu
• Zaburzenia równowagi

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Poza miejscowymi reakcjami skóry, betametazon może powodować również ogólnoustrojowe zaburzenia dotyczące skóry i tkanki podskórnej:¹⁵

• Łysienie
• Łamliwość włosów
• Zmiany koloru włosów – raportowano przemijającą zmianę koloru białych i siwych włosów na żółtawy po zastosowaniu na owłosioną skórę głowy
• Pokrzywka
• Rumień
• Wysypka – w tym rumieniowa i uogólniona
• Łuszczyca krostkowa – istnieje ryzyko wystąpienia uogólnionej łuszczycy krostkowej podczas leczenia łuszczycy kortykosteroidami miejscowymi

¹⁶

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

Długotrwałe stosowanie betametazonu może prowadzić do zaburzeń w układzie mięśniowo-szkieletowym:¹⁷¹⁸

• Opóźnienie wzrostu
• Osłabienie mięśni
• Zanik mięśni
• Osteoporoza
• Kompresyjne złamania trzonów kręgów
• Martwica aseptyczna główek kości udowej i ramiennej
• Pęknięcie ścięgna
• Miopatia posteroidowa
• Patologiczne złamania kości długich

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

W produktach zawierających betametazon w połączeniu z gentamycyną (np. Bedicort G) może wystąpić:¹⁹

• Ryzyko uszkodzenia nerek – szczególnie przy jednoczesnym stosowaniu leków nefrotoksycznych lub w przypadku zaburzeń czynności nerek
• Cukromocz (glikozuria)

Zaburzenia układu nerwowego

Obserwowano następujące działania niepożądane związane z układem nerwowym:²⁰²¹

• Drgawki
• Zawroty i bóle głowy
• Nadpobudliwość
• Wzrost ciśnienia śródczaszkowego z obrzękiem tarczy nerwu wzrokowego (guz rzekomy mózgu)
• Bezsenność

Zaburzenia psychiczne

Betametazon może powodować zmiany w stanie psychicznym pacjenta:²²

• Euforia
• Zmienność nastroju
• Zmiany osobowości
• Ciężka depresja
• Psychozy
• Bezsenność

Zaburzenia układu immunologicznego

Stosowanie betametazonu może wpływać na układ odpornościowy:²³²⁴

• Immunosupresja – osłabienie układu odpornościowego
• Nadwrażliwość
• Reakcje anafilaktyczne
• Obrzęk naczynioruchowy
• Wstrząs anafilaktyczny

Zaburzenia naczyniowe

Betametazon może powodować zmiany w układzie naczyniowym:²⁵²⁶

• Nadciśnienie tętnicze
• Zaczerwienienie twarzy

Zaburzenia układu rozrodczego i piersi

Stosowanie betametazonu może prowadzić do:²⁷

• Nieregularnych miesiączek

Działania niepożądane u dzieci

Dzieci są szczególnie narażone na działania niepożądane betametazonu ze względu na większy stosunek powierzchni skóry do masy ciała w porównaniu z dorosłymi. U dzieci mogą wystąpić specyficzne działania niepożądane:²⁸

• Zahamowanie osi podwzgórze-przysadka-nadnercza – objawia się u dzieci niskim stężeniem kortyzolu w osoczu i brakiem odpowiedzi na stymulację ACTH
• Zespół Cushinga u dzieci
• Zmniejszenie przyrostu masy ciała u dzieci
• Nadciśnienie wewnątrzczaszkowe u dzieci – objawia się wypukłym ciemiączkiem, bólem głowy i obustronnym obrzękiem brodawkowatym
• Opóźnienie wzrostu u dzieci

²⁹

Czynniki ryzyka wystąpienia ogólnoustrojowych działań niepożądanych

Ryzyko wystąpienia ogólnoustrojowych działań niepożądanych betametazonu wzrasta w przypadku:³⁰

• Długotrwałego stosowania (ponad 2 tygodnie)
• Stosowania na duże powierzchnie skóry (około 10% powierzchni ciała lub więcej)
• Stosowania na uszkodzoną skórę
• Stosowania pod opatrunkami okluzyjnymi (folia, fałdy skóry)
• Stosowania u dzieci

Tabela działań niepożądanych betametazonu

Poniższa tabela przedstawia częstość występowania najważniejszych działań niepożądanych betametazonu według klasyfikacji układów i narządów:

<sup data-drug="Betacal" data-section="Działania niepożądane" title="Ocena częstości występowania działań niepożądanych została przeprowadzona na podstawie analizy zbiorczej danych z badań klinicznych, w tym badań dotyczących bezpieczeństwa prowadzonych po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu oraz ze zgłoszeń spontanicznych. […] Bardzo często (≥1/10), Często (≥1/100 do <1/10), Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), Bardzo rzadko (31

Dodatkowe działania niepożądane w produktach złożonych

Betametazon jest często stosowany w preparatach złożonych, zawierających dodatkowe substancje czynne, takie jak kwas salicylowy, kalcypotriol, gentamycyna, klotrymazol czy kwas fusydynowy. Preparaty te mogą wykazywać dodatkowe działania niepożądane związane z tymi substancjami.

Preparaty z kwasem salicylowym

Długotrwałe miejscowe stosowanie preparatów zawierających kwas salicylowy może powodować:³²³³

• Zapalenie skóry
• Suchość skóry
• Podrażnienie skóry
• Niepożądane łuszczenie się skóry

Preparaty z kalcypotriolem

Preparaty zawierające betametazon i kalcypotriol (np. Betacal, Daivobet, Duosone, Enstilar, Psotriol, Wynzora) mogą powodować dodatkowe działania niepożądane związane z kalcypotriolem:³⁴

• Reakcje w miejscu stosowania
• Podrażnienie skóry
• Uczucie pieczenia i kłucia
• Wyprysk
• Nadwrażliwość na światło
• Reakcje nadwrażliwości, w tym obrzęk naczynioruchowy i obrzęk twarzy
• Hiperkalcemia lub hiperkalciuria (bardzo rzadko)

Preparaty z gentamycyną

Preparaty zawierające betametazon i gentamycynę (np. Bedicort G, Belogent, Gebetil, Triderm) mogą powodować następujące dodatkowe działania niepożądane:³⁵

• Reakcje nadwrażliwości (wysypka, świąd, zaczerwienienie, obrzęk)
• Przemijające podrażnienie (rumień i świąd)
• Upośledzenie gojenia się rany
• Ototoksyczność
• Nefrotoksyczność
• Toksyczne działanie na układ przedsionkowy

³⁶

Preparaty z klotrymazolem

Miejscowe stosowanie preparatów zawierających betametazon i klotrymazol (np. Lotriderm, Triderm) może prowadzić do:³⁷

• Rumień
• Uczucie pieczenia
• Tworzenie się pęcherzy
• Obrzęk
• Świąd
• Pokrzywka
• Ogólne podrażnienie skóry

Preparaty z kwasem fusydynowym

Preparaty zawierające betametazon i kwas fusydynowy (np. Dermisil, Fusicutan plus, Fucibet Lipid) mogą powodować następujące działania niepożądane:³⁸

• Przemijające objawy podrażnienia skóry w miejscu podania
• Reakcje alergiczne
• Kontaktowe zapalenie skóry
• Pogarszający się wyprysk
• Uczucie pieczenia skóry
• Świąd
• Suchość skóry

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia objawów nadwrażliwości zaleca się natychmiastowe przerwanie leczenia.³⁹ Większość miejscowych działań niepożądanych ustępuje po zaprzestaniu stosowania preparatu. Ogólnoustrojowe działania niepożądane zazwyczaj ustępują po zmniejszeniu dawki lub częstości stosowania produktu. W przypadku długotrwałego stosowania kortykosteroidów zaleca się stopniowe odstawianie leku, a nie nagłe przerwanie terapii.⁴⁰

Osoby z grup podwyższonego ryzyka (dzieci, kobiety w ciąży, pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek) powinny być pod szczególną kontrolą lekarza podczas stosowania betametazonu.

Wnioski

Betametazon jest skutecznym kortykosteroidem stosowanym w leczeniu licznych chorób dermatologicznych, jednak jak każdy lek, może powodować szereg działań niepożądanych, zarówno miejscowych, jak i ogólnoustrojowych. Działania niepożądane są zależne od dawki i czasu trwania leczenia, a ich częstość wzrasta przy długotrwałym stosowaniu, stosowaniu na duże powierzchnie skóry, pod opatrunkami okluzyjnymi oraz u dzieci. Znajomość potencjalnych działań niepożądanych betametazonu jest istotna dla bezpiecznego stosowania tego leku i szybkiego reagowania w przypadku ich wystąpienia.